अद्वैतशैवसिद्धान्ते पुरुष-प्रकृति-विचारः (Puruṣa–Prakṛti Analysis in Advaita Śaiva Doctrine)

Verse 1

वामदेव उवाच । नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति । पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा

वामदेव उवाच—पूर्वं भवता निगद्यते यत् नियत्यधस्तात् प्रकृतेरुपरि स्थितः पुमान् इति। इदानीं कथं पुनरन्यथा वचसि प्रभो?

Verse 2

मायया संकुचद्रूपस्तदधस्तादिति प्रभो । इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः

प्रभो! मायया संकुचद्रूपं तत्त्वं तदधस्तादधस्तादिव दृश्यते इति श्रूयते। नाथ! एतन्मम संशयं तत्त्वतः छेत्तुमर्हसि।

Verse 3

श्रीसुबह्मण्य उवाच । अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतन्न सहते क्वचित् । द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतम्परमनश्वरम्

श्रीसुबह्मण्य उवाच । अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतं न सहते क्वचित् । द्वैतं च नश्वरं प्रोक्तं, ब्रह्माद्वैतं परं अजरामरम् ॥

Verse 4

सर्वज्ञस्सर्वकर्ता च शिवस्सर्वेश्वरोऽगुणः । त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः

शिवः सर्वज्ञः सर्वकर्ता च, सर्वेश्वरोऽगुणः। स त्रिदेवजनकः ब्रह्मा, सच्चिदानन्दविग्रहः॥

Verse 5

स एव शंकरो देवस्स्वेच्छया च स्वमायया । संकुचद्रूप इव सन्पुरुषस्संबभूव ह

स एव देवः शंकरः स्वेच्छया स्वमायया च। संकुचद्रूप इव सन् पुरुषः संबभूव ह॥

Verse 6

कलादि पञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः । प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्

कलादिपञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः। प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान्॥

Verse 7

इति स्थानद्वयान्तस्थः पुरुषो न विरोधकः । संकुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्

इति स्थानद्वयान्तस्थः पुरुषो न विरोधकः। संकुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्॥

Verse 8

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुध्यादित्रितयात्मकम् । चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्

चित्तं प्रकृतितत्त्वस्य विकारः; सत्त्वादिगुणैः साध्यं, बुद्ध्यादित्रितयात्मकं च। सत्त्वादिकारणव्यापारात् तदुत्पद्यते।

Verse 9

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः। गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी।

Verse 10

ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च । जातानि मनसो रूपं स्यात्संकल्पविकल्पकम्

ततो महानहङ्कारः, ततो बुद्धीन्द्रियाणि च इन्द्रियशक्तयश्च जाताः। मनसो रूपं संकल्पविकल्पकं स्यात्।

Verse 11

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः

बुद्धीन्द्रियाणि—श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका। तेषां गोचराः—शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च।

Verse 12

बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः । वैकारिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्

बुद्धीन्द्रियाणां क्रमः श्रोत्रादिभिः कथितः । ततः वैकारिकाहंकारात् तन्मात्राणि क्रमशोऽभवन् ॥

Verse 13

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभि स्तत्त्वदर्शिभिः । कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्य्यसहितानि च

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्यसहितानि च ॥

Verse 14

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः । वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः । वचनादानगमनविसर्गानन्दसंज्ञिताः ॥

Verse 15

भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् । तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः

भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् । तानि सूक्ष्माणि रूपाणि शब्दादीनामिति स्थितिः ॥

Verse 16

तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् । विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते

तेभ्यः सूक्ष्मतत्त्वेभ्यः क्रमशः आकाशं वायुरग्निर्जलं भूमिश्च जायन्ते। एतद् मुनिशार्दूल, ‘पञ्चमहाभूतानि’ इति शास्त्रे निगद्यते॥

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां “शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनम्” नाम सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 18

वामदेव उवाच । भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथम्पुनः । अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द संदेहोऽत्र महान्मम

वामदेव उवाच। भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथं पुनः। अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द संदेहोऽत्र महान्मम॥

Verse 19

आत्मतत्त्वमकारस्स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् । शिवतत्त्वम्मकारस्स्याद्वामदेवेति चिंत्यताम्

अकारं आत्मतत्त्वं ध्यायेत, तदतिक्रान्ता परा विद्या इति मन्येत। मकारं शिवतत्त्वं ध्यायेत—वामदेवस्वरूपं चिन्तयेत्।

Verse 20

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ । तत्रत्या देवतायाश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ। तत्रस्थदेवताः सर्वाः शृणु मे मुनिसत्तम॥

Verse 21

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ । ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ। ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः॥

Verse 22

इत्युक्तम्भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम

भवता पूर्वम् अन्यथा उक्तम्, इदानीं पुनरन्यथा उच्यते। तन्मात्रेभ्य एव भवन्तीति—अत्र मम महान् सन्देहः।

Verse 23

कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत

स्कन्द, करुणां कृत्वा मम संशयं छेत्तुमर्हसि—इति। मुनेर्वाक्यमाकर्ण्य कुमारः प्रत्यभाषत।

Verse 24

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने । ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतया द रात्

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । तस्मादिति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमं मुने । ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतया दृढम् ॥

Verse 25

जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् । स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः

कलाभ्य इति निश्चितं जातानि पञ्च भूतानि । स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः ॥

Verse 26

शिवतत्त्वादि पृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने

शिवतत्त्वादि पृथिव्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने ॥

Verse 27

तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद्भूतकारणम् । अविरुद्धत्व मेवात्र विद्धि ब्रह्माविदांवर

तन्मात्राणां कलानामपि चैक्यं भूतानां कारणं भवति। अत्र अविरुद्धत्वमेव सम्यक् विद्धि, हे ब्रह्मविदां वर॥

Verse 28

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः । सनक्षत्राश्च संजातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः। सनक्षत्राश्च संजातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः॥

Verse 29

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः । इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः। इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः॥

Verse 30

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जंगमत्वविभागिनः । पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादि प्रभेदिनः

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जङ्गमत्वविभागिनः। पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादि प्रभेदिनः॥

Verse 31

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः । गंगाद्यास्सरितस्सप्त सागराश्च महर्द्धयः

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः। गङ्गाद्यास्सरितस्सप्त सागराश्च महर्द्धयः॥

Verse 32

यत्किंचिद्वस्तुजातन्तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् । विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम

यत्किञ्चिद् वस्तुजातं तत् सर्वमत्रैव प्रतिष्ठितम्। तस्मात् सद्बुद्ध्या विचारणीयं, न बहिः, मुनिसत्तम॥

Verse 33

स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः । भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः

स्त्रीपुंरूपं जगदिदं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः। तस्मात् भवादृशैः शिवज्ञानविशारदैः शिवशक्तिरूपेणोपास्यं हि॥

Verse 34

सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि । श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः

सर्वं ब्रह्मेति चोपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि। इति श्रुतिराह मुने, तस्मात् प्रपञ्चात्मा सदाशिवः॥

Verse 35

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्याद्वैतभावना । सदाशिवोऽहमेवेति भावि तात्मा गुरुः शिवः

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्याद् अद्वैतभावना। ‘सदाशिवोऽहमेव’ इति भावी; तादृगात्मा गुरुः शिवः॥

Verse 36

एवं विचारी सच्छिष्यो गुरुस्स्यात्स शिवस्स्वयम् । प्रपञ्चदेवतायंत्रमंत्रात्मा न हि संशयः

एवं विचारवान् सच्छिष्यः गुरुः स्यात्—स एव शिवः स्वयम्। प्रपञ्चदेवतायन्त्र-मन्त्रात्मा शिवो न हि संशयः॥

Verse 37

आचार्य्य रूपया विप्र संछिन्नाखिलबन्धनः । शिशुः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति धुवम्

हे विप्र, आचार्यरूपया गुरुणा संछिन्नाखिलबन्धनः भवति। शिशुरपि शिवपदासक्तः ध्रुवं गुर्वात्मा भवति॥

Verse 38

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुण प्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थम्प्रचक्षते

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः। समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते॥

Verse 39

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवो दिशः । तुभ्यम्मे कथितम्प्रीत्याऽद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवो दिशः । तुभ्यम्मे कथितम्प्रीत्याऽद्वैतज्ञानं शिवप्रियम् ॥

Verse 40

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः । देवो वा मानवस्सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः । देवो वा मानवस्सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा ॥

Verse 41

दुरात्मनस्तस्य शिरश्छिंद्यां समतयाद्ध्रुवम् । सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः

दुरात्मनस्तस्य शिरश्छिंद्यां समतयाद्ध्रुवम् । सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः ॥

Verse 42

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदांवरः । शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदांवरः । शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः ॥

Verse 43

यद्देहभस्मसम्पर्कात्संछिन्नाघव्रजोऽशुचिः । महापिशाचः सम्प्राप्य त्वत्कृपातस्सतां गतिम्

यद्देहभस्मसम्पर्कात्संछिन्नाघव्रजोऽशुचिः । महापिशाचः सम्प्राप्य त्वत्कृपातस्सतां गतिम् ॥

Verse 44

शिवयोगीति संख्यातत्रिलोक विभवो भवान् । भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशु पशुपतिर्भवेत्

शिवयोगीति विख्यातस्त्रिलोकविभवसम्पन्नो भवान्। भवत्कटाक्षसम्पर्कात् पशुरपि पशुपतित्वं प्राप्नुयात्॥

Verse 45

तव तस्य मयि प्रेक्षा लोकाशिक्षार्थमादरात् । लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः

तव तस्य च मयि प्रेक्षा लोकशिक्षार्थमादरात्। लोकोपकारकर्मणि विचरन्तीह साधवः॥

Verse 46

इदं रहस्यम्परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि । त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्

इदं रहस्यं परमोत्तमं त्वयि सुदृढं प्रतिष्ठितम्। अतस्त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवे एव सादरं प्रवर्तस्व॥

Verse 47

उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे । शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्

उपविश्य तान् सर्वान् सम्यक् संयोज्य परमेश्वरे भक्त्या । शिवाचारं ग्राहयस्व भस्मरुद्राक्षमिश्रितपूजालक्षणम् ॥

Verse 48

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः । विचरंलोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः । लोकानां रक्षणार्थं विचर; अक्षयं सुखम् आप्नुहि ॥

Verse 49

सूत उवाच । श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्त्तिः । भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्तत्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप

सूत उवाच । श्रुत्वेदमद्भुतमतं षडाननेन भाषितम् । वेदान्तनिष्ठो विनम्रो मुनिः प्रणम्य पुनः पुनः । दण्डवत् भुवि पतित्वा तस्य पादारविन्दयोः । परिभ्रमन् मधुपभावं प्राप हि स तदा ॥