Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

पुष्पाह्वयं नामविराजमानंरत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम्।वेश्मोत्तमानामपि चोच्यमानंमहाकपिस्तत्र महाविमानम्।।5.7.11।।

puṣpāhvayaṃ nāma virājamānaṃ ratna-prabhābhiś ca vivardhamānam | veśmottamānām api cocyamānaṃ mahākapis tatra mahā-vimānam ||

तत्र महाकपिः पुष्पकाख्यं महाविमानं ददर्श—रत्नप्रभाभिरभिवर्धमानं, वेश्मोत्तमानामपि शिरसि कीर्त्यमानं विराजमानम्।

पुष्प-आह्वयम्named ‘Puṣpaka’
पुष्प-आह्वयम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootपुष्प (प्रातिपदिक) + आह्वय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—पुष्प इति आह्वयः यस्य (named ‘Puṣpaka’)
नामby name
नाम:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः ‘by name’ (नामार्थक निपात)
विराजमानम्splendid, shining
विराजमानम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootवि (उपसर्ग) + √राज् (धातु) → विराजमान (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शानच्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
रत्न-प्रभाभिःwith gem-lusters
रत्न-प्रभाभिः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootरत्न (प्रातिपदिक) + प्रभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—रत्नानां प्रभाः (gem-lusters)
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
विवर्धमानम्increasing, growing (in brilliance)
विवर्धमानम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootवि (उपसर्ग) + √वृध् (धातु) → विवर्धमान (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शानच्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
वेश्म-उत्तमानाम्of the best mansions
वेश्म-उत्तमानाम्:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootवेश्मन् (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; समासः—उत्तमानि वेश्मानि (excellent mansions)
अपिeven
अपि:
Nipata (निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formनिपात; ‘even/also’
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
उच्यमानम्being called/known as
उच्यमानम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Root√वच् (धातु) → उच्यमान (कृदन्त)
Formवर्तमानकृदन्त (शानच्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मणि (being called/said)
महाकपिःthe great monkey (Hanuman)
महाकपिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहाकपि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—महान् कपिः
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb)
महाविमानम्the great aerial chariot
महाविमानम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहाविमान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—महद् विमानम्

There, the great Hanuman indeed saw a splendid chariot called Pushpaka. It was glowing with glittering gems. Taller than the biggest mansion, it was a great chariot.

H
Hanumān
P
Puṣpaka (vimāna)
R
Ratna (gems)

FAQs

Dharma is reinforced by non-attachment: even encountering extraordinary power and luxury (Puṣpaka), Hanumān remains aligned to his righteous commission.

While exploring Laṅkā’s grand spaces, Hanumān sees the famed Puṣpaka vimāna.

Single-pointed devotion to task and inner discipline amid distractions.