Vṛṣeśākhya-Śivāvatāra and the Initiation of the Kṣīrasāgara-Manthana (Churning of the Milk Ocean)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ वृषेशाख्यं मुनीश्वर । शिवावतारं सल्लीलं हरिगर्वहरं वरम्

नन्दीश्वर उवाच—शृणु ब्रह्मसुत प्राज्ञ, वृषेशाख्य मुनीश्वर। शिवस्य सल्लीलं पुण्यमवतारं वक्ष्यामि, हरिगर्वहरं वरम्॥

Verse 2

पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः । परस्परं च संधाय रत्नान्यादित्सवोऽभवन्

पुरा देवासुराः सर्वे जरामृत्युभयार्दिताः। परस्परं संधिं कृत्वा रत्नान्यादित्सवोऽभवन्॥

Verse 3

ततः सुराऽसुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम् । उद्यता मथितुं तं च बभूवुर्मुनि नन्दन

ततः सुरासुराः सर्वे क्षीरोदं सागरोत्तमम्। उद्यताः मथितुं तं च बभूवुर्मुनिनन्दन॥

Verse 4

आसञ्छुचिस्मितास्सर्वे केनेदं मन्थनं भवेत् । स्वकार्यसिद्धये तस्य ब्रह्मन्निति सुरासुराः

आसन् शुचिस्मिताः सर्वे—केनेदं मन्थनं भवेत्? स्वकार्यसिद्धये तस्य, ब्रह्मन्निति सुरासुराः॥

Verse 5

तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिस्वना । उवाच देवान्दैत्यांश्च श्वासयन्तीश्वराज्ञया

तदा नभोगता वाणी मेघगम्भीरनिस्वना। उवाच देवान्दैत्यांश्च श्वासयन्तीश्वराज्ञया॥

Verse 6

नभोवाण्युवाच । हे देवा असुराश्चैव मन्थध्वं क्षीरसागरम् । भवताम्बलबुद्धिर्हि भविष्यति न संशयः

नभोवाणी उवाच—हे देवा असुराश्चैव, क्षीरसागरं मन्थध्वम्। अनेन युष्मासु बलं सुदृढा च बुद्धिः प्रादुर्भविष्यति, न संशयः॥

Verse 7

मन्दरं चैव मन्थानं रज्जुं कुरुत वासुकिम् । मिथस्सर्वे मिलित्वा तु मंथनं कुरुतादरात्

मन्दरं चैव मन्थानं कुरुत, रज्जुं कुरुत वासुकिम्। सर्वे यूयं मिथः मिलित्वा, आदरेण मंथनं कुरुत॥

Verse 8

नन्दीश्वर उवाच । नभोगता तदा वाणीं निशम्याथ सुरासुरः । उद्योगं चक्रिरे सर्वे तत्कर्तुं मुनिसत्तम

नन्दीश्वर उवाच—मुनिसत्तम, तदा नभसि गता वाणीं निशम्य सुरासुराः। सर्वे उद्योगं चक्रिरे, तदनुष्ठानाय समुत्थिताः॥

Verse 9

सुसन्धायाखिलास्ते वै मन्दरम्पर्वतोत्तमम् । कनकाभं च सरलं नानाशोभार्चितं ययुः

सुसन्धाय ततोऽखिलाः मन्दरं पर्वतोत्तमम् ययुः। कनकाभं सरलं सुसंस्थितं, नानाशोभाभिरलंकृतम्॥

Verse 10

सुप्रसाद्य गिरीशं तं तदाज्ञप्ताः सुरासुराः । बलादुत्पाटयामासुर्नेतुकामाः पयोऽर्णवम्

गिरीशं तं सुप्रसाद्य, तदाज्ञप्ताः सुरासुराः। बलादुत्पाटयामासुः, पयोऽर्णवं नेतुकामाः॥

Verse 11

भुजैरुत्पाट्य ते सर्व्वे जग्मुः क्षीरार्णव पुरे । अशक्ता अभवंस्तत्र तमानेतुं हतौजसः

भुजैः समुत्पाट्य ते सर्वे जग्मुः क्षीरार्णवपुरम्। तत्र हतौजसोऽशक्ता तमानेतुं न शेकिरे॥

Verse 12

तद्भुजैस्स परिभ्रष्टः पतितो मंदरो गिरिः । सहसातिगुरुस्सद्यो देवदैत्योपरि ध्रुवम्

तस्य भुजप्रहारैः परिभ्रष्टो मन्दरगिरिः स्थानात् सहसा पतितः। अतिगुरुत्वात् स देवदैत्ययोः उपरि ध्रुवं निपपात॥

Verse 13

एवम्भग्नोद्यमा भग्नाः सम्बभूवुस्सुरासुरा । चेतनाः प्राप्य च ततस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्

एवं भग्नोद्यमा भग्नाः सुरासुराः समभवन्। ततश्चेतनां प्राप्य ते जगदीश्वरं तुष्टुवुः॥

Verse 14

तदिच्छयोद्यतास्सर्वे पुनरुत्थाय तं गिरिम् । निचिक्षिपुर्जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे

तदिच्छया समुत्थाय सर्वे तं गिरिम् आदाय। जले नीत्वा क्षीरोदस्योत्तरे तटे न्यचिक्षिपन्॥

Verse 15

ततस्सुरासुरगणा रज्जुं कृत्वा च वासुकिम् । रत्नान्यादातुकामास्ते ममंथुः क्षीरसागरम्

ततः सुरासुरगणाः वासुकिं रज्जुं कृत्वा। रत्नान्यादातुकामास्ते क्षीरसागरं ममन्थुः॥

Verse 16

क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीस्स्वर्लोकमहेश्वरी । समुद्भूता समुद्राच्च भृगुपुत्री हरिप्रिया

क्षीरोदे मथ्यमाने तु श्रीः स्वर्लोकमहेश्वरी । समुद्रात् समुद्भूता सा भृगुपुत्री हरिप्रिया ॥

Verse 17

धन्वन्तरिः शशांकश्च पारिजातो महाद्रुमः । उच्चैश्श्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा

धन्वन्तरिः शशाङ्कश्च पारिजातो महाद्रुमः । उच्चैःश्रवाश्च तुरगो गज ऐरावतस्तथा ॥

Verse 18

सुरा हरिधनु श्शङ्खो गावः कामदुघास्ततः । कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च

सुरा हरिधनुः शङ्खो गावः कामदुघास्ततः । कौस्तुभाख्यो मणिश्चैव तथा पीयूषमेव च ॥

Verse 19

पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् । युगान्तानलभ जातं सुरासुरभयावहम

पुनश्च मथ्यमाने तु कालकूटं महाविषम् । युगान्तानलभं जातं सुरासुरभयावहम् ॥

Verse 20

पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः । तेभ्यः कान्ता समुद्भूता बह्वयो ह्यद्भुतदर्शनाः

पीयूषजन्मकाले तु बिन्दवो ये बहिर्गताः । तेभ्यः कान्ताः समुद्भूताः बह्व्यो ह्यद्भुतदर्शनाः ॥

Verse 21

शरत्पूर्णेन्दुवदनास्तडित्सूर्य्यानलप्रभाः । हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः

शरत्पूर्णेन्दुवदनाः तडित्सूर्यानलप्रभाः। हारकेयूरकटकैर्दिव्यरत्नैरलङ्कृताः॥

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां विष्णूपद्रववृषावतारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां विष्णूपद्रववृषावतारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 23

कोटिशस्तास्समुत्पन्नास्त्वमृतात्कामनिस्सृताः । ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम्

कोटिशस्ताः समुत्पन्नाः त्वमृतात् कामनिस्सृताः। ततोऽमृतं समुत्पन्नं जरामृत्युनिवारणम्॥

Verse 24

लक्ष्मीं शंखं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः । जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात्

लक्ष्मीं शङ्खं कौस्तुभं च खड्गं जग्राह केशवः। जग्राहार्को हयं दिव्यमुच्चैःश्रवसमादरात्॥

Verse 25

पारिजातं तरुवरमैरावतमिभेश्वरम् । शचीपतिश्च जग्राह निर्जरेशो महादरात

अथ शचीपतिः सुरेशो महादरात् परं पारिजाततरुवरम् ऐरावतं च गजेन्द्रं जग्राह।

Verse 26

कालकूटं शशांकं च देवत्राणाय शंकरः । स्वकण्ठे धृतवाञ्छम्भुस्स्वेच्छया भक्तवत्सलः

देवत्राणाय शंकरः शम्भुः भक्तवत्सलः स्वेच्छया कालकूटं शशांकं च स्वकण्ठे धृतवान्।

Verse 27

दैत्यास्सुराख्यां रमणीमीश्वराज्ञाविमोहिताः । जगृहुः सकला व्यास सर्वे धन्वन्तरिं जनाः

ईश्वराज्ञाविमोहिताः दैत्याः सुराख्यां रमणीं निमित्तीकृत्य, हे व्यास, सर्वे जनाः सकला धन्वन्तरिं जगृहुः।

Verse 28

जगृहुर्मुनयस्सर्वे कामधेनुम्मुनीश्वराः । सामान्यतस्त्रियस्ताश्च स्थिता आसन्विमोहिताः

ततः सर्वे मुनयः मुनीश्वराः कामधेनुं जगृहुः; ताः स्त्रियस्तु सामान्यतः स्थिताः विमोहिताः आसन्।

Verse 29

अमृतार्थं महायुद्धं संबभूव जयैषिणाम् । सुराणामसुराणां च मिथः संक्षुब्धचेतसाम्

अमृतार्थं जयैषिणां सुरासुरयोः परस्परं संक्षुब्धचेतसां महायुद्धं संबभूव।

Verse 30

हृतं सोमं च दैतेयैर्बलाद्देवान्विजित्य च । बलिप्रभृतिभिर्व्यास युगान्ताग्न्यर्कसुप्रभैः

हे व्यास, दैतेयैर्बलाद्देवान् विजित्य सोमोऽपि हृतः। बलिप्रभृतयश्च महाबलाः युगान्ताग्निसूर्यसदृशभीषणतेजसा बभ्राजिरे॥

Verse 31

देवाश्शंकरमापन्ना विह्वलाश्शिवमायया । सर्वे शक्रादयस्तात दैतेयैरर्दिता बलात्

ततः शिवमायया विह्वला देवाः सर्वे शक्रादयस्तात। दैतेयैर्बलादर्दिताः शंकरं शरणमापन्नाः॥

Verse 32

ततस्तदमृतं यत्नात्स्त्रीस्वरूपेण मायया । शिवाज्ञया रमेशेन दैत्येभ्यश्च हृतम्मुने

ततो मुने, तदमृतं शिवाज्ञया रमेशेन मायया स्त्रीस्वरूपेण यत्नात् दैत्येभ्यो हृतम्॥

Verse 33

अपाययत्सुरांस्तांश्च मोहिनीस्त्रीस्वरूपधृक् । मोहयित्वा सुरान्सर्वान्हरिर्मायाविनां वरः

मोहिनीस्त्रीस्वरूपधृक् हरिः तान् सुरान् अपाययत्। सर्वान् सुरान् मोहयित्वा मायाविनां वरः स्वकार्यं सिद्धवान्॥

Verse 34

गत्वा निकटमेतस्या ऊचिरे दैत्यपुंगवाः । पाययस्व सुधामेतां मा भूद्भेदोऽत्र पंक्तिषु

तस्या निकटं गत्वा दैत्यपुंगवाः ऊचुः— ‘एतां सुधां पाययस्व, अत्र पंक्तिषु भेदो मा भूत्’ इति॥

Verse 35

एतदुक्त्वा ददुस्तस्मै विष्णवे छलरूपिणे । ते दैत्या दानवाः सर्वे शिवमायाविमोहिताः

एतदुक्त्वा ते सर्वे दैत्या दानवाश्च शिवमायाविमोहिताः, छलरूपिणे विष्णवे तस्मै ददुः।

Verse 36

एतस्मिन्नन्तरे दृष्ट्वा स्त्रियो दानवपुंगवाः । अनयन्नमृतोद्भूता यथास्थानं यथासुखम्

एतस्मिन्नन्तरे स्त्रियो दृष्ट्वा दानवपुङ्गवाः, अमृतोद्भूताः, ताः यथास्थानं यथासुखम् अनयन्।

Verse 37

तासाम्पुराणि दिव्यानि स्वर्गाच्छगुणान्यपि । घोरैर्यन्त्रैस्सुगुप्तानि मयमायाकृतानि च

तासां पुराणानि दिव्यानि स्वर्गादपि गुणाधिकानि; घोरैः यन्त्रैः सुसंरक्षितानि, मयमायाकृतानि च।

Verse 38

सुरक्षितानि सर्वाणि कृत्वा युद्धाय निर्ययुः । अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः कृत्वा समयमेव हि

सर्वाणि सुरक्षितानि कृत्वा ते युद्धाय निर्ययुः; अस्पृष्टवक्षसो दैत्याः समयं निश्चित्यैव हि।

Verse 39

न स्पृशामः स्त्रियश्चेमा यदि देवैर्विनिर्जिताः । इत्युक्त्वा ते महावीरा दैत्यास्सर्वे युयुत्सवः

देवैर्विनिर्जिताः सन्ति यदि चेमा स्त्रियः, तदा न स्पृशामः; इत्युक्त्वा ते महावीराः सर्वे दैत्याः युयुत्सवः।

Verse 40

सिंहनादन्ततश्चक्रुश्शंखान्दध्मुः पृथक्पृथक् । पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान्

सिंहनादं ततश्चक्रुः शङ्खान् दध्मुः पृथक्पृथक् । पूरयन्त इवाकाशं तर्पयन्तो बलाहकान् ॥

Verse 41

युद्धं बभूव देवानामसुरैस्सह भीकरम् । देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये

युद्धं बभूव देवानामसुरैः सह भीकरम् । देवासुराख्यमतुलं प्रसिद्धं भुवनत्रये ॥

Verse 42

जयं प्रापुस्सुरास्सर्वे विष्णुना परिरक्षिताः । दैत्याः पलायितास्तत्र हताः सामरविष्णुना

विष्णुना परिरक्षिताः सर्वे सुराः जयं प्रापुः। तत्र दैत्याः पलायिताः, सामरविष्णुना रणमध्ये हताश्च।

Verse 43

दैत्याः संमोहिता देवैर्विष्णुना च महात्मना । हतावशिष्टाः पातालं विविशुर्विवराणि च

देवैः महात्मना विष्णुना च दैत्याः संमोहिताः। हतावशिष्टाः पातालं विविशुः, विवराणि गुहाश्चाश्रिताः।

Verse 44

अनुवव्राज तान्विष्णुश्चक्रपाणिर्महाबलः । पातालं परमं गत्वा संस्थितान्भीतभीतवत्

तान् अनुवव्राज महाबलः चक्रपाणिर्विष्णुः। परमं पातालं गत्वा तत्र संस्थितान् भीतभीतवत् अपश्यत्।

Verse 45

एतस्मिन्नन्तरे विष्णु ददर्शामृतसम्भवाः । कान्ताः पूर्णेन्दुवदना दिव्यलावण्यगर्विताः

अथ तस्मिन्नन्तरे विष्णुरमृतसम्भवाः कान्ताः ददर्श—पूर्णेन्दुवदनाः, दिव्यलावण्यदीप्ताः, स्वसौन्दर्यगर्विताश्च।

Verse 46

संमोहितः कामबाणैर्लेभे तत्रैव निर्वृतिम् । ताभिश्च वरनारीभिः क्रीडमानो बभूव ह

स कामबाणैः संमोहितस्तत्रैव निर्वृतिं लेभे; ताभिः वरनारीभिः सह क्रीडमानो ह्यभवत्।

Verse 47

ताभ्य पुत्रानजनयद्विष्णुर्वरपराक्रमान् । महीं सर्वां कंपयतो नानायुद्धविशारदान्

ताभ्यः विष्णुर्वरपराक्रमान् पुत्रानजनयत्—नानायुद्धविशारदान्, येषां पराक्रमो महीं सर्वां कम्पयति स्म।

Verse 48

ततो वै हरिपुत्रास्ते महाबलपराक्रमाः । महोपद्रवमाचेरुस्स्वर्गे भुवि च दुःखदम्

ततः ते हरिपुत्रा महाबलपराक्रमाः स्वर्गे भुवि च दुःखदं महोपद्रवमाचेरुः।

Verse 49

लोकोपद्रवमालक्ष्य निर्जरा मुनयोऽथ वै । चक्रुर्निवेदनन्तेषां ब्रह्मणे प्रणिपत्य च

लोकोपद्रवं विलोक्य निर्जरा मुनयः सर्वेषां व्यथां निवेदयामासुः; ब्रह्माणं प्रणिपत्य तस्मै निवेदनं चक्रुः।

Verse 50

तच्छ्रुत्वादाय तान्ब्रह्मा ययौ कैलासपर्वतम् । तत्र दृष्ट्वा शिवं देवैः प्रणनाम पुनः पुनः

तच्छ्रुत्वा ब्रह्मा तान् समादाय कैलासपर्वतं ययौ। तत्र देवान् सह दृष्ट्वा शिवं प्रभुं पुनः पुनः प्रणनाम॥

Verse 51

तुष्टाव विविधैस्तोत्रैर्नत स्कन्धः कृताञ्जलिः । जय देव महादेव सर्वस्वामिन्निति ब्रुवन्

नतस्कन्धः कृताञ्जलिर्बहुभिः स्तोत्रैः शिवं तुष्टाव। ‘जय देव महादेव सर्वस्वामिन्’ इति ब्रुवन्॥

Verse 52

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव लोकान्रक्षाखिलान्प्रभो । उपद्रुतान्विष्णुपुत्रैः पातालस्थैर्विकारिभिः

ब्रह्मोवाच—देवदेव महादेव प्रभो लोकानखिलान् रक्ष। पातालस्थैर्विकारिभिर्विष्णुपुत्रैरुपद्रुताः॥

Verse 53

नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिर्विभो । पाताले तिष्ठतीदानीं रमते हि विकारवान्

विभो, नारीष्वमृतभूतासु संसक्तात्मा हरिरिदानीं पाताले तिष्ठति; विकारवान् तत्रैव रमते हि॥

Verse 54

नन्दीश्वर उवाच । इत्थं बहुस्तुतः शम्भुर्ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैः । लोकसंरक्षणार्थाय विष्णोरानयनाय च

नन्दीश्वर उवाच—एवं ब्रह्मणा सर्षिनिर्जरैर्बहुधा स्तुतः शम्भुः। लोकसंरक्षणार्थं विष्णोरानयनाय च प्रववृते॥

Verse 55

ततस्स भगवाञ्छम्भुः कृपासिंधुर्महेश्वरः । तदुपद्रवमाज्ञाय वृषरूपो बभूव ह

ततः स भगवान् शम्भुः कृपासिन्धुर्महेश्वरः, तदुपद्रवमाज्ञाय, वृषरूपो बभूव ह।