बन्धमोक्षवर्णनम् (Bondage and Liberation: The Prakṛti–Karma Wheel and Śiva as the Transcendent Cause)

Verse 1

ऋषयः ऊचुः । बंधमोक्षस्वरूपं हि ब्रूहि सर्वार्थवित्तम । सूत उवाच । बंधमोक्षं तथोपायं वक्ष्येऽहं शृणुतादरात्

ऋषय ऊचुः—हे सर्वार्थवित्त! बन्धमोक्षस्वरूपं हि ब्रूहि। सूत उवाच—बन्धं मोक्षं तथोपायं वक्ष्येऽहं; शृणुतादरात्॥

Verse 2

प्रकृत्याद्यष्टबंधेन बद्धो जीवः स उच्यते । प्रकृत्याद्यष्टबंधेन निर्मुक्तो मुक्त उच्यते

प्रकृत्याद्यष्टबन्धेन बद्धो जीवः स उच्यते। प्रकृत्याद्यष्टबन्धेन निर्मुक्तो मुक्त उच्यते॥

Verse 3

प्रकृत्यादिवशीकारो मोक्ष इत्युच्यते स्वतः । बद्धजीवस्तु निर्मुक्तो मुक्तजीवः स कथ्यते

प्रकृत्यादिवशीकारः स्वभावतः मोक्ष इत्युच्यते। बद्धजीवो यः पूर्णतया निर्मुक्तः स एव मुक्तजीव इति कथ्यते॥

Verse 4

प्रकृत्यग्रे ततो बुद्धिरहंकारो गुणात्मकः । पंचतन्मात्रमित्येते प्रकृत्याद्यष्टकं विदुः

प्रथमं प्रकृतिः; ततः बुद्धिः; ततो गुणात्मकोऽहंकारः। पञ्च तन्मात्राणि च—एते प्रकृत्याद्यष्टकं विदुः॥

Verse 5

प्रकृट्याद्यष्टजो देहो देहजं कर्म उच्यते । पुनश्च कर्मजो देहो जन्मकर्म पुनः पुनः

प्रकृत्याद्यष्टजः देहः देहजं कर्म उच्यते। पुनः कर्मजः देहः—जन्मकर्म पुनः पुनः॥

Verse 6

शरीरं त्रिविधं ज्ञेयं स्थूलं सूक्ष्मं च कारणम् । स्थूलं व्यापारदं प्रोक्तं सूक्ष्ममिंद्रि यभोगदम्

शरीरं त्रिविधं ज्ञेयं—स्थूलं सूक्ष्मं च कारणम्। स्थूलं व्यापारदं प्रोक्तं, सूक्ष्मं इन्द्रियभोगदम्॥

Verse 7

कारणं त्वात्मभोगार्थं जीवकर्मानुरूपतः । सुखं दुःखं पुण्यपापैः कर्मभिः फलमश्नुते

कारणं देहादिकं तु आत्मभोगार्थं जीवकर्मानुरूपतः; पुण्यपापजन्यैः कर्मभिः सुखदुःखरूपं फलं जीवः अश्नुते।

Verse 8

तस्माद्धि कर्मरज्ज्वा हि बद्धो जीवः पुनः पुनः । शरीरत्रयकर्मभ्यां चक्रवद्भ्राम्यते सदा

तस्मात् कर्मरज्ज्वा बद्धो जीवः पुनः पुनः, शरीरत्रयकर्मभ्यां चक्रवद् भ्राम्यते सदा।

Verse 9

चक्रभ्रमनिवृत्यर्थं चक्रकर्तारमीडयेत् । प्रकृत्यादि महाचक्रं प्रकृतेः परतः शिवः

चक्रभ्रमनिवृत्त्यर्थं चक्रकर्तारम् ईडयेत्; प्रकृत्यादि महाचक्रं, प्रकृतेः परतः शिवः।

Verse 10

चक्रकर्ता महेशो हि प्रकृतेः परतोयतः । पिबति वाथ वमति जीवन्बालो जलं यथा

चक्रकर्ता महेशो हि प्रकृतेः परतो यतः। तस्मात् स विश्वं पिबति पुनर्वमति च बालो जलं यथा॥

Verse 11

शिवस्तथा प्रकृत्यादि वशीकृत्याधितिष्ठति । सर्वं वशीकृतं यस्मात्तस्माच्छिव इति स्मृतः । शिव एव हि सर्वज्ञः परिपूर्णश्च निःस्पृहः

शिवः प्रकृत्यादिकं सर्वं वशीकृत्याधितिष्ठति। सर्वं वशीकृतं यस्मात्तस्माच्छिव इति स्मृतः॥ शिव एव हि सर्वज्ञः परिपूर्णो निःस्पृहः॥

Verse 12

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतंत्रता नित्यमलुप्तशक्तिः । अनंतशक्तिश्च महेश्वरस्य यन्मानसैश्वर्यमवैति वेदः

सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वातन्त्र्यं नित्यमलुप्तशक्तिः। अनन्तशक्तिश्च महेश्वरस्य यन्मानसैश्वर्यमवैति वेदः॥

Verse 13

अतः शिवप्रसादेन प्रकृत्यादिवशं भवेत् । शिवप्रसादलाभार्थं शिवमेव प्रपूजयेत्

अतः शिवप्रसादेन प्रकृत्यादिवशं न भवेत्; शिवप्रसादलाभार्थं शिवमेव प्रपूजयेत्।

Verse 14

निःस्पृहस्य च पूर्णस्य तस्य पूजा कथं भवेत् । शिवोद्देशकृतं कर्म प्रसादजनकं भवेत्

निःस्पृहस्य पूर्णस्य तस्य पूजा कथं स्यात्? तथापि शिवोद्देशकृतं कर्म प्रसादहेतुः भवेत्।

Verse 15

लिंगे बेरे भक्तजने शिवमुद्दिश्य पूजयेत् । कायेन मनसा वाचा धनेनापि प्रपूजयेत्

लिङ्गे बेरे भक्तजने च शिवमुद्दिश्य पूजयेत्; कायेन मनसा वाचा धनेनापि प्रपूजयेत्।

Verse 16

पुजया तु महेशो हि प्रकृतेः परमः शिवः । प्रसादं कुरुते सत्यं पूजकस्य विशेषतः

पूजयैव महेशः प्रकृतेः परः शिवः सत्यं पूजकस्य विशेषतः प्रसादं करोति।

Verse 17

शिवप्रसादात्कर्माद्यं क्रमेण स्ववशं भवेत् । कर्मारभ्य प्रकृत्यंतं यदासर्वं वशं भवेत्

शिवप्रसादात् कर्माद्यं क्रमेण स्ववशं भवेत्। कर्मारभ्य प्रकृत्यन्तं यदा सर्वं वशं भवेत्॥

Verse 18

इति श्रीशैवेमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडे शिवलिंगमहिमावर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

इति श्रीशैवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे ‘शिवलिङ्गमहिमावर्णनम्’ नामाष्टादशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 19

तदा वै शिवलोके तु वासः सालोक्यमुच्यते । सामीप्यं याति सांबस्य तन्मात्रे च वशं गते

तदा वै शिवलोके तु वासः सालोक्यमुच्यते। ततः सांबस्य सामीप्यं याति तन्मात्रे च वशं गतः॥

Verse 20

तदा तु शिवसायुज्यमायुधाद्यैः क्रियादिभिः । महाप्रसादलाभे च बुद्धिश्चापि वशा भवेत्

तदा तु शिवसायुज्यं क्रियादिभिरुपायुधैः। महाप्रसादलाभे च बुद्धिश्चापि वशा भवेत्॥

Verse 21

बुद्धिस्तु कार्यं प्रकृतेस्तत्सृष्टिरिति कथ्यते । पुनर्महाप्रसादेन प्रकृतिर्वशमेष्यति

बुद्धिस्तु कार्यं प्रकृतेस्तत्सृष्टिरिति कथ्यते। पुनर्महाप्रसादेन प्रकृतिर्वशमेष्यति॥

Verse 22

शिवस्य मानसैश्वर्यं तदाऽयत्नं भविष्यति । सार्वज्ञाद्यं शिवैश्वर्यं लब्ध्वा स्वात्मनि राजते

तदा शिवस्य मानसैश्वर्यं स्वयमेवायत्नतः भवेत्। सार्वज्ञाद्यं शिवैश्वर्यं लब्ध्वा स्वात्मनि राजते॥

Verse 23

तत्सायुज्यमिति प्राहुर्वेदागमपरायणाः । एवं क्रमेण मुक्तिः स्याल्लिंगादौ पूजया स्वतः

तत्सायुज्यमिति प्राहुर्वेदागमपरायणाः। एवं क्रमेण मुक्तिः स्याल्लिङ्गादौ पूजया स्वतः॥

Verse 24

अतः शिवप्रसादार्थं क्रियाद्यैः पूजयेच्छिवम् । शिवक्रिया शिवतपः शिवमंत्रजपः सदा

अतः शिवप्रसादार्थं क्रियाद्यैः पूजयेच्छिवम्। शिवक्रिया शिवतपः शिवमन्त्रजपः सदा॥

Verse 25

शिवज्ञानं शिवध्यानमुत्तरोत्तरमभ्यसेत् । आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वै शिवचिंतया

शिवज्ञानं शिवध्यानमुत्तरोत्तरमभ्यसेत्। आसुप्तेरामृतेः कालं नयेद्वै शिवचिन्तया॥

Verse 26

सद्यादिभिश्च कुसुमैरर्चयेच्छिवमेष्यति । ऋषय ऊचुः । लिंगादौ शिवपूजाया विधानं ब्रूहि सर्वतः

सद्यःप्रसूनादिभिः कुसुमैः शिवमर्चयेत्; तेन निश्चयेन शिवं प्राप्नोति। ऋषय ऊचुः—लिङ्गादारभ्य शिवपूजाविधानं सर्वतः विस्तरेण ब्रूहि।

Verse 27

सूत उवाच । लिंगानां च क्रमं वक्ष्ये यथावच्छृणुत द्विजाः । तदेव लिंगं प्रथमं प्रणवं सार्वकामिकम्

सूत उवाच—लिङ्गानां क्रमं वक्ष्ये यथावत्, शृणुत द्विजाः। तदेव लिङ्गं प्रथमं प्रणवः सार्वकामिकः॥

Verse 28

सूक्ष्मप्रणवरूपं हि सूक्ष्मरूपं तु निष्फलम् । स्थूललिंगं हि सकलं तत्पंचाक्षरमुच्यते

सूक्ष्मं प्रणवरूपं हि; सूक्ष्ममेव तु निष्फलम्। स्थूललिङ्गं तु सकलं, तत् पञ्चाक्षरमुच्यते॥

Verse 29

तयोः पूजा तपः प्रोक्तं साक्षान्मोक्षप्रदे उभे । पौरुषप्रकृतिभूतानि लिंगानिसुबहूनि च

तयोः पूजां तपश्चैव साक्षान्मोक्षप्रदं द्वयम् । पौरुषप्रकृतिभूतानि लिङ्गानि बहुधा स्थितानि च ॥

Verse 30

तानि विस्तरतो वक्तुं शिवो वेत्ति न चापरः । भूविकाराणि लिंगानि ज्ञातानि प्रब्रवीमि वः

तानि विस्तरतो वक्तुं शिव एव हि वेत्ति नापरः । भूविकारलिङ्गानि यथाज्ञातं वदामि वः ॥

Verse 31

स्वयं भूलिंगं प्रथमं बिंदुलिंगंद्वितीयकम् । प्रतिष्ठितं चरंचैव गुरुलिंगं तु पंचमम्

स्वयंभूलिङ्गं प्रथमं बिन्दुलिङ्गं द्वितीयकम् । प्रतिष्ठितं चरं चैव गुरुलिङ्गं तु पञ्चमम् ॥

Verse 32

देवर्षितपसा तुष्टः सान्निध्यार्थं तु तत्र वै । पृथिव्यन्तर्गतः शर्वो बीजं वै नादरूपतः

देवर्षेस्तपसा तुष्टः सान्निध्यदानहेतवे । शर्वः पृथिव्यन्तरितो नादरूपं बीजमिवाभवत् ॥

Verse 33

स्थावरांकुरवद्भूमिमुद्भिद्य व्यक्त एव सः । स्वयंभूतं जातमिति स्वयंभूरिति तं विदुः

स्थावराङ्कुरवद्भूमिमुद्भिद्य व्यक्त एव सः । स्वयंभूत इति ख्यातः स्वयंभूरिति बुधैः स्मृतः ॥

Verse 34

तल्लिंगपूजया ज्ञानं स्वयमेव प्रवर्द्धते । सुवर्णरजतादौ वा पृथिव्यां स्थिंडिलेपि वा

तल्लिङ्गपूजनात् ज्ञानं स्वयमेव प्रवर्धते । सुवर्णरजतादौ वा पृथिव्यां स्थण्डिलेऽपि वा ॥

Verse 35

स्वहस्ताल्लिखितं लिंगं शुद्धप्रणवमंत्रकम् । यंत्रलिंगं समालिख्य प्रतिष्ठावाहनं चरेत्

स्वहस्तेन लिखेल्लिङ्गं शुद्धप्रणवमन्त्रकम् । यन्त्रलिङ्गं समालिख्य प्रतिष्ठावाहनं चरेत् ॥

Verse 36

बिंदुनादमयं लिंगं स्थावरं जंगमं च यत् । भावनामयमेतद्धि शिवदृष्टं न संशयः

बिन्दुनादमयं लिङ्गं स्थावरं जङ्गमं च यत् । भावनामयमेतद्धि शिवदृष्टं न संशयः ॥

Verse 37

यत्र विश्वस्य ते शंभुस्तत्र तस्मै फलप्रदः । स्वहस्ताल्लिख्यते यंत्रे स्थावरादावकृत्रिमे

यत्र त्वं विश्वेश्वरः शम्भो प्रतिष्ठाप्यसे, तत्र स भक्ताय फलप्रदः भवसि। अतः यन्त्रं स्वहस्तेन लिख्येत, स्थावरादौ अकृत्रिमे स्थिरे आधारे।

Verse 38

आवाह्य पूजयेच्छंभुं षोडशैरुपचारकैः । स्वयमैश्वर्यमाप्नोति ज्ञानमभ्यासतो भवेत्

शम्भुम् आवाह्य षोडशोपचारैः पूजयेत्। तया पूजया क्रमात् ऐश्वर्यम् आप्नोति; अभ्यासतः च ज्ञानं भवेत्।

Verse 39

देवैश्च ऋषिभिश्चापि स्वात्मसिद्ध्यर्थमेव हि । समंत्रेणात्महस्तेन कृतं यच्छुद्धमंडले

देवैः ऋषिभिः च स्वात्मसिद्ध्यर्थमेव यत् कृतम्, तत् शुद्धमण्डले समन्त्रेण स्वहस्तेन एव कृतम्।

Verse 40

शुद्धभावनया चैव स्थापितं लिंगमुत्तमम् । तल्लिंगं पौरुषं प्राहुस्तत्प्रतिष्ठितमुच्यते

शुद्धभावनया भक्त्या च यत् स्थापितं लिङ्गमुत्तमम् । तल्लिङ्गं पौरुषं प्रोक्तं तत् प्रतिष्ठितमुच्यते ॥

Verse 41

तल्लिंगपूजया नित्यं पौरुषैश्वर्यमाप्नुयात् । महद्भिर्ब्राह्मणैश्चापि राजभिश्च महाधनैः

तल्लिङ्गपूजया नित्यं पौरुषैश्वर्यमाप्नुयात् । महद्भिर्ब्राह्मणैश्चापि राजभिश्च महाधनैः ॥

Verse 42

शिल्पिनाकल्पितं लिंगं मंत्रेण स्थापितं च यत् । प्रतिष्ठितं प्राकृतं हि प्राकृतैश्वर्यभोगदम्

शिल्पिना कल्पितं लिङ्गं मन्त्रेण स्थापितं यदा । प्रतिष्ठितं प्राकृतं तद्धि प्राकृतैश्वर्यभोगदम् ॥

Verse 43

यदूर्जितं च नित्यं च तद्धि पौरुषमुच्यते । यद्दुर्बलमनित्यं च तद्धि प्राकृतमुच्यते

यदूर्जितं च नित्यं च तद्धि पौरुषमुच्यते । यद्दुर्बलं अनित्यं च तद्धि प्राकृतमुच्यते ॥

Verse 44

लिंगं नाभिस्तथा जिह्वा नासाग्रञ्च शिखा क्रमात् । कट्यादिषु त्रिलोकेषु लिंगमाध्यात्मिकं चरम्

देहेऽन्तर्लिङ्गं नाभिरिति जिह्वेति नासाग्रं शिखेति च क्रमशः परिगीयते। एवं कट्याद्युत्तरभागेषु स्वानुभवत्रिलोकेषु चरमाध्यात्मिकं लिङ्गं बोध्यं साक्षात्कार्यं च॥

Verse 45

पर्वतं पौरुषं प्रोक्तं भूतलं प्राकृतं विदुः । वृक्षादि पौरुषं ज्ञेयं गुल्मादि प्राकृतं विदुः

पर्वतः पौरुषो ज्ञेयः भूतलं प्राकृतं विदुः। तथा वृक्षादि पौरुषं गुल्मादि प्राकृतं मतम्॥

Verse 46

षाष्टिकं प्राकृतं ज्ञेयं शालिगोधूमपौरुषम् । ऐश्वर्यं पौरुषं विद्यादणिमाद्यष्टसिद्धिदम्

षाष्टिकं प्राकृतं ज्ञेयं शालिगोधूमपौरुषम्। ऐश्वर्यं पौरुषं विद्यादणिमाद्यष्टसिद्धिदम्॥

Verse 47

सुस्त्रीधनादिविषयं प्राकृतं प्राहुरास्तिकाः । प्रथमं चरलिंगेषु रसलिंगं प्रकथ्यते

सुस्त्रीधनादिविषयो यः प्राकृत इति निश्चयः, तमास्तिकाः प्राहुः । चरलीङ्गेषु प्रथमं रसलिङ्गं प्रकीर्त्यते ॥

Verse 48

रसलिंगं ब्राह्मणानां सर्वाभीष्टप्रदं भवेत् । बाणलिंगं क्षत्रियाणां महाराज्यप्रदं शुभम्

रसलिङ्गं ब्राह्मणानां सर्वाभीष्टप्रदं भवेत् । क्षत्रियाणां तु बाणलिङ्गं शुभं महाराज्यप्रदम् ॥

Verse 49

स्वर्णलिंगं तु वैश्यानां महाधनपतित्वदम् । शिलालिंगं तु शूद्रा णां महाशुद्धिकरं शुभम्

स्वर्णलिङ्गं तु वैश्यानां महाधनपतित्वदम् । शिलालिङ्गं तु शूद्राणां महाशुद्धिकरं शुभम् ॥

Verse 50

स्फाटिकं बाणलिंगं च सर्वेषांसर्वकामदम् । स्वीयाभावेऽन्यदीयं तु पूजायां न निषिद्ध्यते

स्फाटिकलिङ्गं बाणलिङ्गं च सर्वेषां सर्वकामदम् । स्वीयाभावेऽन्यदीयं तु पूजायां न निषिद्ध्यते ॥

Verse 51

स्त्रीणां तु पार्थिवं लिंगं सभर्तृणां विशेषतः । विधवानां प्रवृत्तानां स्फाटिकं परिकीर्तितम्

स्त्रीणां तु पार्थिवं शिवलिङ्गं विहितं, सभर्तृणां विशेषतः। विधवानां व्रतपरायणानां तु स्फाटिकं लिङ्गं युक्तमिति कीर्तितम्॥

Verse 52

विधवानां निवृत्तानां रसलिंगं विशिष्यते । बाल्येवायौवनेवापि वार्द्धकेवापि सुव्रताः

विधवानां निवृत्तानां च रसलिङ्गपूजनं विशेषतः प्रशस्यते। सुव्रताः, बाल्ये वा यौवने वा वार्धके वा, तत् शिवभक्त्यै परमं आधारं भवति॥

Verse 53

शुद्धस्फटिकलिंगं तु स्त्रीणां तत्सर्वभोगदम् । प्रवृत्तानां पीठपूजा सर्वाभीष्टप्रदा भुवि

शुद्धस्फटिकलिङ्गपूजनं स्त्रीणां सर्वभोगप्रदं भवति। प्रवृत्तानां गृहस्थानां च पीठपूजा भुवि सर्वाभीष्टप्रदा॥

Verse 54

पात्रेणैव प्रवृत्तस्तु सर्वपूजां समाचरेत् । अभिषेकांते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत्

पात्रेणैव विधिवत् प्रवृत्तः सर्वां पूजां समाचरेत्। अभिषेकान्ते नैवेद्यं शाल्यन्नेन विशेषतः समर्पयेत्॥

Verse 55

पूजांते स्थापयेल्लिंगं संपुटेषु पृथग्गृहे । करपूजानि वृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत्

पूजान्ते शिवलिङ्गं संपुटेषु विधिवत् पृथग्गृहे स्थापयेत्। ततः स्वशक्त्यनुसारं वृत्तानां करपूजां कृत्वा स्वभोज्यं नैवेद्यरूपेण शिवाय निवेदयेत्॥

Verse 56

निवृत्तानां परं सूक्ष्मलिंगमेव विशिष्यते । विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत्

निवृत्तानां तु परं श्रेष्ठं सूक्ष्मलिङ्गमेव विशिष्यते। विभूत्याभ्यर्चनं कुर्यात्, भक्त्या च तां विभूतिं निवेदयेत्॥

Verse 57

पूजां कृत्वाथ तल्लिंगं शिरसा धारयेत्सदा । विभूतिस्त्रिविधा प्रोक्ता लोकवेदशिवाग्निभिः

पूजां कृत्वा तत् लिङ्गं शिरसा सदा धारयेत्। विभूतिस्त्रिविधा प्रोक्ता लोक-वेद-शिवाग्निभिः॥

Verse 58

लोकाग्निजमथो भस्मद्र व्यशुद्ध्यर्थमावहेत् । मृद्दारुलोहरूपाणां धान्यानां च तथैव च

लोकाग्निजं भस्म ततो द्रव्यशुद्ध्यर्थमावहेत्। मृद्दारुलोहरूपाणां धान्यानां च तथैव च॥

Verse 59

तिलादीनां च द्र व्याणां वस्त्रादीनां तथैव च । तथा पर्युषितानां च भस्मना शिद्धिरिष्यते

तिलादीनां द्रव्याणां वस्त्रादीनां च तथा पर्युषितानां च शुद्धिर्भस्मना एव विधीयते।

Verse 60

श्वादिभिर्दूषितानां च भस्मना शुद्धिरिष्यते । सजलं निर्जलं भस्म यथायोग्यं तु योजयेत्

श्वादिभिर्दूषितानां वस्तूनां शुद्धिर्भस्मना इष्यते। सजलं वा निर्जलं वा भस्म यथायोग्यं योजयेत्।

Verse 61

वेदाग्निजं तथा भस्म तत्कर्मांतेषु धारयेत् । मंत्रेण क्रियया जन्यं कर्माग्नौ भस्मरूपधृक्

वेदाग्निजं भस्म तत्कर्मान्तेषु धारयेत्। मन्त्रक्रियाजन्यं तत् कर्माग्नौ भस्मरूपेण धार्यते।

Verse 62

तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् । अघोरेणात्ममंत्रेण बिल्वकाष्ठं प्रदाहयेत्

तद्भस्मधारणात्कर्म स्वात्मन्यारोपितं भवेत् । अघोरेणात्ममन्त्रेण बिल्वकाष्ठं प्रदाहयेत् ॥

Verse 63

शिवाग्निरिति संप्रोक्तस्तेन दग्धं शिवाग्निजम् । कपिलागोमयं पूर्वं केवलं गव्यमेव वा

स एषोऽग्निः “शिवाग्निः” इति संप्रोक्तः; तेन शिवाग्निना यद्दग्धं तत् “शिवाग्निजं भस्म” भवति। आदौ कपिलागोमयं दहेत्, अथवा केवलं शुद्धं गव्यमेव।

Verse 64

शम्यस्वत्थपलाशान्वा वटारम्वधबिल्वकान् । शिवाग्निना दहेच्छुद्धं तद्वै भस्म शिवाग्निजम्

शम्यश्वत्थपलाशान् वा वटारम्वधबिल्वकान् च शुद्धान् शिवाग्निना दहेत्। यत् एवं दग्धं शुद्धं तत् वै भस्म—शिवाग्निजम्।

Verse 65

दर्भाग्नौ वा दहेत्काष्ठं शिवमंत्रं समुच्चरन् । सम्यक्संशोध्य वस्त्रेण नवकुंभे निधापयेत्

अथवा दर्भाग्नौ काष्ठं दहेत्, शिवमन्त्रं समुच्चरन्। तत् सम्यक्संशोध्य वस्त्रेण परिशोध्य, नवकुम्भे निधापयेत्।

Verse 66

दीप्त्यर्थं तत्तु संग्राह्यं मन्यते पूज्यतेपि च । भस्मशब्दार्थ एवं हि शिवः पूर्वं तथाऽकरोत्

दीप्त्यर्थं तद्भस्म संग्राह्यमिति मन्यते, पूज्यतामपि गच्छति। “भस्म”शब्दस्यार्थ एष एव; शिवः पूर्वं तथैव अकरोत्।

Verse 67

यथा स्वविषये राजा सारं गृह्णाति यत्करम् । यथा मनुष्याः सस्यादीन्दग्ध्वा सारं भजंति वै

यथा स्वविषये राजा सारं गृह्णाति यत्करम्, तथा मनुष्याः सस्यादीन् दग्ध्वा सारमेव भजन्ति। एवमेव धीरा असारं विहाय सारभूतं शिवतत्त्वं गृह्णीयुः॥

Verse 68

यथा हि जाठराग्निश्च भक्ष्यादीन्विविधान्बहून् । दग्ध्वा सारतरं सारात्स्वदेहं परिपुष्यति

यथा हि जाठराग्निश्च भक्ष्यादीन्विविधान्बहून् । दग्ध्वा सारतरं सारात्स्वदेहं परिपुष्यति ॥

Verse 69

तथा प्रपंचकर्तापि स शिवः परमेश्वरः । स्वाधिष्ठेयप्रपंचस्य दग्ध्वा सारं गृहीतवान्

तथा प्रपंचकर्तापि स शिवः परमेश्वरः । स्वाधिष्ठेयप्रपंचस्य दग्ध्वा सारं गृहीतवान् ॥

Verse 70

दग्ध्वा प्रपंचं तद्भस्म् अस्वात्मन्यारोपयच्छिवः । उद्धूलनेन व्याजेन जगत्सारं गृहीतवान्

दग्ध्वा प्रपंचं तद्भस्म् अस्वात्मन्यारोपयच्छिवः । उद्धूलनेन व्याजेन जगत्सारं गृहीतवान् ॥

Verse 71

स्वरत्नं स्थापयामास स्वकीये हि शरीरके । केशमाकाशसारेण वायुसारेण वै मुखम्

स्वरत्नं स्थापयामास स्वकीये हि शरीरके । केशमाकाशसारेण वायुसारेण वै मुखम् ॥

Verse 72

हृदयं चाग्निसारेण त्वपां सारेण वैकटिम् । जानु चावनिसारेण तद्वत्सर्वं तदंगकम्

हृदयं तस्याग्निसारसमुद्भूतं, त्वक् तु जलसारसम्भवा। जानु भूमिसारजं, एवं सर्वाण्यपि तदङ्गानि भूतसारैः कृतानि॥

Verse 73

ब्रह्मविष्ण्वोश्च रुद्रा णां सारं चैव त्रिपुंड्रकम् । तथा तिलकरूपेण ललाटान्ते महेश्वरः

ब्रह्मविष्णुरुद्राणां सारमेव त्रिपुण्ड्रकं भस्मलक्षणम्। तथा तिलकरूपेण ललाटान्ते महेश्वरः स्वयमेव तिष्ठति॥

Verse 74

भवृद्ध्या सर्वमेतद्धि मन्यते स्वयमैत्यसौ । प्रपंचसारसर्वस्वमनेनैव वशीकृतम्

भववृद्ध्या स्वयमेवैतत्सर्वं सत्यमिति मन्यते। अनेनैव भावेन प्रपञ्चसारसर्वस्वं वशीकृतं भवति॥

Verse 75

तस्मादस्य वशीकर्ता नास्तीति स शिवः स्मृतः । यथा सर्वमृगाणां च हिंसको मृगहिंसकः

तस्मादस्य वशीकर्ता नास्तीति स शिवः स्मृतः। यथा सर्वमृगाणां मध्ये हिंसको मृगहिंसकः (सिंहः) तथैव स सर्वोत्तमः॥

Verse 76

अस्य हिंसामृगो नास्ति तस्मात्सिंह इतीरितः । शं नित्यं सुखमानंदमिकारः पुरुषः स्मृतः

अस्य हिंसामृगो नास्ति तस्मात्सिंह इतीरितः। ‘शं’ नित्यं सुखमानन्दं, ‘मि’कारः पुरुषः स्मृतः॥

Verse 77

वकारः शक्तिरमृतं मेलनं शिव उच्यते । तस्मादेवं स्वमात्मानं शिवं कृत्वार्चयेच्छिवम्

वकारः शक्तिरमृतं मेलनं शिव उच्यते। तस्मादेवं स्वमात्मानं शिवं कृत्वा शिवमर्चयेत्।

Verse 78

तस्मादुद्धूलनं पूर्वं त्रिपुंड्रं धारयेत्परम् । पूजाकाले हि सजलं शुद्ध्यर्थं निर्जलं भवेत्

तस्मादुद्धूलनं पूर्वं त्रिपुण्ड्रं धारयेत् परम्। पूजाकाले हि सजलं शुद्ध्यर्थं निर्जलं भवेत्।

Verse 79

दिवा वा यदि वारात्रौ नारी वाथ नरोपि वा । पूजार्थं सजलं भस्म त्रिपुंड्रेणैव धारयेत्

दिवा वा रात्रौ वा, नारी वा नरोऽपि वा, पूजार्थं यः प्रवर्तते स जलसिक्तं भस्म त्रिपुण्ड्ररूपेणैव धारयेत्।

Verse 80

त्रिपुंड्रं सजलं भस्म धृत्वा पूजां करोति यः । शिवपूजां फलं सांगं तस्यैव हि सुनिश्चितम्

त्रिपुण्ड्रं जलसिक्तं भस्म धृत्वा यः पूजां करोति, तस्य शिवपूजाफलं साङ्गं निरवद्यं निश्चयेनैव भवति।

Verse 81

भस्म वै शिवमंत्रेण धृत्वा ह्यत्याश्रमी भवेत् । शिवाश्रमीति संप्रोक्तः शिवैकपरमो यतः

शिवमन्त्रेण भस्म धृत्वा स सर्वाश्रमातीतो भवेत्; शिवैकपरमो यतः, तस्मात् ‘शिवाश्रमी’ इति संप्रोच्यते।

Verse 82

शिवव्रतैकनिष्ठस्य नाशौचं न च सूतकम् । ललाटेऽग्रे सितं भस्म तिलकं धारयेन्मृदा

शिवव्रतैकनिष्ठस्य नाशौचं न च सूतकम्। ललाटाग्रे सितं भस्म तिलकं शुद्धमृदा धारयेत्॥

Verse 83

स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वाशिवभक्तस्य लक्षणम् । गुणान्रुंध इति प्रोक्तो गुरुशब्दस्य विग्रहः

स्वहस्ताद्गुरुहस्ताद्वा शिवभक्तस्य लक्षणम्। गुणान् रुन्ध इति प्रोक्तो गुरुशब्दस्य विग्रहः॥

Verse 84

सविकारान्राजसादीन्गुणान्रुंधे व्यपोहति । गुणातीतः परशिवो गुरुरूपं समाश्रितः

सविकारान् राजसादीन् गुणान् रुन्धे व्यपोहति। गुणातीतः परशिवो गुरुरूपं समाश्रितः॥

Verse 85

गुणत्रयं व्यपोह्याग्रे शिवं बोधयतीति सः । विश्वस्तानां तु शिष्याणां गुरुरित्यभिधीयते

गुणत्रयं व्यपोह्याग्रे शिवं बोधयतीति सः। विश्वस्तानां तु शिष्याणां गुरुरित्यभिधीयते॥

Verse 86

तस्माद्गुरुशरीरं तु गुरुलिंगं भवेद्बुधः । गुरुलिंगस्य पूजा तु गुरुशुश्रूषणं भवेत्

तस्माद् गुरुशरीरं तु गुरुलिङ्गं भवेद् बुधः। गुरुलिङ्गस्य पूजा तु गुरुशुश्रूषणं भवेत्॥

Verse 87

श्रुतं करोति शुश्रूषा कायेन मनसा गिरा । उक्तं यद्गुरुणा पूर्वं शक्यं वाऽशक्यमेव वा

शुश्रूषया श्रुतं साक्षात्करोति कायेन मनसा गिरा। गुरुणा पूर्वमुक्तं यत् शक्यं वाऽशक्यमेव वा॥

Verse 88

करोत्येव हि पूतात्मा प्राणैरपि धनैरपि । तस्माद्वै शासने योग्यः शिष्य इत्यभिधीयते

करोत्येव हि पूतात्मा प्राणैरपि धनैरपि। तस्माद्वै शासने योग्यः शिष्य इत्यभिधीयते॥

Verse 89

शरीराद्यर्थकं सर्वं गुरोर्दत्त्वा सुशिष्यकः । अग्रपाकं निवेद्याग्रेभुंजीयाद्गुर्वनुज्ञया

शरीराद्यर्थकं सर्वं गुरोर्दत्त्वा सुशिष्यकः। अग्रपाकं निवेद्याग्रे भुञ्जीयाद्गुर्वनुज्ञया॥

Verse 90

शिष्यः पुत्र इति प्रोक्तः सदाशिष्यत्वयोगतः । जिह्वालिंगान्मंत्रशुक्रं कर्णयोनौ निषिच्यवै

शिष्यः पुत्र इति प्रोक्तः सदाशिष्यत्वयोगतः। जिह्वालिङ्गान्मन्त्रशुक्रं कर्णयोनौ निषिञ्चति॥

Verse 91

जातः पुत्रो मंत्रपुत्रः पितरं पूजयेद्गुरुम् । निमज्जयति पुत्रं वै संसारे जनकः पिता

जातः पुत्रो मन्त्रपुत्रः पितरं गुरुमिव पूजयेत्। संसारे तु जनकः पिता पुत्रं निमज्जयति वै॥

Verse 92

संतारयति संसाराद्गुरुर्वै बोधकः पिता । उभयोरंतरं ज्ञात्वा पितरं गुरुमर्चयेत्

गुरुः संसारात् संतारयति, पिता तु बोधकः खलु। उभयोरन्तरं ज्ञात्वा पितरं गुरुमर्चयेत्।

Verse 93

अंगशुश्रूषया चापि धनाद्यैः स्वार्जितैर्गुरुम् । पादादिकेशपर्यंतं लिंगान्यंगानि यद्गुरोः

अङ्गशुश्रूषया चापि स्वार्जितधनाद्यैश्च गुरुमर्चयेत्। पादादिकेशपर्यन्तं गुरोर्लिङ्गान्यङ्गानि शिवचिह्नवत् पूज्यानि।

Verse 94

धनरूपैः पादुकाद्यैः पादसंग्रणादिभिः । स्नानाभिषेकनैवेद्यैर्भोजनैश्च प्रपूजयेत्

धनरूपैः पादुकाद्यैः पादसङ्ग्रहणादिभिः। स्नानाभिषेकनैवेद्यैर्भोजनैश्च प्रपूजयेत्॥

Verse 95

गुरुपूजैव पूजा स्याच्छिवस्य परमात्मनः । गुरुशेषं तु यत्सर्वमात्मशुद्धिकरं भवेत्

गुरुपूजैव पूजा स्याच्छिवस्य परमात्मनः। गुरुशेषं तु यत्सर्वमात्मशुद्धिकरं भवेत्॥

Verse 96

गुरोः शेषः शिवोच्छिष्टं जलमन्नादिनिर्मितम् । शिष्याणां शिवभक्तानां ग्राह्यं भोज्यं भवेद्द्विजाः

गुरोः शेषं शिवोच्छिष्टतुल्यं जलान्नादिनिर्मितम् । शिवभक्तशिष्यैर्द्विजैः श्रद्धया ग्राह्यं भोज्यं च भवेत् ॥

Verse 97

गुर्वनुज्ञाविरहितं चोरवत्सकलं भवेत् । गुरोरपि विशेषज्ञं यत्नाद्गृह्णीत वै गुरुम्

गुर्वनुज्ञाविरहितं कृतं कर्म चोरवत् सकलं दूषितं भवेत्। तस्मात् यत्नेन गुरुष्वपि विशेषज्ञं गुरुमेव गृह्णीयात्।

Verse 98

अज्ञानमोचनं साध्यं विशेषज्ञो हि मोचकः । आदौ च विघ्नशमनं कर्तव्यं कर्म पूर्तये

अज्ञानमोचनमेव साध्यं; विशेषज्ञो हि मोचकः। तस्मादादौ विघ्नशमनं कर्तव्यं कर्मपूर्तये।

Verse 99

निर्विघ्नेन कृतं सांगं कर्म वै सफलं भवेत् । तस्मात्सकलकर्मादौ विघ्नेशं पूजयेद् बुधः

निर्विघ्नेन यत् सांगं कर्म कृतं तदेव नूनं सफलं भवति। तस्मात् सर्वकर्मारम्भे बुधः विघ्नेशं पूजयेत्॥

Verse 100

सर्वबाधानिवृत्त्यर्थं सर्वान्देवान्यजेद्बुधः । ज्वरादिग्रंथिरोगाश्च बाधा ह्याध्यात्मिका मता

सर्वबाधानिवृत्त्यर्थं बुधः सर्वान् देवान् यथाविधि यजेत्। ज्वरादयः ग्रन्थिरोगाश्च ह्याध्यात्मिक्या बाधा मता॥

Verse 101

पिशाचजंबुकादीनां वल्मीकाद्युद्भवे तथा । अकस्मादेव गोधादिजंतूनां पतनेपि च

पिशाचजम्बुकादीनां दर्शनं वल्मीकाद्युद्भवस्तथा। अकस्मादेव गोधादिजन्तूनां पतनं चापि (बाधालक्षणं)॥

Verse 102

गृहे कच्छपसर्पस्त्रीदुर्जनादर्शनेपि च । वृक्षनारीगवादीनां प्रसूतिविषयेपि च

गृहे कच्छपसर्पस्त्रीदुर्जनादर्शनं तथा । वृक्षनारीगवादीनां प्रसूतौ च यथाविधि ॥

Verse 103

भाविदुःखं समायाति तस्मात्ते भौतिका मता । अमेध्या शनिपातश्च महामारी तथैव च

भाविदुःखं समायाति तस्मात्ते भौतिका मता । अमेध्या शनिपातश्च महामारी तथैव च ॥

Verse 104

ज्वरमारी विषूचिश्च गोमारी च मसूरिका । जन्मर्क्षग्रहसंक्रांतिग्रहयोगाः स्वराशिके

ज्वरमारी विषूचिश्च गोमारी च मसूरिका । जन्मर्क्षग्रहसंक्रांतिग्रहयोगाः स्वराशिके ॥

Verse 105

दुःस्वप्नदर्शनाद्याश्च मता वै ह्यधिदैविकाः । शवचांडालपतितस्पर्शाद्येंतर्गृहे गते

दुःस्वप्नदर्शनाद्याश्च मता वै ह्यधिदैविकाः । शवचाण्डालपतितस्पर्शाद्येऽन्तर्गृहे गते ॥

Verse 106

एतादृशे समुत्पन्ने भाविदुःखस्य सूचके । शांतियज्ञं तु मतिमान्कुर्यात्तद्दोषशांतये

एतादृशे समुत्पन्ने भाविदुःखस्य सूचके । शान्तियज्ञं तु मतिमान् कुर्यात् तद्दोषशान्तये ॥

Verse 107

देवालयेऽथ गोष्ठे वा चैत्ये वापि गृहांगणे । प्रादेशोन्नतधिष्ण्ये वै द्विहस्ते च स्वलंकृते

देवालयेऽथ गोष्ठे वा चैत्ये वापि गृहाङ्गणे । प्रादेशोन्नतधिष्ण्यं वै द्विहस्तं च स्वलङ्कृतम् ॥

Verse 108

भारमात्रव्रीहिधान्यं प्रस्थाप्य परिसृत्य च । मध्ये विलिख्यकमलं तथा दिक्षुविलिख्य वै

भारमात्रव्रीहिधान्यं प्रस्थाप्य परिसृत्य च । मध्ये विलिख्य कमलं तथा दिक्षु विलिख्य वै ॥

Verse 109

तंतुना वेष्टितं कुंभं नवगुग्गुलधूपितम् । मध्ये स्थाप्य महाकुंभं तथा दिक्ष्वपि विन्यसेत्

तन्तुना वेष्टितं कुम्भं नवगुग्गुलधूपितम् । मध्ये स्थाप्य महाकुम्भं तथा दिक्ष्वपि विन्यसेत् ॥

Verse 110

सनालाम्रककूर्चादीन्कलशांश्च तथाष्टसु । पूरयेन्मंत्रपूतेन पंचद्र व्ययुतेन हि

सनालाम्रककूर्चादीन् कलशांश्च तथाष्टसु । पूरयेन्मन्त्रपूतेन पञ्चद्रव्ययुतेन हि ॥

Verse 111

प्रक्षिपेन्नव रत्नानि नीलादीन्क्रमशस्तथा । कर्मज्ञं च सपत्नीकमाचार्यं वरयेद्बुधः

ततः नीलादीनि नव रत्नानि यथाक्रमं प्रक्षिपेत्। कर्मकुशलं सपत्नीकम् आचार्यं च बुधो वरयेत्, पूजाविधेः सम्यगनुष्ठानाय।

Verse 112

सुवर्णप्रतिमां विष्णोरिंद्रा दीनां च निक्षिपेत् । सशिरस्के मध्यकुंभे विष्णुमाबाह्य पूजयेत्

सुवर्णप्रतिमां विष्णोः इन्द्रस्य दीनस्य च निक्षिपेत्; सशिरस्के मध्यकुम्भे विष्णुम् आबाह्य पूजयेत्।

Verse 113

प्रागादिषु यथामंत्रमिंद्रा दीन्क्रमशो यजेत् । तत्तन्नाम्ना चतुर्थ्यां च नमोन्ते न यथाक्रमम्

प्रागादिषु दिशासु यथामन्त्रं इन्द्रादीन् क्रमशो यजेत्। तत्तन्नाम्ना चतुर्थ्यां प्रयुञ्जीत, मन्त्रान्ते च “नमः” इति यथाक्रमम्॥

Verse 114

आवाहनादिकं सर्वमाचार्येणैव कारयेत् । आचार्य ऋत्विजा सार्धं तन्मात्रान्प्रजपेच्छतम्

आवाहनादिकं सर्वं कर्माचार्येणैव कारयेत्। आचार्य ऋत्विजा सार्धं तन्मात्रान् शतं प्रजपेत्॥

Verse 115

कुंभस्य पश्चिमे भागे जपांते होममाचरेत् । कोटिं लक्षं सहस्रं वा शतमष्टोत्तरं बुधाः

कुम्भस्य पश्चिमे भागे जपान्ते होममाचरेत्। कोटिं लक्षं सहस्रं वा शतमष्टोत्तरं बुधाः॥

Verse 116

एकाहं वा नवाहं वा तथा मंडलमेव वा । यथायोग्यं प्रकुर्वीत कालदेशानुसारतः

एकाहं वा नवाहं वा तथा मण्डलमेव वा। यथायोग्यं प्रकुर्वीत कालदेशानुसारतः॥

Verse 117

शमीहोमश्च शांत्यर्थे वृत्त्यर्थे च पलाशकम् । समिदन्नाज्यकैर्द्र व्यैर्नाम्ना मंत्रेण वा हुनेत्

शान्त्यर्थं शमीसमिद्भिर्होमं कुर्यात्; वृत्त्यर्थं पलाशसमिद्भिः। समिदन्नाज्यादिद्रव्यैर्देवतानाम्ना मन्त्रेण वा आहुतिं जुहुयात्॥

Verse 118

प्रारंभे यत्कृतं द्र व्यं तत्क्रियांतं समाचरेत् । पुण्याहं वाचयित्वांते दिने संप्रोक्ष्ययेज्जलैः

आरम्भे यत् द्रव्यं कृतं तत् क्रियान्तं यावत् शुद्धं रक्षेत्। अन्त्यदिने पुण्याहवाचनं कृत्वा जलेन संप्रोक्ष्य सर्वं पावयेत्॥

Verse 119

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्यावदाहुतिसंख्यया । आचार्यश्च हविष्याशीऋत्विजश्च भवेद्बुधाः

ततः पश्चात् आहुतिसंख्यया तुल्यसंख्यान् ब्राह्मणान् भोजयेत्। आचार्यः ऋत्विजश्च बुद्धिमान् हविष्याशी एव भवेताम्॥

Verse 120

आदित्यादीन्ग्रहानिष्ट्वा सर्वहोमांत एव हि । ऋत्विभ्यो दक्षिणां दद्यान्नवरत्नं यथाक्रमम्

आदित्यादीन् ग्रहान् सम्यगिष्ट्वा सर्वहोमान्त एव च। ऋत्विग्भ्यः दक्षिणां दद्यात् यथाक्रमं नवरत्नरूपिणीम्॥

Verse 121

दशदानं ततः कुर्याद्भूरिदानं ततः परम् । बालानामुपनीतानां गृहिणां वनिनां धनम्

ततः दशदानं कुर्यात्, ततोऽपि भूरिदानं समाचरेत्। उपनीतानां बालानां गृहिणां वनिनां च धनं दद्यात्॥

Verse 122

कन्यानां च सभर्तृणां विधवानां ततः परम् । तंत्रोपकरणं सर्वमाचार्याय निवेदयेत्

कन्यानां सभर्तृणां च विधवानां ततः परम्। तन्त्रोपकरणं सर्वम् आचार्याय निवेदयेत्॥

Verse 123

उत्पातानां च मारीणां दुःखस्वामी यमः स्मृतः । तस्माद्यमस्य प्रीत्यर्थं कालदानं प्रदापयेत्

उत्पातानां च मारीणां दुःखस्वामी यमः स्मृतः। तस्माद् यमस्य प्रीत्यर्थं कालदानं प्रदापयेत्॥

Verse 124

शतनिष्केण वा कुर्याद्दशनिष्केण वा पुनः । पाशांकुशधरं कालं कुर्यात्पुरुषरूपिणम्

शतनिष्केण वा कुर्याद् दशनिष्केण वा पुनः। पाशाङ्कुशधरं कालं कुर्यात् पुरुषरूपिणम्॥

Verse 125

तत्स्वर्णप्रतिमादानं कुर्याद्दक्षिणया सह । तिलदानं ततः कुर्यात्पूर्णायुष्यप्रसिद्धये

ततः स्वर्णप्रतिमादानं दक्षिणासहितं कुर्यात्। ततः तिलदानं कुर्यात् पूर्णायुष्यप्राप्तये सुप्रसिद्धये च॥

Verse 126

आज्यावेक्षणदानं च कुर्याद्व्याधिनिवृत्तये । सहस्रं भोजयेद्विप्रान्दरिद्र ः शतमेव वा

आज्यावेक्षणदानं च कुर्याद् व्याधिनिवृत्तये। सहस्रं भोजयेद् विप्रान् दरिद्रः शतमेव वा॥

Verse 127

वित्ताभावे दरिद्र स्तु यथाशक्ति समाचरेत् । भैरवस्य महापूजां कुर्याद्भूतादिशांतये

वित्ताभावे दरिद्रस्तु यथाशक्ति समाचरेत्। भैरवस्य महापूजां कुर्याद्भूतादिशान्तये॥

Verse 128

महाभिषेकं नैवेद्यं शिवस्यान्ते तुकारयेत् । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्भूरिभोजनरूपतः

महाभिषेकं नैवेद्यं शिवस्यान्ते तु कारयेत्। ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्भूरिभोजनरूपतः॥

Verse 129

एवं कृतेन यज्ञेन दोषशांतिमवाप्नुयात् । शांतियज्ञमिमं कुर्याद्वर्षे वर्षे तु फाल्गुने

एवं कृतेन यज्ञेन दोषशान्तिमवाप्नुयात्। शान्तियज्ञमिमं कुर्याद्वर्षे वर्षे तु फाल्गुने॥

Verse 130

दुर्दर्शनादौ सद्यो वै मासमात्रे समाचरेत् । महापापादिसंप्राप्तौ कुर्याद्भैरवपूजनम्

दुर्दर्शनाद्यशुभनिमित्तेषु सद्य एव मासमात्रं विधिवत् समाचरेत्। महापापादिसंप्राप्तौ तु भैरवस्य पूजनं कुर्यात्॥

Verse 131

महाव्याधिसमुत्पत्तौ संकल्पं पुनराचरेत् । सर्वभावे दरिद्र स्तु दीपदानमथाचरेत्

महाव्याधिसमुत्पत्तौ शिवपूजासंकल्पं पुनराचरेत्। सर्वभावे दरिद्रस्तु दीपदानं ततोऽनुष्ठेयम्॥

Verse 132

तदप्यशक्तः स्नात्वा वै यत्किंचिद्दानमाचरेत् । दिवाकरं नमस्कुर्यान्मन्त्रेणाष्टोत्तरं शतम्

तदप्यशक्तो यः स स्नात्वा यथाशक्ति किंचिद्दानमाचरेत्। ततः मन्त्रेण दिवाकरं नमस्कुर्यादष्टोत्तरशतं।

Verse 133

सहस्रमयुतं लक्षं कोटिं वा कारयेद् बुधः । नमस्कारात्मयज्ञेन तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः

सहस्रं वा अयुतं वा लक्षं वा कोटिं वा यः बुधो भक्तः कारयेत्। नमस्कारात्मयज्ञेन सर्वदेवताः तुष्टाः स्युः॥

Verse 134

त्वत्स्वरूपेर्पिता बुद्धिर्नतेऽशून्ये च रोचति । या चास्त्यस्मदहंतेति त्वयि दृष्टे विवर्जिता

त्वत्स्वरूपे समर्पिता बुद्धिर्नतेऽशून्ये च न रोचते। या चास्त्यस्मदहंतेति त्वयि दृष्टे विवर्जिता॥

Verse 135

नम्रोऽहं हि स्वदेहेन भो महांस्त्वमसि प्रभो । न शून्यो मत्स्वरूपो वै तव दासोऽस्मि सांप्रतम्

नम्रोऽहं हि स्वदेहेन भो महांस्त्वमसि प्रभो। न शून्यो मत्स्वरूपो वै तव दासोऽस्मि सांप्रतम्॥

Verse 136

यथायोग्यं स्वात्मयज्ञं नमस्कारं प्रकल्पयेत् । अथात्र शिवनैवेद्यं दत्त्वा तांबूलमाहरेत्

यथायोग्यं स्वात्मयज्ञं नमस्कारं प्रकल्पयेत्। अथात्र शिवनैवेद्यं दत्त्वा ताम्बूलमाहरेत्॥

Verse 137

शिवप्रदक्षिणं कुर्यात्स्वयमष्टोत्तरं शतम् । सहस्रमयुतं लक्षं कोटिमन्येन कारयेत्

शिवस्य प्रदक्षिणां स्वयमेवाष्टोत्तरशतं कुर्यात्। सहस्रं अयुतं लक्षं कोटिं वा तु परैः कारयेत्॥

Verse 138

शिवप्रदक्षिणात्सर्वं पातकं नश्यति क्षणात् । दुःखस्य मूलं व्याधिर्हि व्याधेर्मूलं हि पातकम्

शिवप्रदक्षिणात् सर्वं पातकं क्षणादेव नश्यति। दुःखमूलं व्याधिरिति, व्याधिमूलं पातकं हि॥

Verse 139

धर्मेणैव हि पापानामपनोदनमीरितम् । शिवोद्देशकृतो धर्मः क्षमः पापविनोदने

धर्मेणैव पापानामपनोदनमुदाहृतम्। शिवोद्देशकृतो धर्मः पापविनोदने समर्थः॥

Verse 140

अध्यक्षं शिवधर्मेषु प्रदक्षिणमितीरितम् । क्रियया जपरूपं हि प्रणवं तु प्रदक्षिणम्

शिवधर्मेषु प्रदक्षिणमध्यक्षं परिकीर्तितम्। क्रियया जपरूपं हि प्रणवोऽपि प्रदक्षिणम्॥

Verse 141

जननं मरणं द्वंद्वं मायाचक्रमितीरितम् । शिवस्य मायाचक्रं हि बलिपीठं तदुच्यते

जननं मरणं द्वन्द्वं मायाचक्रमिति स्मृतम्। शिवस्य मायाचक्रं यद् बलिपीठं तदुच्यते॥

Verse 142

बलिपीठं समारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण वै । पदे पदांतरं गत्वा बलिपीठं समाविशेत्

बलिपीठं समारभ्य प्रादक्षिण्यक्रमेण वै। पदे पदान्तरं गत्वा बलिपीठं समाविशेत्॥

Verse 143

नमस्कारं ततः कुर्यात्प्रदक्षिणमितीरितम् । निर्गमाज्जननं प्राप्तं नमस्त्वात्मसमर्पणम्

नमस्कारं ततः कुर्यात् प्रदक्षिणमितीरितम्। निर्गमाज्जननं प्राप्तं नमस्त्वात्मसमर्पणम्॥

Verse 144

जननं मरणं द्वंद्वं शिवमायासमर्पितम् । शिवमायार्पितद्वंद्वो न पुनस्त्वात्मभाग्भवेत्

जननं मरणं द्वन्द्वं शिवमायासमर्पितम्। शिवमायार्पितद्वन्द्वो न पुनस्त्वात्मभाग्भवेत्॥

Verse 145

यावद्देहं क्रियाधीनः सजीवो बद्ध उच्यते । देहत्रयवशीकारे मोक्ष इत्युच्यते बुधैः

यावद्देहं क्रियाधीनः सजीवो बद्ध उच्यते । देहत्रयवशीकारे मोक्ष इत्युच्यते बुधैः ॥

Verse 146

मायाचक्रप्रणेता हि शिवः परमकारणम् । शिवमायार्पितद्वंद्वं शिवस्तु परिमार्जति

मायाचक्रप्रणेता हि शिवः परमकारणम् । शिवमायार्पितद्वंद्वं शिवस्तु परिमार्जति ॥

Verse 147

शिवेन कल्पितं द्वंद्वं तस्मिन्नेव समर्पयेत् । शिवस्यातिप्रियं विद्यात्प्रदक्षिणं नमो बुधाः

शिवेन कल्पितं द्वन्द्वं तस्मिन्नेव समर्पयेत्। शिवस्यातिप्रियं विद्यात् प्रदक्षिणं नमो बुधाः॥

Verse 148

प्रदक्षिणनमस्काराः शिवस्य परमात्मनः । षोडशैरुपचारैश्च कृतपूजा फलप्रदा

प्रदक्षिणनमस्काराः शिवस्य परमात्मनः। षोडशैरुपचारैश्च कृतपूजा फलप्रदा॥

Verse 149

प्रदक्षिणाऽविनाश्यं हि पातकं नास्ति भूतले । तस्मात्प्रदक्षिणेनैव सर्वपापं विनाशयेत्

भूतले प्रदक्षिणया विनाश्यं नास्ति पातकम् । तस्मात् प्रदक्षिणेनैव सर्वपापं विनाशयेत् ॥

Verse 150

शिवपूजापरो मौनी सत्यादिगुणसंयुतः । क्रियातपोजपज्ञानध्यानेष्वेकैकमाचरेत्

शिवपूजापरो मौनी सत्यादिगुणसंयुतः । क्रियातपोजपज्ञानध्यानेष्वेकैकमाचरेत् ॥

Verse 151

ऐश्वर्यं दिव्यदेहश्च ज्ञानमज्ञानसंशयः । शिवसान्निध्यमित्येते क्रियादीनां फलं भवेत्

ऐश्वर्यं दिव्यदेहश्च ज्ञानमज्ञानसंशयः । शिवसान्निध्यमित्येते क्रियादीनां फलं भवेत् ॥

Verse 152

करणेन फलं याति तमसः परिहापनात् । जन्मनः परिमार्जित्वाज्ज्ञबुद्ध्या जनितानि च

शिवानुशासनस्य सम्यक् करणेन फलं प्राप्यते, तमसः परिहापनात्। जन्मनः संचितमलान् परिमार्ज्य, अज्ञानबुद्धिजनितान् दोषांश्च शुद्धीकृत्य साधकः शिवानुग्रह-मोक्षयोग्यो भवति।

Verse 153

यथादेशं यथाकालं यथादेहं यथाधनम् । यथायोग्यं प्रकुर्वीत क्रियादीञ्छिवभक्तिमान्

यथादेशं यथाकालं यथादेहं यथाधनम्। यथायोग्यं क्रियादीं प्रकुर्वीत शिवभक्तिमान्॥

Verse 154

न्यायार्जितसुवित्तेन वसेत्प्राज्ञः शिवस्थले । जीवहिंसादिरहितमतिक्लेशविवर्जितम्

न्यायार्जितसुवित्तेन वसेत् प्राज्ञः शिवस्थले। जीवहिंसादिरहितम् अतिक्लेशविवर्जितम्॥

Verse 155

पंचाक्षरेण जप्तं च तोयमन्नं विदुः सुखम् । अथवाऽहुर्दरिद्र स्य भिक्षान्नंज्ञानदं भवेत्

पञ्चाक्षरेण जप्तं च तोयमन्नं विदुः सुखम्। अथवा आहुः दरिद्रस्य भिक्षान्नं ज्ञानदं भवेत्॥

Verse 156

शिवभक्तस्य भिक्षान्नंशिवभक्तिविवर्धनम् । शंभुसत्रमिति प्राहुर्भिक्षान्नंशिवयोगिनः

शिवभक्तस्य भिक्षान्नं शिवभक्तिविवर्धनम्। शम्भुसत्रमिति प्राहुः भिक्षान्नं शिवयोगिनः॥

Verse 157

येन केनाप्युपायेन यत्र कुत्रापि भूतले । शुद्धान्नभुक्सदा मौनीरहस्यं न प्रकाशयेत्

येन केनाप्युपायेन यत्र कुत्रापि भूतले। शुद्धान्नभुक्सदा मौनी रहस्यं न प्रकाशयेत्॥

Verse 158

प्रकाशयेत्तु भक्तानां शिवमाहात्म्यमेव हि । रहस्यं शिवमंत्रस्य शिवो जानाति नापरः

प्रकाशयेत्तु भक्तानां शिवमाहात्म्यमेव हि। रहस्यं शिवमन्त्रस्य शिवो जानाति नापरः॥

Verse 159

शिवभक्तो वसेन्नित्यं शिवलिंगं समाश्रितः । स्थाणुलिंगाश्रयेणैव स्थाणुर्भवति भूसुराः

शिवभक्तो वसेन्नित्यं शिवलिङ्गं समाश्रितः। स्थाणुलिङ्गाश्रयेणैव स्थाणुर्भवति भूसुराः॥

Verse 160

पूजया चरलिंगस्य क्रमान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम् । सर्वमुक्तं समासेन साध्यसाधनमुत्तमम्

पूजया चललिङ्गस्य क्रमान्मुक्तो भवेद्ध्रुवम्। सर्वमुक्तं समासेन साध्यसाधनमुत्तमम्॥

Verse 161

व्यासेन यत्पुराप्रोक्तं यच्छ्रुतं हि मया पुरा । भद्र मस्तु हि वोऽस्माकं शिवभक्तिर्दृढाऽस्तुसा

व्यासेन यत्पुराप्रोक्तं यच्च मया पुरा श्रुतम् । भद्रं वोऽस्तु च नः सर्वेषां; शिवे दृढा भक्तिरस्तु निश्चला ॥

Verse 162

य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति नरः सदा । शिवज्ञानं स लभतेशिवस्य कृपया बुधाः

यः सदा इममध्यायं पठति, यः शृणोति च नरः; स शिवस्य कृपया शिवज्ञानं लभते, हे बुधाः।