Shloka 8

पुष्पकविमानदर्शनम्

The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions

Devanagari script

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रंयथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्।ददर्शयुक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम्।।5.7.8।।

Transliteration

yathā nagāgraṁ bahudhātucitraṁ yathā nabhaś ca grahacandracitram | dadarśa yuktīkṛtameghacitraṁ vimānaratnaṁ bahuratnacitram ||5.7.8||

Translation

यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रं यथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्। ददर्शयुक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम्॥

Word by Word

• यथा: as, like
• यथा: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमान/प्रकारवाचक (as/like)

• नग-अग्रम्: a mountain peak
• नग-अग्रम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: नग (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/उपमान), एकवचन; समासः—नगस्य अग्रं (mountain-peak)

• बहु-धातु-चित्रम्: variegated with many minerals
• बहु-धातु-चित्रम्: Upamana (उपमान)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + धातु (प्रातिपदिक) + चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—बहुभिः धातुभिः चित्रम् (variegated with many minerals)

• यथा: as, like
• यथा: Upamana-marker (उपमान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमान/प्रकारवाचक

• नभः: the sky
• नभः: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: नभस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/उपमान), एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• ग्रह-चन्द्र-चित्रम्: variegated with planets and the moon
• ग्रह-चन्द्र-चित्रम्: Upamana (उपमान)
• Type: Adjective
• Root: ग्रह (प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक) + चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—ग्रहाश्च चन्द्रश्च (dvandva) तैः चित्रम्

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• युक्ती-कृत-मेघ-चित्रम्: cloud-patterned, artfully made
• युक्ती-कृत-मेघ-चित्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: युक्ति (प्रातिपदिक) + √कृ (धातु) → कृत (कृदन्त) + मेघ (प्रातिपदिक) + चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—युक्त्या कृतं मेघचित्रं (artfully made cloud-patterned)

• विमान-रत्नम्: the jewel of aerial chariots
• विमान-रत्नम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विमान (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—विमानानां रत्नम् (the jewel among chariots)

• बहु-रत्न-चित्रम्: variegated with many gems
• बहु-रत्न-चित्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—बहुभिः रत्नैः चित्रम्

Context

A jewel among aerial chariots, it looked colourful with many gems beset. It appeared like the summit of a mountain decorated with the colours of minerals, like the sky bespangled with planets and the Moon and like a mass of multicoloured clouds adorned by a rainbow.

Characters & Entities

• Hanumān
• vimāna (aerial chariot)
• moon (candra)
• planets (graha)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse supports Dharma through attentive, truthful witnessing: Hanumān’s descriptions show a mind that sees clearly and remains anchored, not intoxicated by grandeur.

What is the narrative situation?

Hanumān continues to take in the extraordinary appearance of the vimāna, using cosmic and mountain imagery to convey its brilliance.

Which character virtue is emphasized?

Prājñatā (intelligent awareness): he observes precisely, a key virtue for a messenger acting in hostile territory.