Adhyaya 81
The Origin and Worship of Bhauma (Mars/Lohitāṅga)
अस्याध्याये व्यासेन वैषम्पायनं प्रति लोहिताङ्गस्य (भौमस्य) जन्म, तस्य महाबलम्, तथा देवग्रहस्यापि कुतः क्रूरता इति प्रश्नः प्रवर्तते। ततः अन्धकदैत्यकथा निरूप्यते—विष्णुवरप्रभावात् स देवान् पराजित्य ब्रह्माणं शरणं यान्ति। मोहकामपराधैः पार्वतीं प्रति प्रवृत्तोऽन्धकः शङ्करेण सह संग्रामे पतति; नन्दिना भृगुपुत्रः शुक्रो निगृह्यते, शङ्करश्च तं निगिरति, ततो युद्धं महत्तरं भवति। अन्ते शङ्करेण अन्धकः निगृह्य सेवाभावेन परिणम्य गणत्वं प्राप्नोति—भृङ्गीरिटिरिति विख्यातः; वैरस्यापि सेवायां परिवर्तनं पुराणार्थः प्रदर्श्यते। देवतान् प्रति शङ्करस्य वचनानन्तरं तस्य वीर्यं निष्क्रामति; गर्भः पृथिव्यां पतित्वा भौमः जायते—भूमिजः, हरेरंशसम्भूत इव, अत एव ग्रहस्य तीक्ष्णता शैवतेजसा सम्बध्यते। ततो भौमशान्त्यर्थं पूजाविधानं कथ्यते—मङ्गलवासरे चतुर्थ्यां च रक्तोपहारैः, त्रिकोणमण्डलेन, मन्त्रपूजया च आराधनम्; तेन बुद्धिः, धनं, सौभाग्यं च सिद्ध्यतीति फलश्रुतिः।
Shlokas
Verse 1
वैशंपायन उवाच । उद्भवं लोहितांगस्य संतोषं तु जनेषु च । प्रभावं वैभवं तेजः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
वैशम्पायन उवाच—लोहिताङ्गस्योद्भवं जनानां च तेन संतोषं, प्रभावं वैभवं तेजश्च तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि।
Verse 2
व्यास उवाच । हरांशसंभवो देवः कुजातः पृथिवीसुतः । सत्त्वस्थस्सत्वसंपूर्णश्शूरः शक्तिधरो भुवि
व्यास उवाच—हरांशसम्भवो देवः कुजातोऽपि पृथिवीसुतः। सत्त्वस्थः सत्त्वसम्पूर्णः शूरः शक्तिधरो भुवि॥
Verse 3
तीक्ष्णः क्रूरग्रहो देवो लोहितांगः प्रतापवान् । कुमारो रूपसंपन्नो विद्युत्पातमयः प्रभुः
तीक्ष्णः क्रूरग्रहो देवो लोहिताङ्गः प्रतापवान्। कुमारो रूपसम्पन्नो विद्युत्पातमयः प्रभुः॥
Verse 4
अनेन भर्जिता दैत्याः क्रव्यादाय सुरद्विषः । दशायोगाच्च मनुजा उद्भिज्जाः पशुपक्षिणः
अनेनैव प्रभावेण क्रव्यादाः सुरद्विषो दैत्याः सम्यग्दग्धाः; दशावस्थासमायोगात् मनुष्याः, उद्भिज्जाः, पशवः, पक्षिणश्च प्रादुर्भूताः।
Verse 5
वैशंपायन उवाच । शंभोरेष कथं जातः कथं जातो महीसुतः । ग्रहो देवः कथं क्रूर एतदिच्छामि वेदितुम्
वैशंपायन उवाच—शंभोरेष कथं जातः? कथं जातो महीसुतः? ग्रहो देवः सन् कथं क्रूरः? एतदहं वेदितुमिच्छामि।
Verse 6
कथमस्य भवेत्तुष्टिः सर्वलोकेषु सर्वदा । गुरो मय्याप्तभावे तु वद निस्संशयं मुखात्
कथमस्य सर्वलोकेषु सर्वदा तुष्टिर्भवेत्? गुरो, मय्याप्तभावे तु, निस्संशयं स्वमुखाद्वद।
Verse 7
व्यास उवाच । हिरण्याक्षकुले धीमानसुराणां च पार्थिवः । अंधकेति समाख्यातो दैत्यः सर्वसुरांतकृत्
व्यास उवाच—हिरण्याक्षकुले धीमानसुराणां पार्थिवोऽभवत्; अंधक इति विख्यातो दैत्यः सर्वसुरान्तकृत्।
Verse 8
जातो विष्णुवरादेव जातो विष्णुपराक्रमः । तेनैव निर्जिता देवास्सेन्द्राः क्रतुभुजः क्रमात्
विष्णुवरादेव जातो विष्णुपराक्रमसमन्वितः; तेनैव बलेन देवा इन्द्रसहिताः क्रतुभुजः क्रमात् पराजिताः।
Verse 9
ततो देवा विधिं गत्वा वचनं चेदमब्रुवन् । अन्धकेनैव चास्माकं हृतं राज्यं सुखं मखः
ततः देवाः विधिं (ब्रह्माणम्) उपगम्येदं वचनमब्रुवन्— “अन्धकेनैव अस्माकं राज्यं सुखं च मखाश्च हृताः।”
Verse 10
तस्मात्तस्य वधोपाय उच्यतां तद्विधीयताम् । अथ धाताऽब्रवीद्वाक्यं देवानस्य च नैधनम्
“ତସ୍ମାତ् तस्य वधोपायः उच्यतां, तद्विधीयताम्।” अथ धाता देवान् प्रति वाक्यमब्रवीत्— अस्य कार्यस्य नैधनम्।
Verse 11
नास्ति विष्णुवरादेव पीयूषस्य च भक्षणात् । किंतु तस्यासुरत्वस्य यथा परिभवो ध्रुवम्
नास्ति विष्णुवरः केवलं पीयूषभक्षणात्; किंतु तस्यासुरभावस्य परिभवोऽवसानं च ध्रुवम्।
Verse 12
कुर्वे लोकहितार्थाय श्रद्धां कामसमन्विताम् । विचिकित्सा तु तत्रैव सर्वास्त्रीरतिगच्छति
लोकहितार्थं श्रद्धां कामसमन्वितां कृत्वा कर्म कुर्वे; तत्रैव तु विचिकित्सा जायते, सा सर्वास्त्रीरतिं प्रति गच्छति।
Verse 13
त्यक्त्वैकां पार्वतीं दुर्गां न तस्य मानसं स्थिरम् । ततः क्रुद्धो जगत्स्वामी तं च वैरूप्यतां नयेत्
एकां पार्वतीं दुर्गां त्यक्त्वा तस्य मानसं न स्थिरम्; ततः क्रुद्धो जगत्स्वामी तमपि वैरूप्यतां निनाय।
Verse 14
ततोऽसुरत्वं संत्यज्य गणस्तस्य भविष्यति । एवमुक्त्वा प्रजाध्यक्षः श्रद्धां कामसमन्विताम्
ततोऽसुरभावं परित्यज्य स तस्य गणो भविष्यति। इत्युक्त्वा प्रजाध्यक्षः कामसमन्वितां श्रद्धां संबभाषे॥
Verse 15
विचिकित्सां स्वमायां च प्रेषयामास तं प्रति । ततो विचेष्टितः कामाद्योषान्वेषणतत्परः
विचिकित्सां स्वमायां च तं प्रति प्रेषयामास। ततः कामेन विचेष्टितो योषिदन्वेषणे तत्परोऽभवत्॥
Verse 16
स्वदारान्परयोषां च नापश्यद्विचिकित्सया । ततो मायाप्रयुक्तोसौ त्रैलोक्यं विचचार ह
विचिकित्सया स्वदारान् परयोषांश्च नापश्यत्। ततः मायाप्रयुक्तोऽसौ त्रैलोक्यं विचचार ह॥
Verse 17
दृष्टं च हिमवत्पृष्ठे स्त्रीरत्नं चातिशोभनं । दृष्ट्वा च पार्वतीं दैत्यः कामस्य वशगोऽभवत्
हिमवत्पृष्ठेऽतिशोभनं स्त्रीरत्नं ददर्श च। पार्वतीं दृष्ट्वा दैत्यः कामस्य वशगोऽभवत्॥
Verse 18
ज्ञानलोपात्ततो दुर्गां ग्रहीतुं तां स चेच्छति । उमा च कोटवीरूपं कृत्वा देहस्य चात्मनः
ज्ञानलोपात्ततो दुर्गां ग्रहीतुं तां स चेच्छति। उमा च कोटवीरूपं कृत्वा देहस्य चात्मनः॥
Verse 19
ईश्वरस्यांतिकस्था च ग्रहीतुं तां ससार सः । ततः कामविचेताश्च उन्मत्तीकृतचेतनः
ईश्वरसमीपस्थां तां ग्रहीतुं स वेगेन ससार। ततः कामविचेताः सन् उन्मत्त इव चेतनया बभूव॥
Verse 20
न जहाति शिवां धात्रीं पार्वतीं दैत्यपुंगवः । ततो ध्यानात्समागम्य मिलितः पार्वतीं धवः
दैत्यपुङ्गवः शिवां धात्रीं पार्वतीं न जहाति स्म। अथ ध्यानात् समुत्थाय प्रभुः शम्भुः समीपं गत्वा पार्वत्या सह मिलितः॥
Verse 21
दृष्ट्वा तं च स दैत्येन्द्रः प्रगतस्तु स्वमालयम् । सज्जीकृत्य स्वयोधांश्च शंभुं जेतुं समुत्सुकः
तं दृष्ट्वा स दैत्येन्द्रः स्वमालयं प्रत्यगात्। स्वयोधान् सज्जीकृत्य शम्भुं जेतुं समुत्सुकोऽभवत्॥
Verse 22
गौरीमेव समानेतुं काममोहादचेतनः । एतच्छ्रुत्वा तु त्रिदशा गत्वा तं नंदिनेरिताः
काममोहादचेतनः स गौरीमेव समानेतुं चेष्टते स्म। एतच्छ्रुत्वा त्रिदशा नन्दिनेरिताः तं प्रति जग्मुः॥
Verse 23
अकुर्वंश्च महद्युद्धं घोरं लोकभयंकरम् । दैत्यान्रणे मृतांस्तत्र दैत्याचार्यो ह्यजीवयत्
ते महद्युद्धं घोरं लोकभयङ्करं चाकुर्वन्। तत्र रणमृतान् दैत्यान् दैत्याचार्यः पुनर्जीवयामास॥
Verse 24
एतद्वृत्तं तु कैलासे सर्वे चैव न्यवेदयन् । क्रोधाच्छंभुस्तदा वाक्यं नंदिनं निजगाद ह
एतत्सर्वं वृत्तान्तं कैलासे सर्वैरेव निवेदितम् । ततः क्रोधसमाविष्टः शम्भुर्नन्दिनं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 25
गच्छ दैत्यालयं वीर द्रुतमेव ममाज्ञया । पश्यतां सर्वदैत्यानां दैत्येंद्रस्य च संसदि
गच्छ दैत्यालयं वीर द्रुतमेव ममाज्ञया । दैत्येन्द्रस्य सभामध्ये सर्वदैत्यावलोकिते ॥
Verse 26
गृहीत्वा चिकुरेऽत्यर्थं भार्गवं तं दुरात्मकम् । लब्ध्वा चास्मत्सकाशं वै विह्वलं चानय क्षणात्
गृहीत्वा चिकुरेऽत्यर्थं भार्गवं तं दुरात्मकम् । लब्ध्वा चास्मत्सकाशं वै विह्वलं चानय क्षणात् ॥
Verse 27
ततो नंदीश्वरः श्रीमान्पार्वतीपतिनेरितः । काव्यं तं कुंतले धृत्वा दैत्यानां पुरतो बलात्
ततो नन्दीश्वरः श्रीमान् पार्वतीपतिनेरितः । काव्यं तं कुंतले धृत्वा दैत्यानां पुरतो बलात् ॥
Verse 28
आनयंतं च तं दैत्या जघ्नुः प्रहरणैः शरैः । न शेकुस्ते रुजां कर्तुं नंदिनो बलशालिनः
आनयन्तं च तं दैत्या जघ्नुः प्रहरणैः शरैः । न शेकुस्ते रुजां कर्तुं नन्दिनो बलशालिनः ॥
Verse 29
देवानामग्रतो नंदी गृहीत्वा तं च कुंतले । हरस्य पुरतो हृष्टः सह तेन समाययौ
देवानामग्रतः नन्दी तं कुंतलेषु गृहीत्वा, हृष्टः सन् तेन सह हरस्य पुरतः समाययौ।
Verse 30
गृहीत्वा भार्गवं शंभुरसुराणां गुरुं रुषा । अगिलद्रौद्रमूर्तोऽसौ कालांतकसमः प्रभुः
भार्गवं शंभुः असुराणां गुरुं रुषा गृहीत्वा, रौद्रमूर्तिः प्रभुः तं अगिलत्; स च कालान्तकसमो बभूव।
Verse 31
ततो दैत्यपतिः क्रुद्धः सर्वसैन्यवृतो बली । दुद्राव शंकरं तत्र घोरैः प्रहरणादिभिः
ततः क्रुद्धो दैत्यपतिः बली सर्वसैन्यवृतः, घोरैः प्रहरणादिभिः तत्र शंकरं प्रति दुद्राव।
Verse 32
त्रिदशाश्च तथा क्रुद्धास्ततो विद्याधरादयः । प्रययुः समरं तत्र दैत्यानां च भृशं रुषा
ततः त्रिदशाश्च क्रुद्धाः, विद्याधरादयश्च, दैत्यानां प्रति भृशं रुषा तत्र समरं प्रययुः।
Verse 33
एतस्मिन्नंतरे घोरं युद्धं भीष्मं समुत्थितम् । देवदानवयोरेवं सर्वलोकभयंकरम्
एतस्मिन्नन्तरे देवदानवयोः घोरं भीष्मं युद्धं समुत्थितं, यत् सर्वलोकभयंकरम् अभवत्।
Verse 34
ततः प्रत्ययितास्त्रैश्च देवा निघ्नंति दानवान् । दनुजा निर्जरांस्तत्र विनिघ्नंति महाहवे
ततः प्रत्ययितैस्त्रैश्च देवा दानवान् निघ्नन्ति; तत्र महाहवे दनुजाः पुनर्निर्जरान् विनिघ्नन्ति।
Verse 35
शातकुंभमयाङ्गैस्ते शरैर्वज्रसमानकैः । बिभिदू रत्नपुंखैश्च परस्परजयैषिणः
परस्परजयैषिणस्ते शातकुम्भमयाङ्गैः वज्रಸमानकैः शरैः, रत्नपुंखैश्च, परस्परं बिभिदुः।
Verse 36
दीपयंति भृशं कांतैस्तद्गात्राणि नभांसि च । वीर्यवंतो महादैत्या न मोघैरस्त्रसंचयैः
कान्तैस्तद्गात्राणि नभांसि च भृशं दीपयन्ति; वीर्यवन्तो महादैत्या न मोघैरस्त्रसञ्चयैः।
Verse 37
हत्वा च पातयामासुः काश्यपाः सुरसत्तमाः । जगद्व्याप्तं महासैन्यं बलायुधसुसंवृतम्
हत्वा च काश्यपाः सुरसत्तमाः जगद्व्याप्तं महासैन्यं बलायुधसुसंवृतं पातयामासुः।
Verse 38
नीतं क्षयं सुरैः सर्वैः शस्त्रैः प्रत्ययितैः क्षणात् । स्वयं च युध्यमानेन महादेवेन यत्नतः
सुरैः सर्वैः प्रत्ययितैः शस्त्रैः क्षणात् स क्षयं नीतः; महादेवेन च स्वयं यत्नतः युध्यमानेन।
Verse 39
शूलोद्धृतोपि सुचिरमविनष्टोऽथ नम्रधीः । अन्धको गणतां नीत्वा कृतो भृंगीरिटिर्द्विज
शूलोद्धृतोऽपि स सुचिरमविनष्ट एवाभूत्। अथ नम्रधीः सन् अन्धकः गणतां नीत्वा भृङ्गीरिटिरिति कृतो, हे द्विज।
Verse 40
ततो देवान्समाभाष्य शुक्रमुद्गीर्णवान्शिवः । भूमौ निपतितो गर्भस्ततो भौम इति स्मृतः
ततो देवान् समाभाष्य शिवः शुक्रमुद्गीर्णवान्। भूमौ निपतितो गर्भस्ततः ‘भौम’ इति स्मृतः।
Verse 41
शुक्रश्शिवं समाभाष्य गतो दैत्यान्मुदान्वितः । एवं भौमस्समुत्पन्नो हरांशो भूसमुद्भवः
शुक्रः शिवं समाभाष्य मुदान्वितो दैत्यान् जगाम। एवं भौमः समुत्पन्नो हरांशो भूसमुद्भवः।
Verse 42
तस्य पूजा चतुर्थ्यां तु भौमवारे च सुव्रतैः । दशाद्यरिष्टे च तथा गोचरेऽनिष्टराशिगे
तस्य पूजा चतुर्थ्यां तु भौमवारे च सुव्रतैः। दशाद्यरिष्टकाले च तथा गोचरेऽनिष्टराशिगे।
Verse 43
त्रिकोणे मंडले चैव रक्तपुष्पानुलेपनैः । एवं वै पूजितो भौमः प्रयच्छति मतिं धनम्
त्रिकोणे मण्डले चैव रक्तपुष्पानुलेपनैः। एवं वै पूजितो भौमः प्रयच्छति मतिं धनम्।
Verse 44
पुत्रान्सुखंयशश्चैवकिंभूयःश्रोतुमिच्छसि । व्यास उवाच । एतद्वः कथितं शिष्या धर्माख्यानं शुभावहम्
पुत्राः सुखं यशश्चैव किं भूयः श्रोतुमिच्छथ । व्यास उवाच—शिष्या एतद्वः कथितं धर्माख्यानं शुभावहम् ॥
Verse 45
यच्छ्रुत्वा न पुनर्भूयो जायते म्रियतेपि वा । द्विजातीनां पुण्यदं च संसेव्यं च शुभेप्सुभिः
यच्छ्रुत्वा न पुनर्भूयो जायते न म्रियतेऽपि वा । द्विजातीनां पुण्यदं च संसेव्यं च शुभेप्सुभिः ॥
Verse 46
यथासुखं च गच्छध्वं कृतकृत्या ममाज्ञया । ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान्व्यासः सत्यवतीसुतः
यथासुखं च गच्छध्वं कृतकृत्या ममाज्ञया । ब्रह्मोवाच—एवं विश्राव्य भगवान्व्यासः सत्यवतीसुतः ॥
Verse 47
निर्णीय धर्मं विविधं शम्याप्रासमगात्सुत । त्वमपि श्रद्धया वत्स ज्ञात्वा तत्त्वं यथासुखम्
निर्णीय धर्मं विविधं शम्याप्रासमगात्सुत । त्वमपि श्रद्धया वत्स ज्ञात्वा तत्त्वं यथासुखम् ॥
Verse 48
विहरस्व यथाकालं गायमानो हरिं मुदा । लोकान्धर्मं चोपदिशन्प्रीणयन्जगतां गुरुम्
विहरस्व यथाकालं गायमानो हरिं मुदा । लोकान्धर्मं चोपदिशन् प्रीणयन् जगतां गुरुम् ॥
Verse 49
पुलस्त्य उवाच । इत्युक्तः प्रययौ भूप नारदो गंधमादनम् । नारायणं मुनिवरं द्रष्टुं बदरिकाश्रमे
पुलस्त्य उवाच—एवमुक्तः स भूपाल नारदो गन्धमादनं प्रययौ; बदरिकाश्रमे मुनिवरं नारायणं द्रष्टुं जगाम।
Verse 81
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे भौमोत्पत्तिपूजनं नामैकाशीतितमोऽध्यायः
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे ‘भौमोत्पत्तिपूजनं’ नामैकाशीतितमोऽध्यायः समाप्तः।