Adhyaya 24
Purushamedha and victim lists.
Mantras
Mantra 1
अश्व॑स्तूप॒रो गो॑मृ॒गस्ते प्रा॑जाप॒त्याः कृ॒ष्णग्री॑व आग्ने॒यो र॒राटे॑ पु॒रस्ता॑त्सारस्व॒ती मे॒ष्यधस्ता॒द्धन्वो॑राश्वि॒नाव॒धोरा॑मौ बा॒ह्वोः सौ॑मापौ॒ष्णः श्या॒मो नाभ्या॑ᳪ सौर्यया॒मौ श्वे॒तश्च॑ कृ॒ष्णश्च॑ पा॒र्श्वयो॑स्त्वा॒ष्ट्रौ लो॑म॒शस॑क्थौ स॒क्थ्योर्वा॑य॒व्य॒: श्वे॒तः पुच्छ॒ इन्द्रा॑य स्वप॒स्या॒य वे॒हद्वै॑ष्ण॒वो वा॑म॒नः
अश्वः स्तूपरः गोमृगवर्णः—ते प्राजापत्याः। कृष्णग्रीवः आग्नेयः; रराटे पुरस्तात्। धन्वोरधस्तात् मेषी सारस्वती। बाह्वोः अधोरामौ अश्विनौ। नाभ्यां श्यामः सौमापौष्णः। पार्श्वयोः सौर्ययामौ—श्वेतश्च कृष्णश्च। सक्थ्योः त्वाष्ट्रौ लोमशसक्थौ। पुच्छः श्वेतः—इन्द्राय स्वपस्याय। वैष्णवो वामनः।
Mantra 2
रोहि॑तो धू॒म्ररो॑हितः क॒र्कन्धु॑रोहित॒स्ते सौ॒म्या ब॒भ्रुर॑रु॒णब॑भ्रु॒: शुक॑बभ्रु॒स्ते वा॑रु॒णाः शि॑ति॒रन्ध्रो॒ऽन्यत॑: शितिरन्ध्रः सम॒न्तशि॑तिरन्ध्र॒स्ते सा॑वि॒त्राः शि॑तिबा॒हुर॒न्यत॑: शितिबाहु सम॒न्तशि॑तिबाहु॒स्ते बा॑र्हस्प॒त्याः पृष॑ती क्षु॒द्रपृ॑षती स्थू॒लपृ॑षती॒ ता मै॑त्रावरु॒ण्य॒:
रोहितः धूम्ररोहितः कर्कन्धुरोहितः—ते सौम्याः। बभ्रुः अरुणबभ्रुः शुकबभ्रुः—ते वारुणाः। शितिरन्ध्रः अन्यतः, शितिरन्ध्रः अन्यतः, समन्तशितिरन्ध्रः—ते सावित्राः। शितिबाहुः अन्यतः, शितिबाहुः अन्यतः, समन्तशितिबाहुः—ते बार्हस्पत्याः। पृषती क्षुद्रपृषती स्थूलपृषती—ता मैत्रावरुण्याः।
Mantra 3
शु॒द्धवा॑लः स॒र्वशु॑द्धवालो मणि॒वाल॒स्त आ॑श्वि॒नाः श्येत॑: श्येता॒क्षो॒ऽरु॒णस्ते रु॒द्राय॑ पशु॒पत॑ये क॒र्णा या॒मा अ॑वलि॒प्ता रौ॒द्रा नभो॑रूपाः पार्ज॒न्याः
शुद्धवालः सर्वशुद्धवालः मणिवालः—ते आश्विनाः। श्वेतः श्वेताक्षः अरुणः—ते रुद्राय पशुपतये। कर्णा यामा अवलिप्ताः—ते रौद्राः। नभोरूपाः—ते पार्जन्याः।
Mantra 4
पृश्नि॑स्तिर॒श्चीन॑पृश्निरू॒र्ध्वपृ॑श्नि॒स्ते मा॑रु॒ताः फ॒ल्गूर्लो॑हितो॒र्णी प॑ल॒क्षी ताः सा॑रस्व॒त्य॒: प्लीहा॒कर्ण॑: शुण्ठा॒कर्णो॑ऽध्यालोह॒कर्ण॒स्ते त्वा॒ष्ट्राः कृ॒ष्णग्री॑वः शिति॒कक्षो॑ऽञ्जिस॒क्थस्त ऐ॑न्द्रा॒ग्नाः कृ॒ष्णाञ्जि॒रल्पा॑ञ्जिर्म॒हाञ्जि॒स्त उ॑ष॒स्या॑:
पृश्निस्तिरश्चीनपृश्निरूर्ध्वपृश्निस्ते मारुताः। फल्गूर्लोहितोर्णी पलक्षी ताः सारस्वत्यः। प्लीहाकर्णः शुण्ठाकर्णोऽध्यालोहकर्णस्ते त्वाष्ट्राः। कृष्णग्रीवः शितिकक्षोऽञ्जिसक्थस्त ऐन्द्राग्नाः। कृष्णाञ्जिरल्पाञ्जिर्महाञ्जिस्त उषस्याः।
Mantra 5
शि॒ल्पा वै॑श्वदे॒व्यो रोहि॑ण्य॒स्त्र्यव॑यो वा॒चेऽवि॑ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धा॒त्रे व॑त्सत॒र्यो दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः
शिल्पा वैश्वदेव्यो रोहिण्यस्त्र्यवयो वा चेऽविज्ञाता अदित्यै सरूपा धात्रे वत्सतर्यो देवानां पत्नीभ्यः।
Mantra 6
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒याः शि॑ति॒भ्रवो॒ वसू॑ना॒ᳪ रोहि॑ता रु॒द्राणा॑ᳪ श्वे॒ता अ॑वरो॒किण॑ आदि॒त्यानां॒ नभो॑रूपाः पार्ज॒न्याः
कृष्णग्रीवा आग्नेयाः, शितिभ्रवो वसूनाम्; रोहिता रुद्राणाम्; श्वेता अवरोकिण आदित्यानाम्; नभोरूपाः पार्जन्याः।
Mantra 7
उ॒न्न॒त ऋ॑ष॒भो वा॑म॒नस्त ऐ॑न्द्रवैष्ण॒वा उ॑न्न॒तः शि॑तिबा॒हुः शि॑तिपृ॒ष्ठस्त ऐ॑न्द्राबार्हस्प॒त्याः शुक॑रूपा वाजि॒नाः क॒ल्माषा॑ आग्निमारु॒ताः श्या॒माः पौ॒ष्णा:
उन्नत ऋषभो वामनस्त ऐन्द्रवैष्णवाः; उन्नतः शितिबाहुः शितिपृष्ठस्त ऐन्द्राबार्हस्पत्याः; शूकरूपा वाजिनः; कल्माषा आग्निमारुताः; श्यामाः पौष्णाः।
Mantra 8
एता॑ ऐन्द्रा॒ग्ना द्वि॑रू॒पा अ॑ग्नीषो॒मीया॑ वाम॒ना अ॑न॒ड्वाह॑ आग्नावैष्ण॒वा व॒शा मै॑त्रावरु॒ण्योऽन्यत॑एन्यो मै॒त्र्य॒:
एता ऐन्द्राग्ना द्विरूपाः; अग्नीषोमीया वामनाः; अनड्वाह आग्नावैष्णवः; वशा मैत्रावरुण्यः; अन्यतएन्यो मैत्र्यः।
Mantra 9
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒या ब॒भ्रव॑: सौ॒म्याः श्वे॒ता वा॑य॒व्या अवि॑ज्ञाता॒ अदि॑त्यै॒ सरू॑पा धा॒त्रे व॑त्सत॒र्यो॒ दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः
कृष्णग्रीवा आग्नेयाः, बभ्रवः सौम्याः, श्वेताः वायव्याः; अविज्ञाताः अदित्यै; सरूपाः धात्रे; वत्सतर्यः देवानां पत्नीभ्यः।
Mantra 10
कृ॒ष्णा भौ॒मा धू॒म्रा आ॑न्तरि॒क्षा बृ॒हन्तो॑ दि॒व्याः श॒बला॑ वैद्यु॒ताः सि॒ध्मास्ता॑र॒काः
कृष्णा भौमाः, धूम्रा आन्तरिक्षाः, बृहन्तो दिव्याः, शबलाः वैद्युताः, सिद्ध्मास्तारकाः।
Mantra 11
धू॒म्रान्व॑स॒न्तायाल॑भते श्वे॒तान्ग्री॒ष्माय॑ कृ॒ष्णान्व॒र्षाभ्यो॑ऽरु॒णाञ्छ॒रदे॒ पृष॑तो हेम॒न्ताय॑ पि॒शङ्गा॒ञ्छिशि॑राय
धूम्रान्वसन्तायालभते श्वेतान्ग्रीष्माय कृष्णान्वर्षाभ्योऽरुणाञ्छरदे पृषतो हेमन्ताय पिशङ्गाञ्छिशिराय।
Mantra 12
त्र्यव॑यो गाय॒त्र्यै पञ्चा॑वयस्त्रि॒ष्टुभे॑ दित्य॒वाहो॒ जग॑त्यै त्रिव॒त्सा अ॑नु॒ष्टुभे॑ तुर्य॒वाह॑ उ॒ष्णिहे॑
गायत्र्यै त्र्यवयाः (पशवः), त्रिष्टुभे पञ्चावयाः, जगत्यै दित्यवाहाः, अनुष्टुभे त्रिवत्साः, उष्णिहे तुर्यवाहाः।
Mantra 13
प॒ष्ठ॒वाहो॒ वि॒राज॑ उ॒क्षाणो॑ बृह॒त्या ऋ॑ष॒भाः क॒कुभे॑ऽन॒ड्वाह॑: प॒ङ्क्त्यै धे॒नवो॑ऽतिच्छन्दसे
विराजे पष्ठवाहाः, बृहत्यै उक्षाणः, ककुभे ऋषभाः, पङ्क्त्यै अनड्वाहाः, अतिच्छन्दसे धेनवः।
Mantra 15
कृ॒ष्णग्री॑वा आग्ने॒या ब॒भ्रव॑: सौ॒म्या उ॑पध्व॒स्ताः सा॑वि॒त्रा व॑त्सत॒र्य॒: सारस्व॒त्य॒: श्या॒माः पौ॒ष्णाः पृश्न॑यो मारु॒ता ब॑हुरू॒पा वै॑श्वदे॒वा व॒शा द्या॑वापृथि॒वीया॑: ।। १ ४ ।। उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑ ऐन्द्रा॒ग्नाः कृ॒ष्णाः वा॑रु॒णाः पृश्न॑यो मारु॒ताः का॒यास्तू॑प॒राः
कृष्णग्रीवा आग्नेयाः, बभ्रवः सौम्याः, उपध्वस्ताः सावित्राः, वत्सतर्यः सारस्वत्यः, श्यामाः पौष्णाः, पृश्नयः मारुताः, बहुरूपा वैश्वदेवाः, वशा द्यावापृथिवीयाः। उक्ताः सञ्चराः एताः—ऐन्द्राग्नाः, कृष्णाः, वारुणाः, पृश्नयः मारुताः, कायास्तूपराः।
Mantra 17
अ॒ग्नयेऽनी॑कवते प्रथम॒जानाल॑भते म॒रुद्भ्य॑: सान्तप॒नेभ्य॑: सवा॒त्यान्म॒रुद्भ्यो॑ गृहमे॒धिभ्यो॒ बष्कि॑हान्म॒रुद्भ्य॑: क्री॒डिभ्य॑: सᳪसृ॒ष्टान्म॒रुद्भ्य॒: स्वत॑वद्भ्योऽनुसृ॒ष्टान् ।। १ ६ ।। उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑ ऐन्द्रा॒ग्नाः प्रा॑शृ॒ङ्गा मा॑हे॒न्द्रा ब॑हुरू॒पा वै॑श्वकर्म॒णाः
अग्नयेऽनीकवते प्रथमजानालभते। मरुद्भ्यः सान्तपनेभ्यः सवात्यान्। मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यो बष्किहान्। मरुद्भ्यः क्रीडिभ्यः संसृष्टान्। मरुद्भ्यः स्वतवद्भ्योऽनुसृष्टान्। इत्येते सञ्चरा उच्यन्ते—एता ऐन्द्राग्नाः, प्राशृङ्गाः, माहेन्द्राः, बहुरूपाः, वैश्वकर्मणाः।
Mantra 18
धू॒म्रा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाᳪ सोम॑वतां ब॒भ्रवो॑ धू॒म्रनी॑काशाः पितॄ॒णां ब॑र्हि॒षदां॑ कृ॒ष्णा ब॒भ्रुनी॑काशाः पितॄ॒णाम॑ग्निष्वा॒त्तानां॑ कृ॒ष्णाः पृष॑न्तस्त्रैयम्ब॒काः
धूम्रा बभ्रुनीकाशाः पितॄणां सोमवताम्; बभ्रवो धूम्रनीकाशाः पितॄणां बर्हिषदाम्; कृष्णा बभ्रुनीकाशाः पितॄणाम् अग्निष्वात्तानाम्; कृष्णाः पृषन्तः त्रैयम्बकाः।
Mantra 19
उ॒क्ताः स॑ञ्च॒रा एता॑: शुनासी॒रीया॑: श्वे॒ता वा॑य॒व्या॒: श्वे॒ताः सौ॒र्याः
उक्ताः सञ्चरा एताः शुनासीरीयाः। श्वेताः वायव्याः, श्वेताः सौऱ्याः।
Mantra 20
व॒स॒न्ताय॑ क॒पिञ्ज॑ला॒नाल॑भते ग्री॒ष्माय॑ कल॒विङ्का॑न्व॒र्षाभ्य॑स्ति॒त्तिरी॑ञ्छ॒रदे॒ वर्ति॑का हेम॒न्ताय॒ कक॑रा॒ञ्छिशि॑राय॒ विक॑करान्
वसन्ताय कपिञ्जलान् आलभते; ग्रीष्माय कलविङ्कान्; वर्षाभ्यः तित्तिरीन्; शरदे वर्तिकाः; हेमन्ताय ककरान्; शिशिराय विककरान्।
Mantra 21
स॒मु॒द्राय॑ शिशु॒मारा॒नाल॑भते प॒र्जन्या॑य म॒ण्डूका॑न॒द्भ्यो मत्स्या॑न्मि॒त्राय॑ कुली॒पया॒न्वरु॑णाय ना॒क्रान्
समुद्राय शिशुमारान् आलभते; पर्जन्याय मण्डूकान्; अद्भ्यः मत्स्यान्; मित्राय कुलीपयान्; वरुणाय नाक्रान्।
Mantra 22
सोमा॑य ह॒ᳪसानाल॑भते वा॒यवे॑ ब॒लाका॑ इन्द्रा॒ग्निभ्यां॒ क्रुञ्चा॑न्मि॒त्राय॑ म॒द्गून्वरु॑णाय चक्रवा॒कान्
सोमाय हंसानालभते; वायवे बलाकाः; इन्द्राग्निभ्यां क्रुञ्चाः; मित्राय मद्गवः; वरुणाय चक्रवाकाः।
Mantra 23
अ॒ग्नये॑ कु॒टरू॒नाल॑भते॒ वन॒स्पति॑भ्य॒ उलू॑कान॒ग्नीषोमा॑भ्यां॒ चाषा॑न॒श्विभ्यां॑ म॒यूरा॑न्मि॒त्रावरु॑णाभ्यां क॒पोता॑न्
अग्नये कुटरूनालभते; वनस्पतिभ्य उलूकान्; अग्नीषोमाभ्यां चाषान्; अश्विभ्यां मयूरान्; मित्रावरुणाभ्यां कपोतान्।
Mantra 24
सोमा॑य ल॒बानाल॑भते॒ त्वष्ट्रे॑ कौली॒कान्गो॑षा॒दीर्दे॒वानां॒ पत्नी॑भ्यः कु॒लीका॑ देवजा॒मिभ्यो॒ऽग्नये॑ गृ॒हप॑तये पारु॒ष्णान्
सोमाय लबानालभते; त्वष्ट्रे कौलीकान्; गोषादीर्देवानां पत्नीभ्यः; कुलीका देवजामिभ्यः; अग्नये गृहपतये पारुष्णान्।
Mantra 25
अह्ने॑ पा॒राव॑ता॒नाल॑भते॒ रात्र्यै॑ सीचा॒पूर॑होरा॒त्रयो॑: स॒न्धिभ्यो॑ ज॒तूर्मासे॑भ्यो दात्यौ॒हान्त्सं॑वत्स॒राय॑ मह॒तः सु॑प॒र्णान्
अह्ने पारावतान् आलभते; रात्र्यै सीचापूरान्; अहोरात्रयोः सन्धिभ्यः चातुर्मासेभ्यो दात्यौहान्; संवत्सराय महतः सुपर्णान्।
Mantra 26
भूम्या॑ आ॒खूनाल॑भते॒ऽन्तरि॑क्षाय पा॒ङ्क्त्रान्दि॒वे कशा॑न्दि॒ग्भ्यो न॑कु॒लान्बभ्रु॑कानवान्तरदि॒शाभ्य॑:
भूम्याः आखून् आलभते; अन्तरिक्षाय पाङ्क्त्रान्; दिवे कशान्; दिग्भ्यो नकुलान्; अवान्तरदिशाभ्यो बभ्रुकान्।
Mantra 27
वसु॑भ्य॒ ऋश्या॒नाल॑भते रु॒द्रेभ्यो॒ रुरू॑नादि॒त्येभ्यो॒ न्यङ्कू॒॒न्विश्वे॑भ्यो दे॒वेभ्य॑: पृष॒तान्त्सा॒ध्येभ्य॑: कुलु॒ङ्गान्
वसुभ्य ऋश्यान् आलभते; रुद्रेभ्यो रुरून्; आदित्येभ्यो न्यङ्कून्; विश्वेभ्यो देवेभ्यः पृषतान्; साध्येभ्यः कुलुङ्गान्।
Mantra 28
ईशा॑नाय॒ पर॑स्वत॒ आल॑भते मि॒त्राय॑ गौ॒रान्वरु॑णाय महि॒षान्बृह॒स्पत॑ये गव॒याँस्त्वष्ट्र॒ उष्ट्रा॑न्
ईशानाय परस्वते च आलभते। मित्राय गौरान्, वरुणाय महिषान्, बृहस्पतये गवयान्, त्वष्ट्रे उष्ट्रान् आलभते।
Mantra 29
प्र॒जाप॑तये॒ पुरु॑षान्ह॒स्तिन॒ आल॑भते वा॒चे प्लुषीँ॒श्चक्षु॑षे म॒शका॒ञ्छ्रोत्रा॑य॒ भृङ्गा॑:
प्रजापतये पुरुषान् हस्तिनश्च आलभते। वाचे प्लुषीः, चक्षुषे मशकान्, श्रोत्राय भृङ्गान् आलभते।
Mantra 30
प्र॒जाप॑तये च वा॒यवे॑ च गोमृ॒गो वरु॑णायार॒ण्यो मे॒षो य॒माय॒ कृष्णो॑ मनुष्यरा॒जाय॑ म॒र्कट॑: शार्दू॒लाय॑ रो॒हिदृ॑ष॒भाय॑ गव॒यी क्षि॑प्रश्ये॒नाय॒ वर्ति॑का॒ नील॑ङ्गो॒: कृमि॑: समु॒द्राय॑ शिशु॒मारो॑ हि॒मव॑ते ह॒स्ती
प्रजापतये च वायवे च गोमृगम् आलभते। वरुणाय अरण्यं मेषम्, यमाय कृष्णम्, मनुष्यराजाय मर्कटम्, शार्दूलाय (पशुम्), रोहिदृषभाय गवयीम्, क्षिप्रश्येनाय वर्तिकाम्, नीलङ्गवे कृमिम्, समुद्राय शिशुमारम्, हिमवते हस्तिनम् आलभते।
Mantra 31
म॒युः प्रा॑जाप॒त्य उ॒लो ह॒लिक्ष्णो॑ वृषद॒ᳪशस्ते धा॒त्रे दि॒शां क॒ङ्को धुङ्क्षा॑ग्ने॒यी क॑ल॒विङ्को॑ लोहिता॒हिः पु॑ष्करसा॒दस्ते त्वा॒ष्ट्रा वा॒चे क्रुञ्च॑:
मयुः प्राजापत्यः; उलूकः; हलिक्ष्णः; वृषदंषः—एते धात्रे। दिशां कङ्कः; अग्नेयी धुङ्क्षा; कलविङ्कः; लोहिताहिः; पुष्करसादः—एते त्वष्ट्रे। वाचे क्रुञ्चः।
Mantra 32
सोमा॑य कुलु॒ङ्ग आ॑र॒ण्योऽजो न॑कु॒लः शका॒ ते पौ॒ष्णाः क्रो॒ष्टा मा॒योरिन्द्र॑स्य गौरमृ॒गः पि॒द्वो न्यङ्कु॑: कक्क॒टस्तेऽनु॑मत्यै प्रति॒श्रुत्का॑यै चक्रवा॒कः
सोमाय कुलुङ्गः; आरण्योऽजः; नकुलः; शका—एते पौष्णाः। क्रोष्टा; मायोः—इन्द्रस्य गौरमृगः; पिद्वः; न्यङ्कुः; कक्कटः—एते। अनुमत्यै च प्रतिश्रुत्कायै च चक्रवाकः।
Mantra 33
सौ॒री ब॒लाका॑ शा॒र्गः सृ॑ज॒यः श॒याण्ड॑क॒स्ते मै॒त्राः सर॑स्वत्यै॒ शारि॑ः पुरुष॒वाक् श्वा॒विद्भौ॒मी शा॑र्दू॒लो वृक॒ः पृदा॑कु॒स्ते म॒न्यवे॒ सर॑स्वते॒ शुक॑ः पुरुष॒वाक्
सौरी बलाका शार्गः सृजयः शयाण्डकः—ते मৈत्राः सरस्वत्यै। शारिः पुरुषवाक्; श्वाविद् भौमी; शार्दूलो वृकः पृदाकुः—ते मन्यवे सरस्वते। शुकः पुरुषवाक्।
Mantra 34
सु॒प॒र्णः पा॑र्ज॒न्य आ॒तिर्वा॑ह॒सो दर्वि॑दा॒ ते वा॒यवे॒ बृह॒स्पत॑ये वा॒चस्पत॑ये पैङ्गरा॒जो॒ऽल॒ज आ॑न्तरि॒क्षः प्ल॒वो म॒द्गुर्मत्स्य॒स्ते न॑दीप॒त॑ये द्यावापृथि॒वीय॑ः कू॒र्मः
सुपर्णः पार्जन्य आतिर्वाहसो दर्विदा—ते वायवे बृहस्पतये वाचस्पतये। पैङ्गराजोऽलज आन्तरिक्षः; प्लवो मद्गुर्मत्स्यः—ते नदीपतये। द्यावापृथिवीयः कूर्मः।
Mantra 35
पु॒रु॒ष॒मृ॒गश्च॒न्द्रम॑सो गो॒धा काल॑का दार्वाघा॒टस्ते वन॒स्पती॑नां कृक॒वाकु॑ः सावि॒त्रो ह॒ᳪसो वात॑स्य ना॒क्रो मक॑रः कुली॒पय॒स्तेऽकू॑पारस्य ह्रि॒यै शल्य॑कः
पुरुषमृगश्चन्द्रमसः। गोधा कालका दार्वाघाटः—ते वनस्पतीनाम्। कृकवाकुः सावित्रः; हंसो वातस्य। नाक्रो मकरः कुलीपयः—तेऽकूपारस्य; ह्रियै शल्यकः।
Mantra 36
ए॒ण्यह्नो॑ म॒ण्डूको॒ मूषि॑का ति॒त्तिरि॒स्ते स॒र्पाणां॑ लोपा॒श आ॑श्वि॒नः कृष्णो॒ रात्र्या॒ ऋक्षो॑ ज॒तूः सु॑षि॒लीका॒ त इ॑तरज॒नानां॒ जह॑का वैष्ण॒वी
एण्यह्नस्य मण्डूकः मूषिका तित्तिरिः। ते सर्पाणां लोपाशाः। आश्यिनः कृष्णः। रात्र्याः ऋक्षः जतूः सुषिलीका। ते इतरजनानां जहका वैष्णवी च।
Mantra 37
अ॒न्य॒वा॒पो॒ऽर्धमा॒साना॒मृश्यो॑ म॒यूर॑ः सुप॒र्णस्ते ग॑न्ध॒र्वाणा॑म॒पामु॒द्रो मा॒सां क॒श्यपो॑ रो॒हित्कु॑ण्डृ॒णाची॑ गो॒लत्ति॑का॒ ते॑ऽप्स॒रसां॑ मृ॒त्यवे॑ऽसि॒तः
अन्यवापोऽर्धमासानाम्। ऋश्यो मयूरः सुपर्णः—ते गन्धर्वाणाम्। अपामुद्रो मासानाम्—कश्यपो रोहित्कुण्डृणाची गोलत्तिका—तेऽप्सरसाम्। मृत्यवेऽसितः।
Mantra 38
व॒र्षा॒हूरृ॒तू॒ना॑मा॒खुः कशो॑ मान्था॒लस्ते पि॑तॄ॒णां बला॑याजग॒रो वसू॑नां क॒पिञ्ज॑लः क॒पोत॒ उलू॑कः श॒शस्ते निरृ॑त्यै॒ वरु॑णायार॒ण्यो मे॒षः
वर्षाहूरृतूनामाखुः। कशो मान्थालस्ते पितॄणाम्। बलायाजगरः। वसूनां कपिञ्जलः। निरृत्यै कपोत उलूकः शशः। वरुणायारण्यो मेषः।
Mantra 39
श्वि॒त्र आ॑दि॒त्याना॒मुष्ट्रो॒ घृणी॑वान्वार्ध्रीन॒सस्ते म॒त्या अर॑ण्याय सृम॒रो रुरू॑ रौ॒द्रः क्वयि॑: कु॒टरु॑र्दात्यौ॒हस्ते वा॒जिनां॒ कामा॑य पि॒कः
श्वित्र आदित्यानाम्। उष्ट्रो घृणीवान् वार्ध्रीनसस्ते मर्त्याः। अरण्याय सृमरः। रुरू रौद्रः। क्वयिः। कुटरुः। दात्यौहः। ते वाजिनाम्। कामाय पिकः।
Mantra 40
ख॒ङ्गो वै॑श्वदे॒वः श्वा कृ॒ष्णः क॒र्णो ग॑र्द॒भस्त॒रक्षु॒स्ते रक्ष॑सा॒मिन्द्रा॑य सूक॒रः सि॒ᳪहो मा॑रु॒त: कृ॑कला॒सः पिप्प॑का श॒कुनि॒स्ते श॑र॒व्या॒यै॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ पृष॒तः
खङ्गो वैश्वदेवः। श्वा कृष्णः कर्णो गर्दभस्तरक्षुस्ते रक्षसाम्। इन्द्राय सूकरः। सिंहो मारुतः। कृकलासः पिप्पका शकुनिस्ते शरव्यायै। विश्वेषां देवानां पृषतः।
Frequently Asked Questions
It centers on Ashvamedha procedures, especially ālambhana—ritually selecting/seizing specific animals and birds—and dedicating each to the correct deity, season, direction, or cosmic region.
Because visible marks function as ritual identifiers: they ensure the victim matches the intended devatā and cosmic function, preventing misdedication and preserving ṛta (right order) within the sacrifice.
Through assignments that ‘take hold’ of representatives for earth/mid-air/heaven, directions and intermediate directions, waters and rain, and also for seasons, day/night, twilights, Cāturmāsya, and the year—making yajña a complete cosmogram.