Shloka 8

अद्वैतशैवसिद्धान्ते पुरुष-प्रकृति-विचारः

Puruṣa–Prakṛti Analysis in Advaita Śaiva Doctrine

Devanagari script

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुध्यादित्रितयात्मकम् । चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्

Transliteration

sattvādiguṇasādhyaṃ ca budhyāditritayātmakam | cittamprakṛtitattvaṃ tadāsītsattvādikāraṇāt

Translation

चित्तं प्रकृतितत्त्वस्य विकारः; सत्त्वादिगुणैः साध्यं, बुद्ध्यादित्रितयात्मकं च। सत्त्वादिकारणव्यापारात् तदुत्पद्यते।

Word by Word

• सत्त्व-आदि-गुण-साध्यम्: to be effected by the guṇas beginning with sattva
• सत्त्व-आदि-गुण-साध्यम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक) + साध्य (कृदन्त; साध् धातु)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular); तत्पुरुष-समासः — ‘सत्त्वादिगुणैः साध्यम्’ (instrumental sense)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• बुद्धि-आदि-त्रितय-आत्मकम्: having the nature of the triad beginning with buddhi
• बुद्धि-आदि-त्रितय-आत्मकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + त्रितय (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular); तत्पुरुष-समासः — ‘बुद्ध्यादित्रितयस्य आत्मा/स्वरूपम्’

• चित्तम्: mind-stuff (citta)
• चित्तम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)

• प्रकृति-तत्त्वम्: the principle of prakṛti
• प्रकृति-तत्त्वम्: Samanaadhikarana/Predicate (विशेष्य-विशेषणभाव/विधेय)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक) + तत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular); तत्पुरुष-समासः — ‘प्रकृतेः तत्त्वम्’

• तत्: that
• तत्: Anvaya (अन्वय/संदर्भ)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); सर्वनाम

• आसीत्: was
• आसीत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपदम्

• सत्त्व-आदि-कारणात्: from the cause consisting of sattva etc.
• सत्त्व-आदि-कारणात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन (Singular); तत्पुरुष-समासः — ‘सत्त्वादीनां कारणात्’

Speaker

Suta Goswami

Shaiva Theology

Tattva Level: pasha

Characters & Entities

• Shiva
• Prakriti

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It explains that the mind (citta) is a product of Prakṛti and the guṇas, implying it is changeful and bindable; liberation in a Shaiva Siddhanta sense comes by turning from guṇa-born mind toward Pati (Śiva), the transcendent Lord.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Linga/Saguṇa-Śiva worship disciplines the guṇa-driven citta—making it sattvic and steady—so devotion can mature into knowledge that Śiva is distinct from Prakṛti and its tattvas.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

A practical takeaway is japa of the Pañcākṣarī (Om Namaḥ Śivāya) with dhyāna to purify the guṇa-born citta; wearing Rudrākṣa and applying Tripuṇḍra-bhasma support steadiness and sāttvika orientation in practice.