Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra
Saṃsāracakropākhyāne Prabodhanīya-varṇanam
Ethical-Discourse (Tapas, Dharma, and Soteriological Orientation)
वराह–पृथिवीसंवादे पूर्वोक्तस्य ‘संसारचक्र’ोपाख्यानस्य श्रवणोत्तरं वर्ण्यते। नारदः राजानं दिव्यधर्मसंहिताप्रवचनाय प्रशंसति, धर्ममार्गानुवर्तनात् तुष्टिं प्रकटयति, सूर्यसदृशप्रभया गगनेन प्रयाति। ततः तपस्विसभा कथां श्रुत्वा विस्मयं कृत्वा पुनः प्रत्यवस्थापयति; वानप्रस्थवृत्तयः, भैक्ष्य-उञ्छवृत्तयः, मौनव्रतिनः, जलवासिनः, पञ्चाग्नितपस्विनः, पत्रफलाहारिणः, वायुभक्ष-जलोपजीविनश्च इति विविधतपोनियमाः निर्दिश्यन्ते। तपः जन्ममरणचिन्तनहेतुरिति दर्श्यते; एतत् परमाख्यानं श्रुत्वा वा पठित्वा वा इष्टसिद्धिं लभते, भगवति भक्तिश्च वर्धते इति फलश्रुतिः।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥
अथ ‘संसारचक्र’ इत्युपाख्याने प्रबोधिन्याः वर्णनम् । नारद उवाच— साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर, त्वया दिव्या धर्मसंहिता कथेयं कथिता ॥
Verse 2
अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥
अतोऽहमपि सुप्रीतः तव धर्मपथे स्थितः; तव वाक्येभ्यो निस्सृतानि उपदेशाः प्रोक्ताश्च श्रुताश्च ॥
Verse 3
त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥
त्वया अहं राजेन्द्र विशेषतः पूजितः; अधुना त्वरितं गच्छामि तान् लोकान् यत्र मे मनो रमते ॥
Verse 4
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज; त्वमकम्पो भव, सुव्रत। इत्युक्त्वा ततः नारदो मुनिसत्तमः प्रस्थितः॥
Verse 5
तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥
तेजसा सर्वं गगनं द्योतयन् भास्कर इव। कामचारो महामुनिः रम्यां दिवं विचचार॥
Verse 6
गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥
गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः। मां दृष्ट्वा सुमना अभवत्; विप्राश्चित्रैर्वाक्यैरवन्दयन्॥
Verse 7
कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥
मे युक्तां पूजां कृत्वा प्रियमुक्त्वा च सुव्रत। विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना मां विसर्जयामास॥
Verse 8
एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥
एतद्वः कथितं विप्राः तस्य राज्ञः पुरोत्तमे। यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम्॥
Verse 9
वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥
वैशम्पायन उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा तपोधनाः हृष्टाः पुष्टाश्चाभवन्। तत्र केचिद्वैखानसाः, केचिदासनरहिताः (निरासनाः) आसन्॥
Verse 10
शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥
केचिच्छालानीश्च, केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः। तथान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम्॥
Verse 11
शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥
शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः। अपाकपाचिनः केचित् पाकिनश्च क्वचित्पुनः॥
Verse 12
नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥
नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन। स्थानमौनव्रताः केचित् तथान्ये जलशायिनः॥
Verse 13
तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः
तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः। पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः॥
Verse 14
अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे
केचिद् अब्भक्षाः, केचिद् वायुभक्षाश्च, तथान्ये शाकभक्षिणः। अतः परेऽपि अतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे॥
Verse 15
तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः
तपसोऽन्यन्न नास्तीति पुनः पुनश्चिन्तयित्वा। जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः॥
Verse 16
त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः
त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः। श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः॥
Verse 17
जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्
जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः। नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्॥
Verse 18
प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्
प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत्। वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्॥
Verse 19
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्
यः एतत् शृणुयात् श्रोतुं वा कारयेत्, स सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।
Verse 20
साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे
“साधु साधु” इति चोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः; केचित् यायावराः, अन्ये च वानप्रस्थाः।
Verse 21
चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्
धर्मात्मा स तपः परमम् आस्थितः चिन्तयामास—“इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्।”
Frequently Asked Questions
The passage emphasizes dharma articulated as a teachable compendium (dharma-saṃhitā) and presents tapas and niyama as disciplined responses to the existential problem of janma and maraṇa. It further frames hearing/reciting the narrative as spiritually efficacious, orienting the audience toward bhagavad-bhakti as a transformative disposition.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa) or seasonal timings are stated in the provided verses. The only temporal cues are narrative (“after a long time,” suchiraṃ) and the motif of celestial movement (divaṃ/gaganaṃ) without ritual dating.
Direct ecological instructions are not explicit here; however, the catalog of low-impact ascetic livelihoods (gleaning, leaf/fruit diets, minimal cooking, restraint practices) can be read as a model of reduced consumption. Within a Varāha–Pṛthivī framework, this supports an indirect ethic of terrestrial restraint and preservation through moderated resource use.
The narrative references Nārada (devarṣi), Vaiśaṃpāyana as a narrator voice, and Naciketas (known from broader Sanskrit tradition) as a dharmic figure reflecting on dharma after encountering ascetics. Ascetic communities are named by typology (e.g., vaikhānasa, vānaprastha, yāyāvara) rather than by dynastic lineage.