संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
अध्यायेऽस्मिन् सूतः पूर्ववृत्तान्तश्रवणानन्तरं नारदेन ब्रह्माणं प्रति कृतां जिज्ञासां वर्णयति। मानसपुत्रेषु स्वस्वधामगतेषु सन्ध्या कुत्र जगाम, किं चकार, केन च परिणीता इति नारदः पृच्छति। ब्रह्मा तत्त्ववित् शङ्करं स्मृत्वा वंश-तत्त्वकथां प्रवर्तयति—सन्ध्या ब्रह्मणो मानसी दुहिता तपः कृत्वा देहं त्यक्तवती, ततः पुनर्जन्मना अरुन्धतीरूपेण जाता। एवं सन्ध्याया आद्यचरितं तपसा दैवविधिना च अरुन्धत्याः पतिव्रताधर्मस्य आदर्शत्वेन सम्बध्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः
सूत उवाच—इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः। स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः॥
Verse 2
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः
नारद उवाच— ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते। अद्भुता कथिता लीला त्वया शशिमौलिनः॥
Verse 3
गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि
गृहीतदारे मदने हृष्टे स्वगृहे गते। दक्षे च स्वगृहं याते, तथा हि त्वयि कर्तरि॥
Verse 4
मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः
मानसेषु च पुत्रेषु स्वस्वधामसु गतेषु, ब्रह्मा चिन्तयामास—“कुत्र गता सा संध्या, या ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूश्च?”
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां, द्वितीये सतीखण्डे, ‘संध्याचरित्रवर्णन’नाम पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 6
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्
सूत उवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा धीमान् ब्रह्मपुत्रः। शक्त्या शंकरं संस्मृत्य तत्त्ववित् ब्रह्मा प्रोवाच॥
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने
ब्रह्मोवाच—हे मुने, त्वं संध्यायाः शुभं चरितं सर्वं शृणु। यत् श्रुत्वा, हे मुने, सर्वकामिन्यः साध्व्यः सदा स्थिरव्रताः स्युः।
Verse 8
सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती
सा च संध्या मम सुता हि पुरा मनोजाता अभवत्। तपः तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव पुनररुन्धतीरूपेण जाता।
Verse 9
मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता
मेधातिथेर्मुनिश्रेष्ठस्य धीमतः सुता भूत्वा। ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनात् चरितव्रता बभूव।
Verse 10
वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा
महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतं पतिं वव्रे। सा च पतिव्रतानां मुख्या बभूव, वन्द्या पूज्या च, तपोबलप्रभावेण भीषणाऽभवत्।
Verse 12
नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्
नारद उवाच। कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया। कथं शरीरं सा त्यक्त्वा मेधातिथेः सुता बभूव। कथं वा देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिः विहितः, यथा महात्मानं शंसितव्रतं वसिष्ठं संवव्रे॥
Verse 13
एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः
एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुन्धत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः ॥
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा
ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां सन्ध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा ॥
Verse 15
संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्
सन्ध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम् ॥
Verse 16
भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति
भर्गस्य सोपहासं मां प्रति वचनं श्रुत्वा मयि स्वात्मनि चाञ्चल्यं ज्ञातम्, ऋषीन्प्रति च व्यवहारस्यामर्यादा दृष्टा।
Verse 17
कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता
कामस्य तादृशं मुनिमोहकरं भावं मुहुर्दृष्ट्वा संध्या स्वयमेव दुःखिता तत्रागत्य शरणं जगाम।
Verse 18
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने। अन्तर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे॥
Verse 19
आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्
आमर्षवशमापन्ना सा सन्ध्या मुनिसत्तम। मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्॥
Verse 20
ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्
ध्यायन्ती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी। इदं विममृशे सन्ध्या तस्मिन्काले यथोचितम्॥
Verse 21
संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम
सन्ध्योवाच—उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः। अकार्षीत् सानुरागोऽयम् अभिलाषं पिता मम॥
Verse 22
पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः
पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम्। दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः॥
Verse 24
फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः
फलमेतस्य पापस्य मदनः स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शम्भोरग्रे पितामहः ॥
Verse 26
यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा
मामपरोक्षतः पितृभ्रातरः सकामाः दृष्ट्वा स्पृहां चक्रुः; तस्मान्मत्तः परः पापकृत् नास्ति।
Verse 27
ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि
तानमर्यादं समीक्ष्य ममापि कामभावोऽभूत्; स्वकेतवः पतय इव सर्वेषु सहजेष्वपि अन्तर्मना प्रवृत्ता।
Verse 28
करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत
करिष्यतोऽस्य पापस्य प्रायश्चित्तं अहं स्वयम्; वेदमार्गानुसारतः आत्मानमग्नौ होष्यामि।
Verse 29
किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः
किं तु एकां मर्यादामिह भूतले स्थापयिष्यामि—यथा उत्पन्नमात्राः शरीरिणः सकामा न स्युः।
Verse 30
एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्
एतदर्थं परमं दारुणं तपः कृत्वा मर्यादां स्थापयिष्यामि; पश्चात् जीवितं त्यक्ष्यामि।
Verse 31
यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्
यस्यां देहे मम पित्रा स्वयमेवाभिलाषः कृतः, तेन देहेन भ्रातृषु मध्ये मम किं प्रयोजनम्?
Verse 32
मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्
येन मम शरीरेण तातेषु सहजेष्वपि कामभाव उद्भावितः, तत् न किञ्चित् सुकृतसाधनम्।
Verse 33
इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः
इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं यत्र चन्द्रभागापगा ॥
Verse 34
अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्
अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मा मामवदत्सुतम् ॥
Verse 35
वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्
वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥
Verse 36
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि
ब्रह्मोवाच— वसिष्ठपुत्र! त्वं गच्छ; संध्यां जातां मनस्विनीं, तपसे धृतकामां च, विधिवत् एतां दीक्षय।
Verse 37
मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम
पूर्वं कामुकान् दृष्ट्वैव तस्याः मन्दाक्षमभवत्; युष्मान् मां च तथात्मानं सकामां मन्यते, मुनिसत्तम।
Verse 38
अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति
अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्वं मृत्युं विमृश्य सा। युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान् सन्त्यक्तुमिच्छति॥
Verse 39
समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे
समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति। तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे॥
Verse 40
न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु
न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन। तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु॥
Verse 41
इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्
इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपान्तरं मुने। परिगृह्यान्तिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्॥
Verse 42
इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु
इह पूर्वं यथैव ते स्वरूपं दृष्ट्वा सा नूतनं किञ्चिदपि न प्राप्नुयात्; अतः त्वं रूपान्तरं कुरु।
Verse 43
ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः
ब्रह्मोवाच—नारद, एवं दयावता वशिष्ठेनाहं समाज्ञप्तः। ‘यथास्तु’ इति मां प्रोच्य स मुनिः संध्याकर्मार्थं ययौ।
Verse 44
तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि
तत्र स देवसरः पश्यति, गुणैः पूर्णं मानससरोपमम्। ततः स वसिष्ठः तत्तीरगामिनीं संध्यां देवीमपि ददर्श।
Verse 45
तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा
तीरस्थया तया तत्सरः कमलोज्ज्वलं रेजे; प्रदोषे उद्यदिन्दुसुनक्षत्रैः गगनं यथा।
Verse 46
मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्
मुनिः तां तत्र सुसंभावां शुभलक्षणसमन्विताम् दृष्ट्वा कौतुकसमाविष्टः सर्वतो वीक्षां चकार; तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकं सरः ददर्श।
Verse 47
चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्
तस्मात् प्राकारात् चन्द्रभागा नदी दक्षिणाम्बुधिं प्रति प्रवहन्ती ददृशे; सा यान्ती महद् सानुगिरि-परिवृतं रमणीयं दृश्यं अपश्यत्।
Verse 48
निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्
सा तु चन्द्रभागा नदी पश्चिमं दिशं निर्भिद्य प्रववृते। यथा हिमवतः प्रसूता गङ्गा सागरं गच्छति तथा सापि सागरं प्रति याती।
Verse 49
तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा
तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् सन्ध्यां दृष्ट्वा वसिष्ठः तदा सादरं पप्रच्छ।
Verse 50
वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्
वशिष्ठ उवाच—भद्रे, किमर्थमागता त्वं निर्जनं महीधरम्? कस्य वा तनया त्वं, किं वा भवत्याः चिकीर्षितम्?
Verse 51
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव
एतदहं श्रोतुमिच्छामि; यदि न गुह्यं भवेत् तर्हि वद। पूर्णचन्द्रप्रभं तव वदनं कथं निश्चेष्टं निर्विकारं च जातम्?
Verse 52
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्
ब्रह्मोवाच—तस्य महात्मनो वशिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, तं च महात्मानं पावकवत् ज्वलन्तं दृष्ट्वा, ते विस्मययुक्ता बभूवुः।
Verse 53
शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्
शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसन्तं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम् ॥
Verse 54
संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो
संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो ॥
Verse 55
तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता
तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोऽहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता ॥
Verse 56
यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते
यदि ते युज्यते सह्यं, मां त्वं सम्यगुपदेशय। एतच्चिकीर्षितं गुह्यं, नान्यैः किंचन विद्यते॥
Verse 57
अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम
अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता। चिन्तया परिशुष्येऽहं वेपते हि मनो मम॥
Verse 58
ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्
ब्रह्मोवाच । तस्या वचः समाकर्ण्य वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं सर्वकृत्यविज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान् ॥
Verse 59
अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्
अथ तां नियतात्मानं तपसे धृतनिश्चयाम् । दक्षः प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम् ॥
Verse 60
वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्
वसिष्ठ उवाच । परमं महत्तेजः परमं महत्तपः । परमो परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम् ॥
Verse 61
धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्
धर्मार्थकाममोक्षाणां य एक एव आदिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं पुरुषोत्तमं भजस्व ॥
Verse 62
मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः
मन्त्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः ॥
Verse 63
ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु
ॐ नमः शंकरायेति—ॐकारान्तेन सन्ततम् जपेत्। मौनतपस्य प्रारम्भं तन्मे निगदतः शृणु॥
Verse 64
स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः
स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम्। द्वयोः पूर्णजलाहारः प्रथमं षष्ठकालयोः॥
Verse 65
तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्
तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत्। एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्॥
Verse 66
एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः
एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यं सत्यं न संशयः ॥
Verse 67
एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति
एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति ॥
Verse 68
ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः
ब्रह्मोवाच। उपविश्य वसिष्ठोऽथ संध्यायै तपसः क्रियाम्। तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः॥
Frequently Asked Questions
The chapter explains Sandhyā’s subsequent fate and identity-change: after tapas and relinquishing her body, she is said to be reborn as Arundhatī, establishing an etiological link between primordial Sandhyā and the later exemplary wife-figure.
It presents tapas as a mechanism of ontological refinement and re-situation: a being’s form and role can be reconfigured to embody dharmic exemplarity, with divine sanction (Brahmā–Viṣṇu–Maheśa) anchoring the transformation.
Śiva is highlighted through epithets (Śaṅkara, Śaśimauli) and as the devotional reference-point invoked before authoritative teaching; Brahmā appears as the tattvavit narrator; Nārada functions as the epistemic catalyst through questioning.