Adhyaya 60

Verse 1

व्यास उवाच । एवं त्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् । भैक्ष्येण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा

व्यास उवाच । एवं त्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् । भैक्ष्येण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा ॥

Verse 2

एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तरम् । भैक्ष्ये प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तरम् । भैक्ष्ये प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति ॥

Verse 3

सप्तागारं चरेद्भैक्ष्यमलाभे न पुनश्चरेत् । गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः

सप्तागारं चरेद्भैक्ष्यमलाभे न पुनश्चरेत् । गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः ॥

Verse 4

भिक्षेत्युक्त्वा सकृत्तूष्णीमादद्याद्वाग्यतः शुचिः । प्रक्ष्याल्य पाणी पादौ च समाचम्य यथाविधि

भिक्षेत्युक्त्वा सकृत्तूष्णीमादद्याद्वाग्यतः शुचिः । प्रक्ष्याल्य पाणी पादौ च समाचम्य यथाविधि ॥

Verse 5

आदित्यं दर्शयित्वान्नं भुंजीत प्राङ्मुखो नरः । हुत्वा प्राणाहुतीः पंच ग्रासानष्टौ समाहितः

आदित्याय निवेद्य अन्नं प्राङ्मुखो नरः भुञ्जीत। समाहितचित्तः प्रथमं पञ्च प्राणाहुतीर्ग्रासान् जुहुयात्, ततः शिष्टान् अष्ट ग्रासान् भुञ्जीत।

Verse 6

आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायेत परमेश्वरम् । आलाबुदारुपात्रे च मृण्मयं वैणवं तथा

आचम्य परमेश्वरं देवं ब्रह्माणं ध्यायेत। आलाबु-दारुपात्रे, मृण्मये, वैणवे च पात्रेण विधिं समाचरेत्।

Verse 7

चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः । प्राग्रात्रे मध्यरात्रे च पररात्रे तथैव च

मनुः प्रजापतिराह—यतेः पात्रग्रहणकाला चत्वारः। प्राग्रात्रे, मध्यरात्रे, पररात्रे, तथा चान्यस्मिन् यथोचिते काले।

Verse 8

संध्यासूक्तिविशेषेण चिंतयेन्नित्यमीश्वरम् । कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम्

संध्यासूक्तिविशेषैर्नित्यं ईश्वरं चिन्तयेत्। हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवं संस्थाप्य ध्यायेत्।

Verse 9

आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात्तमसः स्थितम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमानंदं ज्योतिरव्ययम्

स एव सर्वभूतानामात्मा, तमसः परस्तात् स्थितः। सर्वस्याधारोऽव्यक्तः, आनन्दस्वरूपो ज्योतिरव्ययः।

Verse 10

प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम् । तदंतं सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम्

प्रधानपुरुषातीतमाकाशं, ततोऽपि दहनं शिवम्। स एव सर्वभावानामन्तः, ईश्वरः ब्रह्मरूपिणः॥

Verse 11

ओंकारांतेथवात्मानं समाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

ଓंकारान्तेऽथवात्मानं परमात्मनि समाप्य। आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्॥

Verse 12

कारणं सर्वभावानामानंदैकसमाश्रयम् । पुराणपुरुषं विष्णुं ध्यायन्मुच्येत बंधनात्

कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम्। पुराणपुरुषं विष्णुं ध्यायन्मुच्येत बन्धनात्॥

Verse 13

यद्वा गुहादौ प्रकृतौ जगत्संमोहनालये । विचिंत्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

यद्वा गुहादौ प्रकृतौ जगत्संमोहनालये। विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्॥

Verse 14

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनंदं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यंति मुमुक्षवः

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते। आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यन्ति मुमुक्षवः॥

Verse 15

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनंतं सत्यमीशानं विचिंत्यासीत वाग्यतः

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीद्वाग्यतः ॥

Verse 16

गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । योवतिष्ठेत्सदानेन सोश्नुते योगमैश्वरम्

गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । योऽवतिष्ठेत्सदानेन सोऽश्नुते योगमैश्वरम् ॥

Verse 17

तस्माज्ज्ञानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद्ब्रह्म येन मुच्येत बंधनात्

तस्माज्ज्ञानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद्ब्रह्म येन मुच्येत बन्धनात् ॥

Verse 18

मत्वा पृथक्त्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनंदमक्षरं ज्ञानं ध्यायेत च ततः परम्

मत्वा पृथक्त्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनन्दमक्षरं ज्ञानं ध्यायेत च ततः परम् ॥

Verse 19

यस्माद्भवंति भूतानि यज्ज्ञात्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्ताद्योधितिष्ठति

यस्माद्भवन्ति भूतानि यज्ज्ञात्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्ताद्योधितिष्ठति ॥

Verse 20

यदंतरे तद्गमनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । य इदं स्वपरोक्षस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

यदन्तरं तद्गमनं नित्यं शिवमव्ययम्। य इदं स्वपरोक्षत्वेन साक्षी स एव देवो महेश्वरः॥

Verse 21

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवायं व्रतानि च । एकैकातिक्रमेणैव प्रायश्चित्तं विधीयते

भिक्षूणां यानि व्रतानि तथा चैतानि व्रतानि। एकैकस्यातिक्रमणे प्रायश्चित्तं विधीयते॥

Verse 22

उपेत्य च स्त्रियं कामात्प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्य्यात्सांतपनं शुचिः

कामात् स्त्रियमुपेत्यैव प्रायश्चित्तं समाहितः। शुचिः प्राणायामयुक्तः कुर्यात् सान्तपनं तपः॥

Verse 23

ततश्चरेत नियमात्कृच्छ्रं संयतमानसः । पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतंद्रितः

ततः संयतमानसः नियमात् कृच्छ्रं समाचरेत्। पुनराश्रममागम्य भिक्षुरतन्द्रितो भवेৎ॥

Verse 24

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यः प्रसंगो ह्येष दारुणः

धर्मयुक्तमनृतं न हिनस्तीति मनीषिणः। तथापि न प्रवर्तेत प्रसङ्गो ह्येष दारुणः॥

Verse 25

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना

एकरात्रोपवासं च प्राणायामशतं तथा । अनृतोक्तेः पश्चाद् यतिना धर्मलिप्सुना कर्तव्यम् ॥

Verse 26

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः ॥

Verse 27

हिंसा चैवापरा तृष्णा याच्ञात्मज्ञाननाशिका । यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः

हिंसा चापरा तृष्णा याच्ञा चात्मज्ञाननाशिका । द्रविणं नाम यदेतत् प्राणा एते बहिश्चराः ॥

Verse 28

स तस्य हरते प्राणान्यो यस्य हरते धनम् । एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रतच्युतः

यस्य धनं हरते योऽसौ तस्य प्राणानपि हरति । एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रतच्युतः ॥

Verse 29

भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद्भिक्षुरतंद्रितः । अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्

भूयो निर्वेदमापन्नो भिक्षुरतन्द्रितश्चरेत् । अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् ॥

Verse 30

कुर्यात्कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तु चांद्रायणमथापि वा । स्कंदेतेंद्रियदौर्बल्यात्स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि

इन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रीं दृष्ट्वा यदि यतिः स्कन्देत्, तदा स कृच्छ्रातिकृच्छ्रं वा चान्द्रायणव्रतमपि कुर्यात्।

Verse 31

तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । दिवास्कंदे त्रिरात्रं स्यात्प्राणायामशतं बुधाः

तस्मात् षोडश प्राणायामाः धारयितव्याः। दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात्; तत्र बुधैः प्राणायामशतं विधीयते।

Verse 32

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च। प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्॥

Verse 33

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्नारायणं ध्यात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम्। तस्मान्नारायणं ध्यात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्॥

Verse 34

यद्ब्रह्मणः परं ज्योतिः प्रविष्टाक्षरमव्ययम् । योंतरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

यद्ब्रह्मणः परं ज्योतिः प्रविष्टाक्षरमव्ययम्। योऽन्तरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः॥

Verse 35

एष देवो महादेवः केवलः परमं शिवः । तदेवाक्षरमद्वैतं तदा नित्यं परं पदम्

एष एव देवो महादेवः, केवलः परमः शिवः। स एवाक्षरमद्वैतं नित्यं परं पदं च॥

Verse 36

तस्मान्महीयते देवे स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । आत्मयोगात्परे तत्वे महादेवस्ततः स्मृतः

तस्मात् स्वधाम्नि ज्ञानाख्ये देवे स महिमीयते। आत्मयोगात् परे तत्त्वे स्थितत्वान्महादेवः स्मृतः॥

Verse 37

नान्यं देवं महादेवाद्व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

महादेवात् पृथग्भूतं नान्यं देवं स पश्यति। तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्॥

Verse 38

मन्यंते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । न ते पश्यंति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

ये स्वमात्मानं परमेश्वरात् भिन्नं मन्यन्ते। ते तं देवं न पश्यन्ति; वृथा तेषां परिश्रमः॥

Verse 39

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् । स देवस्तु महादेवो नैतद्विज्ञाय बध्यते

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम्। स एव देवो महादेवः; एतदविज्ञाय बध्यते॥

Verse 40

तस्माद्यतेत नियतं यतिः संयतमानसः । ज्ञानयोगरतः शांतो महादेवपरायणः

तस्माद्यतिः संयतमानसो नियतं यतेत; ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः स्यात्।

Verse 41

एष वः कथितो विप्रा यतीनामाश्रमः शुभः । पितामहेन मुनिना विभुना पूर्वमीरितः

एष वः कथितो विप्रा यतीनामाश्रमः शुभः; पितामहेन मुनिना विभुना पूर्वमीरितः।

Verse 42

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादेवमनुत्तमम् । ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्म्माश्रयं शिवम्

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादेतदनुत्तमम्; स्वयंभुवा प्रोक्तं ज्ञानं यतिधर्माश्रयं शिवम्।

Verse 43

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं सुरवरपरितोषे यद्भवेदेकहेतुः । न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रतिहितमनसो ये नित्यमेवाचरंति

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं सुरवरपरितोषैकहेतुः; प्रतिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः।

Verse 60

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षष्टितमोऽध्यायः

इति श्रीपाद्ममहापुराणे स्वर्गखण्डे षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।