प्रणवमहिमा — The Greatness of the Praṇava (Om) as Śiva
अध्यायेऽस्मिन् देव्या प्रश्नानुसारम् ईश्वरः (शिवः) प्रत्यक्षं तत्त्वोपदेशं ददाति। प्रणवः ‘ॐ’ एकाक्षरमन्त्रः शिवस्वरूप एव इति निरूप्यते—त्रिगुणातीतः, सर्वज्ञः, जगत्कारणभूतश्च। प्रणवज्ञानं सर्वविद्याबीजं ज्ञानसारं च इति प्रतिपाद्य, वटबीजदृष्टान्तेन सूक्ष्मध्वनितत्त्वे महार्थ-विश्वशक्तिसंनिवेशः दर्श्यते। वाचक-वाच्ययोः प्रायः अभेदः कथ्यते—प्रणवः केवलं शिवचिह्नं न, शिवतत्त्वे सहभागी। सर्वमन्त्रशिरोमणिरूपः प्रणवः मुक्तिहेतुः इति च, काश्यां शिवेन प्राणिनां प्रति एषः तारकोपायः प्रदीयते इति निर्दिश्यते।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परि पृच्छसि । तस्य श्रवणमात्रेण जीवः साक्षाच्छिवो भवेत् ॥
Verse 2
प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् । बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्
प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम्। बीजं तत्सर्वविद्यानां मन्त्रः प्रणवनामकः॥
Verse 3
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् । वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः
अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्। वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः॥
Verse 4
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः। ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितोऽहं सर्वगः शिवः॥
Verse 5
यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते
यद् यत् किञ्चिद् वस्तु विद्यते तत् सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः, समस्तं व्यस्तमपि च, प्रणवार्थमेव इति धीराḥ प्रचक्षते।
Verse 6
सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् । तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः
तस्मात् सर्वार्थसाधकं ब्रह्मैवैतदेकम् अक्षरम्। तेनैव ‘ओम्’ इति प्रथमं शिवो जगत्कृत्स्नं सृजति नियच्छति च।
Verse 7
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः
शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः ॥
Verse 8
तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः
तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः । वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः ॥
Verse 9
अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् । निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्
अतः प्रणवमेव सर्वकारणं जानीयात्। निर्विकारो मुमुक्षुः मां निर्गुणं परमेश्वरं साक्षात्कुर्यात्॥
Verse 10
एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् । काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे
देवेशि, एष एव सर्वमन्त्रशिरोमणिः। काश्यां जीवानां मुक्तिहेतवेऽहं तं प्रदास्यामि॥
Verse 11
तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारम म्बिके । यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्
तत्रादौ, अम्बिके, प्रणवोद्धारं यथावद्वक्ष्यामि। यस्य विज्ञानमात्रेण परमा सिद्धिर्भवेत्॥
Verse 12
निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् । कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमी श्वरमेव च
निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् । कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दण्डमीश्वरमेव च ॥
Verse 13
वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः । त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा
एवं प्रणवः (ॐ) उद्धृतः—वर्णपञ्चकरूपोऽयं, त्रिमात्राबिन्दुनादात्मा; यो नित्यं जपति, तस्मै स मोक्षं ददाति।
Verse 14
ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु । प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः
ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु प्राणः प्रणव एवायं; तस्मात् ‘प्रणव’ इति कीर्त्यते।
Verse 15
आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः । मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति
आद्यं वर्णम् अकारः, ततः परं उकारः; मध्ये मकारः, अन्ते सूक्ष्मो नादः—एष ‘ॐ’ इति कथ्यते।
Verse 16
जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा । मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम
मुनिसत्तम, जलवद्भास्वरम् आद्यवर्णं दक्षिणे तथा उत्तरे न्यसेत्; मध्ये मकारं स्थापयित्वा शुचिम् ओङ्कारं ध्यायेत्।
Verse 17
अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् । तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्
अकार उकार मकारश्च क्रमात् त्रयम्; एतास्तिस्रो मात्राः प्रणवस्य समाख्याताः, ततः परं अर्द्धमात्रा परा।
Verse 18
अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी । वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा
अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी; सा न शब्दैः सम्यग्वर्णनीया, ज्ञानिभिरेव प्रत्यक्षं ज्ञेया।
Verse 19
ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये । मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि
ईशानः सर्वविद्यानामिति श्रुतयः प्रिये आद्याः; मत्त एव भवन्तीति वेदाः सत्यं वदन्ति।
Verse 20
तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः । वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते
तस्माद्वेदादिरेवाहं; प्रणवो मम वाचकः। वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते।
Verse 21
अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः । उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः
अकारस्तु महद्बीजं, रजसा चतुराननः स्रष्टा प्रादुरभवत्। उकारः प्रकृतिर्योनिः; सत्त्वात् हरिः पालयिता जायते॥
Verse 22
मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः । बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः
मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः । बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरोभाव उदाहृतः ॥
Verse 23
नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः । नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः
नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः । नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः ॥
Verse 24
स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः
स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः । अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः ॥
Verse 26
सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु । स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्
सद्योजाताद् ईशानपर्यन्तं पञ्च ब्रह्माणि अकारादिषु पञ्चस्वरेषु स्थितानि। तानि पञ्च ब्रह्माणि क्रमशो मम एव मूर्तयः।
Verse 27
अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे । उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः
अकारे सद्योजातशिवस्य अष्टौ कलाः समाख्याताः। उकारे वामरूपिण्यः त्रयोदश कलाः प्रकीर्तिताः।
Verse 28
अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः । बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः
अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः । बिन्दौ चतस्रः सम्भूताः कलाः पुरुषगोचराः ॥
Verse 29
नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः । षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते
नादे पञ्च कला ईशानसमुद्भवाः समाख्याताः। षड्विधैक्यस्य अनुसंधानात् स प्रपञ्चात्मक इति कथ्यते॥
Verse 30
मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च । शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये
मन्त्रः यन्त्रं देवता च प्रपञ्चो गुरुरेव च। शिष्यश्च षट्पदार्था इति; तेषामर्थं शृणु प्रिये॥
Verse 31
पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः । स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्
पञ्चवर्णसमष्टिर्मन्त्रः पूर्वमुदाहृतः। स एव यन्त्रतां प्राप्तः; तस्य मण्डलक्रमं वक्ष्ये॥
Verse 32
यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी । विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः
यन्त्रं देवतारूपमेव; देवता च विश्वरूपिणी। गुरुः विश्वरूपः प्रोक्तः; अतः शिष्यः गुरुवपुः स्मृतः।
Verse 33
ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः । वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः
‘ओमित्यिदं सर्वम्’ ‘सर्वं ब्रह्म’ इति च श्रुतेः; वाच्यवाचकसम्बन्धोऽप्ययमेवार्थः इति निरूप्यते।
Verse 34
आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् । विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्
आधारो मणिपूरश्च, ततः परं हृदयम्; ततः विशुद्धिराज्ञा च, क्रमात् शक्तिः शान्तिरिति।
Verse 35
स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् । अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्
देवेशि, एतानि स्थानानि शान्त्यतीतानि परात्पराणि च। यस्य दृढं वैराग्यं जायते स एवाधिकारी भवति॥
Verse 36
विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् । सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः
देवि, अत्र विषयः जीवब्रह्मैक्यभावना। देवेशि, सम्बन्धं शृणु—विषयः सम्यग् निरूपितः॥
Verse 37
जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च । वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः
अत्र मया सार्धं जीवात्मनः प्रणवस्य च ऐक्यसम्बन्धः वाच्यवाचकभावेन सम्वन्धः समुदीरितः॥
Verse 38
व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः । शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः
व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः। शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः॥
Verse 39
विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च । देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती
विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च। देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती॥
Verse 40
सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् । आचार्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम् ॥
Verse 41
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः । शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः । शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः ॥
Verse 42
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः । इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्
यो गुरुः स शिवः प्रोक्तः, यः शिवः स गुरुः स्मृतः। इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्॥
Verse 43
लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती । समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये
लब्धानुज्ञा गुरुणा सा द्वादशाहं पयोव्रता। समुद्रतीरे नद्यां वा पर्वते वा शिवालये॥
Verse 44
शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा । प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः
शुक्लपक्षे तु पञ्चम्यां एकादश्यां तथापि वा। प्रातः स्नात्वा शुद्धात्मा कृतनित्यक्रियः सुधीः॥
Verse 45
गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च । क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्
गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च। क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्॥
Verse 46
केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः । सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च
केशश्मश्रुनखान् सम्यक् प्रसाध्य स्नात्वा नियतमानसः । सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने पुनः स्नात्वा सन्ध्यामुपासयेत् ॥
Verse 47
सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः । शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे
सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः । शास्त्रोक्तां दक्षिणां दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे ॥
Verse 48
होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः । अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः
होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः । विधिवदग्निमाधाय लौकिकादिविभेदतः ॥
Verse 49
आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्
आहिताग्निर्यः गृहस्थः प्राजापत्येष्टिं समाचरेत् । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदोक्तदक्षिणाम् ॥
Verse 50
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः
अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात्। तस्मिन्नग्नौ समिदन्नाज्यभेदतः चरुं श्रपयित्वा शिवं पतिं मोक्षशरणं समन्विष्य अन्तःपूजाव्रते प्रवर्तेत॥
Verse 51
पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् । हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः
पौरुषेणैव सूक्तेन प्रत्यृचं हुत्वा आत्मवान्। ततः स्वसूत्रोक्तविधानतः सौविष्टकृतीं हुत्वा यथाविधि समाचरेत्॥
Verse 52
हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः । स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः
हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः । स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः ॥
Verse 53
ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः । पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः
ततः पूर्वोक्तविधिना स्नात्वा चरुं सम्यक् श्रपयित्वा ततः। पौरुषसूक्तमारभ्य विरजान्तं यावत् बुद्धिमान् शिवभक्तोऽग्नौ हविर्हुयात्॥
Verse 54
वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा । तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः
वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा यथोचितम्। अत्र मुख्यं वामदेव्यं, यतो मुनिर्गर्भयुक्तः—अन्तःस्रोतसि प्रतिष्ठितः॥
Verse 55
होमशेषं समाप्याथ हुनेत् । ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च
होमशेषं समाप्याथ अन्त्याहुतिं हुनेत्। ततः स्वात्मनि वह्निं समारोप्य प्रातःसन्ध्यामुपासीत॥
Verse 56
सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् । एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्
सवितर्युदिते पश्चात् क्रमात् सावित्रीजपं प्रविशेत्। एषणात्रयं त्यक्त्वा प्रेषं चोच्चारयेत् यथाक्रमम्॥
Verse 57
शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः । विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा
शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं तथा । विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोऽपि वा ॥
Verse 58
गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने । विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे
गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने । विरक्तश्चेन्न गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे ॥
Verse 59
गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् । समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः
गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् । समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः ॥
Verse 60
ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि
ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि ॥
Verse 61
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । हृत्पङ्कजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत् ॥
Verse 62
हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः । ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्
प्रीतमानसो गुरुर्हस्तं शिष्यस्य शिरसि निधाय, ऋष्यादिसहितं मन्त्रं तस्य दक्षकर्णे शनैः समुच्चरेत्।
Verse 63
प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् । षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
ततः गुरुसत्तमः प्रणवं त्रिःप्रकारं शिष्यायोपदिशेत्, अनन्तरं षड्विधार्थपरिज्ञानसहितं तस्यार्थं सम्यगादिशेत्।
Verse 64
द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्
द्विषट्प्रकारेण गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत्, तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्।
Verse 65
मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि । विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्
मामेव नित्यं स्वात्मनि परमात्मानं चिन्तयेत्। विशुद्धं निर्विकारं च ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्॥
Verse 66
शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः । अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः
शमादिधर्मनिरतः वेदान्तज्ञानपारगः। विगतमत्सरो यतिरत्राधिकारी स उच्यते॥
Verse 67
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् । अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्
हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदं परम्। अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शोभितम्॥
Verse 68
आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् । विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्
आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्त्वान्तमयं पदम्। विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत्॥
Verse 69
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह । चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मां त्वया सह। चिन्तयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः॥
Verse 70
एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च । मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये
प्रिये, एवंविधोपासकः मल्लोकगतिमेव प्राप्नोति; मत्तो विज्ञानं समासाद्य सायुज्यफलं—मया सहैक्यं—लभते।
Frequently Asked Questions
The chapter argues that praṇava (Om) is not merely a devotional utterance but the ekākṣara form in which Śiva abides: “śivo vā praṇavo… praṇavo vā śivaḥ.” It further claims that knowing praṇava’s meaning constitutes true Śiva-centered knowledge and that this mantra is the causal principle through which the cosmos is effected.
The banyan seed (vaṭa-bīja) models how the subtlest unit (sound/syllable) can contain an immense totality (mahārtha), implying that Om compresses Vedic essence and metaphysical reality. The vācya–vācaka doctrine minimizes the gap between word and referent: the mantra is treated as a mode of presence, so contemplation/japa is framed as participation in Śiva rather than mere representation.
Śiva is highlighted as the guṇātīta, nirguṇa Parameśvara who nevertheless ‘abides’ in the ekākṣara mantra Om. Access is primarily through praṇava-jñāna (understanding its meaning) and mantra practice oriented to liberation, with Kāśī noted as a privileged site of Śiva’s liberating bestowal.