Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra
Saṃsāracakropākhyāne Prabodhanīya-varṇanam
Ethical-Discourse (Tapas, Dharma, and Soteriological Orientation)
वराह–पृथिवीसंवादे पूर्वोक्तस्य ‘संसारचक्र’ोपाख्यानस्य श्रवणोत्तरं वर्ण्यते। नारदः राजानं दिव्यधर्मसंहिताप्रवचनाय प्रशंसति, धर्ममार्गानुवर्तनात् तुष्टिं प्रकटयति, सूर्यसदृशप्रभया गगनेन प्रयाति। ततः तपस्विसभा कथां श्रुत्वा विस्मयं कृत्वा पुनः प्रत्यवस्थापयति; वानप्रस्थवृत्तयः, भैक्ष्य-उञ्छवृत्तयः, मौनव्रतिनः, जलवासिनः, पञ्चाग्नितपस्विनः, पत्रफलाहारिणः, वायुभक्ष-जलोपजीविनश्च इति विविधतपोनियमाः निर्दिश्यन्ते। तपः जन्ममरणचिन्तनहेतुरिति दर्श्यते; एतत् परमाख्यानं श्रुत्वा वा पठित्वा वा इष्टसिद्धिं लभते, भगवति भक्तिश्च वर्धते इति फलश्रुतिः।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥
अथ ‘संसारचक्र’ इत्युपाख्याने प्रबोधिन्याः वर्णनम् । नारद उवाच— साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर, त्वया दिव्या धर्मसंहिता कथेयं कथिता ॥
Verse 2
अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥
अतोऽहमपि सुप्रीतः तव धर्मपथे स्थितः; तव वाक्येभ्यो निस्सृतानि उपदेशाः प्रोक्ताश्च श्रुताश्च ॥
Verse 3
त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥
त्वया अहं राजेन्द्र विशेषतः पूजितः; अधुना त्वरितं गच्छामि तान् लोकान् यत्र मे मनो रमते ॥
Verse 4
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज; त्वमकम्पो भव, सुव्रत। इत्युक्त्वा ततः नारदो मुनिसत्तमः प्रस्थितः॥
Verse 5
तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥
तेजसा सर्वं गगनं द्योतयन् भास्कर इव। कामचारो महामुनिः रम्यां दिवं विचचार॥
Verse 6
गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥
गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः। मां दृष्ट्वा सुमना अभवत्; विप्राश्चित्रैर्वाक्यैरवन्दयन्॥
Verse 7
कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥
मे युक्तां पूजां कृत्वा प्रियमुक्त्वा च सुव्रत। विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना मां विसर्जयामास॥
Verse 8
एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥
एतद्वः कथितं विप्राः तस्य राज्ञः पुरोत्तमे। यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम्॥
Verse 9
वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥
वैशम्पायन उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा तपोधनाः हृष्टाः पुष्टाश्चाभवन्। तत्र केचिद्वैखानसाः, केचिदासनरहिताः (निरासनाः) आसन्॥
Verse 10
शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥
केचिच्छालानीश्च, केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः। तथान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम्॥
Verse 11
शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥
शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः। अपाकपाचिनः केचित् पाकिनश्च क्वचित्पुनः॥
Verse 12
नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥
नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन। स्थानमौनव्रताः केचित् तथान्ये जलशायिनः॥
Verse 13
तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः
तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः। पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः॥
Verse 14
अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे
केचिद् अब्भक्षाः, केचिद् वायुभक्षाश्च, तथान्ये शाकभक्षिणः। अतः परेऽपि अतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे॥
Verse 15
तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः
तपसोऽन्यन्न नास्तीति पुनः पुनश्चिन्तयित्वा। जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः॥
Verse 16
त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः
त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः। श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः॥
Verse 17
जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्
जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः। नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्॥
Verse 18
प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्
प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत्। वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्॥
Verse 19
शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्
यः एतत् शृणुयात् श्रोतुं वा कारयेत्, स सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्।
Verse 20
साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे
“साधु साधु” इति चोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः; केचित् यायावराः, अन्ये च वानप्रस्थाः।
Verse 21
चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्
धर्मात्मा स तपः परमम् आस्थितः चिन्तयामास—“इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्।”
Frequently Asked Questions
The passage emphasizes dharma articulated as a teachable compendium (dharma-saṃhitā) and presents tapas and niyama as disciplined responses to the existential problem of janma and maraṇa. It further frames hearing/reciting the narrative as spiritually efficacious, orienting the audience toward bhagavad-bhakti as a transformative disposition.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa) or seasonal timings are stated in the provided verses. The only temporal cues are narrative (“after a long time,” suchiraṃ) and the motif of celestial movement (divaṃ/gaganaṃ) without ritual dating.
Direct ecological instructions are not explicit here; however, the catalog of low-impact ascetic livelihoods (gleaning, leaf/fruit diets, minimal cooking, restraint practices) can be read as a model of reduced consumption. Within a Varāha–Pṛthivī framework, this supports an indirect ethic of terrestrial restraint and preservation through moderated resource use.
The narrative references Nārada (devarṣi), Vaiśaṃpāyana as a narrator voice, and Naciketas (known from broader Sanskrit tradition) as a dharmic figure reflecting on dharma after encountering ascetics. Ascetic communities are named by typology (e.g., vaikhānasa, vānaprastha, yāyāvara) rather than by dynastic lineage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.