Adhyaya 8
Pṛthu’s Earth-Milking, the Etymology of ‘Pṛthivī,’ and the Vaivasvata (Solar) Genealogy
भीष्मः पृच्छति—राजानः कुतः ‘पार्थिवा’ इति कथ्यन्ते, पृथिव्याः नामानि च कथं जातानि इति। पुलस्त्यः वेनस्य पतनं वर्णयति; ततो वेनदेहात् प्रादुर्भूतः पृथुः—विष्णोः अंशावतारः—धर्मस्थापनार्थं पृथिवीं धेनुरूपिणीं अनुधावति। स पृथिवीं ‘दुग्ध्वा’ अन्नादि-समृद्धिं पुनरावर्तयति; विविधा जन्तवो देवाः ऋषयश्च स्वस्ववत्सैः स्वस्वपात्रैश्च पृथिवीतः भिन्नं भिन्नं ‘दुग्धं’ गृह्णन्तीति विस्तरेण कथ्यते। पृथोः आदर्शराज्ये भूमेः समतलीकरणं, प्रजाहिताय व्यवस्थापनं, धर्मस्य च प्रतिष्ठा वर्ण्यते; तस्मात् पृथोः सम्बन्धात् भूमिः ‘पृथिवी’ इति, राजानश्च ‘पार्थिवा’ इति प्रसिद्धिं यान्ति। अनन्तरं वंशपरम्परा प्रवर्तते—वैवस्वतस्य सन्ततिः, संज्ञा-छाययोः प्रसङ्गः, यमस्य शापः तथा धर्मराजपदप्राप्तिः। त्वष्टा सूर्यतेजः संहरति, तेन सूर्यस्य पादचित्रणं निषिद्धमिति प्रतिपाद्यते। शरवणे शिव-पार्वत्योः शासनकाले इलायाः लिङ्गपरिवर्तनं, बुध-पूरोः प्रसङ्गः, ततः विस्तीर्णा सौरवंशावली—इक्ष्वाकोः कीर्तिः, रघुवंशे रामस्य स्थानं च—समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । बहुभिर्द्धरणी भुक्ता भूपालैः श्रूयते पुरा । पार्थिवाः पृथिवीयोगात्पृथिवी कस्य योगतः
भीष्म उवाच—बहुभिर्भूपालैः पुरा धरणी भुक्ता इति श्रूयते; पार्थिवाः पृथिवीयोगात् कथ्यन्ते, पृथिवी तु कस्य योगतः (एवं नाम्ना) प्रसिद्धा?
Verse 2
किमर्थं च कृता संज्ञा भूमेस्सा पारिभाषिकी । गौरितीयं च संज्ञा वा भुवः कस्माद्ब्रवीहि मे
किमर्थं भूमेः सा पारिभाषिकी संज्ञा कृता? तथा भुवः ‘गौरी’ इति संज्ञा कुतः? एतयोर्नाम्नोः कारणं मे ब्रूहि।
Verse 3
पुलस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगस्यासीदंगो नाम प्रजापतिः । मृत्योस्तु दुहिता तेन परिणीतातिदुर्मुखी
पुलस्त्य उवाच—पुरा कृतयुगे ‘अङ्ग’ इति प्रजापतिरासीৎ। स तु मृत्योः दुहितरं अतिदुर्मुखीं परिणीतवान्।
Verse 4
सुनीथा नाम तस्यास्तु वेनो नाम सुतः पुरा । अधर्मनिरतः कामी बलवान्वसुधाधिपः
तस्याः सुनीथा नाम; तस्याः सुतो वेन इति पुरा। स बलवान् वसुधाधिपः कामी च अधर्मनिरतः।
Verse 5
लोकस्याधर्मकृच्चापि परभार्यापहारकः । अथ तस्य प्रसिद्यर्थं जगदर्थं महर्षिभिः
स लोकस्याधर्मकृत् च, परभार्यापहारकश्च। अथ तस्य प्रसिद्यर्थं जगदर्थं च महर्षिभिः (उपायः कृतः)।
Verse 6
अनुनीतोपि न ददावशुद्धात्माऽभयं ततः । शापेन मारयित्वैनमराजकभयार्दिताः
अनुनीतोऽपि स अशुद्धात्मा अभयं न ददौ। ततः अराजकभयार्दिताः ते शापेनैनं मारयामासुः।
Verse 7
ममंथुर्ब्राह्मणास्तस्य बलाद्देहमकल्मषाः । तत्कायान्मथ्यमानात्तु जनिता म्लेच्छजातयः
ततः कल्मषरहिताः ब्राह्मणास्तस्य देहं बलात् ममन्थुः। तस्य कायस्य मथ्यमानस्यैव नानाविधा म्लेच्छजातयः समुत्पन्नाः॥
Verse 8
शरीरे मातुरंशेन कृष्णांजनसमप्रभाः । पितुरंशस्य संगेन धार्मिको धर्मकारकः
मातुरंशेन तस्य शरीरे कृष्णाञ्जनसमप्रभा वर्तते। पितुरंशसङ्गेन स धार्मिको धर्मकारकश्च भवति॥
Verse 9
उत्पन्नो दक्षिणाद्धस्तात्सधनुः सशरो गदी । दिव्यतेजोमयः पुत्रस्सरत्नकवचांगदः
स दक्षिणाद्धस्तात् समुत्पन्नः—सधनुः सशरः सगदी च। दिव्यतेजोमयः पुत्रः सरत्नकवचाङ्गदः॥
Verse 10
पृथुरेवाभवन्नाम्ना स च विष्णुरजायत । स विप्रैरभिषिक्तः संस्तपः कृत्वा सुदुष्करं
स पृथुरिति नाम्ना प्रसिद्धोऽभवत्, स च विष्णुरेवांशेनाजायत। विप्रैरभिषिक्तः सुदुष्करं तपः कृत्वा संस्तपः समाचरत्॥
Verse 11
विष्णोर्वरेण सर्वस्य प्रभुत्वमगमत्प्रभुः । निःस्वाध्यायवषट्कारं निर्द्धर्मं वीक्ष्य भूतलं
विष्णोर्वरेण प्रभुः सर्वस्य प्रभुत्वमगमत्। निःस्वाध्यायवषट्कारं निर्द्धर्मं च भूतलं वीक्ष्य स चिन्तामगमत्॥
Verse 12
वेद्धुमेवोद्यतः कोपाच्छरेणामितविक्रमः । ततो गोरूपमास्थाय भूः पलायितुमुद्यता
क्रोधात् स अमितविक्रमः शरेण वेद्धुमेवोद्यतः। ततः सा भूर्गोरूपमास्थाय पलायितुमुद्यता॥
Verse 13
पृष्ठे त्वन्वगमत्तस्याः पृथुः सेषुशरासनः । ततः स्थित्वैकदेशे तु किं करोमीति चाब्रवीत्
तस्याः पृष्ठे त्वन्वगमत् पृथुः सेषुशरासनः। ततः स्थित्वैकदेशे तु ‘किं करोमी’ति चाब्रवीत्॥
Verse 14
पृथुरप्यवदद्वाक्यमीप्सितं देहि सुव्रते । सर्वस्य जगतः शीघ्रं स्थावरस्य चरस्य च
पृथुरप्यवदद्वाक्यम्—ईप्सितं देहि सुव्रते। सर्वस्य जगतः शीघ्रं स्थावरस्य चरस्य च॥
Verse 15
तथेति चाब्रवीद्भूमिर्दुदोह स नराधिपः । स्वके पाणौ पृथुर्वत्सं कृत्वा स्वायंभुवं मनुं
‘तथेति’ चाब्रवीद्भूमिः; दुदोह स नराधिपः। स्वके पाणौ पृथुर्वत्सं कृत्वा स्वायंभुवं मनुम्॥
Verse 16
तदन्नमभवद्दुग्धं प्रजा जीवंति येन तु । ततस्तु ऋषिभिर्दुग्धा वत्सः सोमस्तदाभवत्
तदन्नमभवद्दुग्धं यत् प्रजा जीवंति येन तु। ततस्तु ऋषिभिर्दुग्धा वत्सः सोमस्तदाभवत्॥
Verse 17
दोग्धा वाचस्पतिरभूत्पात्रं वेदस्तपो रसः । देवैश्च वसुधा दुग्धा मरुद्दोग्धा तदाभवत्
दोग्धा वाचस्पतिरभूत्, पात्रं वेदः तपोरसपूरितम्। देवैर्वसुधा दुग्धा, तदा मरुद्दोग्धा बभूव॥
Verse 18
इन्द्रो वत्सः समभवत्क्षीरमूर्ज्जस्वलं बलं । देवानां कांचनं पात्रं पितृणां राजतं तथा
इन्द्रो वत्सः समभवत्, क्षीरमूर्जस्वलं बलम्। देवानां काञ्चनं पात्रं, पितृणां राजतं तथा॥
Verse 19
अंतकश्चाभवद्दोग्धा यमो वत्सः स्वधा रसः । बिलं च पात्रं नागानां तक्षको वत्सकोभवत्
अंतकश्चाभवद्दोग्धा, यमो वत्सः स्वधा रसः। बिलं च पात्रं नागानां, तक्षको वत्सकोऽभवत्॥
Verse 20
विषं क्षीरं ततो दोग्धा धृतराष्ट्रोभवत्पुनः । असुरैरपि दुग्धेयं आयसे शत्रुपीडनम्
विषं क्षीरं ततो दुग्धं, दोग्धा धृतराष्ट्रोऽभवत् पुनः। असुरैरपि दुग्धेयं, आयसे शत्रुपीडनम्॥
Verse 21
पात्रे मायामभूद्वत्सःप्राल्हादिस्तुविरोचनः । दोग्धा त्रिमूर्द्धा तत्रासीन्माया येन प्रवर्तिता
पात्रे मायामभूद्वत्सः, प्राल्हादिस्तु विरोचनः। दोग्धा त्रिमूर्द्धा तत्रासीन्, माया येन प्रवर्तिता॥
Verse 22
यक्षैश्च वसुधा दुग्धा पुरांतर्द्धानमीप्सुभिः । कृत्वा विश्वावसुं वत्सं मणिमंतं महीपते
हे महीपते, पुरा यक्षाः अंतर्धानमीप्सवो वसुधां दुग्धवन्तः; विश्वावसुं वत्सं कृत्वा मणिमन्तं दोग्धारं चाकुर्वन्।
Verse 23
प्रेतरक्षोगणैर्दुग्धा वसा रुधिरमुल्बणं । रौप्यनाभोभवद्दोग्धा सुमाली वत्स एव च
प्रेतरक्षोगणैः पुनर्वसुधा दुग्धा; वसा रुधिरमुल्बणं च निष्पन्नम्। रौप्यनाभो दोग्धा अभवत्, सुमाली वत्स एव च।
Verse 24
गंधर्वैश्च पुनर्दुग्धा वसुधा साप्सरोगणैः । वत्सं चित्ररथं कृत्वा गंधान्पद्मदले तथा
गन्धर्वैः साप्सरोगणैश्च पुनर्वसुधा दुग्धा; चित्ररथं वत्सं कृत्वा गन्धान् पद्मदले तथा समाहृतवन्तः।
Verse 25
दोग्धावसुरुचिर्नामाथर्ववेदस्य पारगः । गिरिभिर्वसुधा दुग्धा रत्नानि विविधानि च
दोग्धा वसुरुचिर्नाम आथर्ववेदस्य पारगः। गिरिभिर्वसुधा दुग्धा, रत्नानि विविधानि च प्राप्तानि।
Verse 26
औषधानि च दिव्यानि दोग्धा मेरुर्महीधरः । वत्सोभूद्धिमवांस्तत्र पात्रं शैलमयं पुनः
औषधानि च दिव्यानि दुग्धानि; दोग्धा मेरुर्महीधरः। तत्र हिमवान् वत्सोऽभूत्, पात्रं पुनः शैलमयं बभूव।
Verse 27
वृक्षैश्च वसुधा दुग्धा क्षीरं छिन्नप्ररोहणं । पालाशपात्रे दोग्धा तु सालः पुष्पवनाकुलः
ततः वृक्षैरेव वसुधा दुग्धा; तस्याः क्षीरं छिन्नप्ररोहणं, छेदेऽपि नवाङ्कुरप्रदं बभूव। पालाशपात्रे तु तत् क्षीरं दोग्धं, पुष्पवनाकुलः सालोऽपि तत्र विधौ न्ययुज्यत।
Verse 28
प्लक्षोभवत्ततो वत्सः सर्ववृक्षवनाधिपः । एवमन्यैश्च वसुधा तथा दुग्धा यथेच्छतः
ततः प्लक्षो वत्सोऽभवत्, सर्ववृक्षवनाधिपः। एवमेव अन्यैर्वत्सैश्च वसुधा यथेच्छतः दुग्धा।
Verse 29
आयुर्द्धनानि सौख्यं च पृथौ राज्यं प्रशासति । न दारिद्र्यं तथा रोगी नाधनोनचपापकृत्
पृथौ राज्यं प्रशासति आयुर्धनानि सौख्यं च प्रववृधे। न दारिद्र्यं न रोगित्वं, नाधनो न च पापकृत्।
Verse 30
नोपसर्गा न चाघातः पृथौ राज्यं प्रशासति । नित्यंप्रमुदितालोका दुःखशोकविवर्जिताः
पृथौ राज्यं प्रशासति नोपसर्गा न चाघातः। नित्यं प्रमुदितालोका दुःखशोकविवर्जिताः।
Verse 31
धनुः कोट्या च शैलेंद्रानुत्सार्य स महाबलः । भूमंडलं समं चक्रे लोकानां हितकाम्यया
स महाबलः धनुषः कोट्या शैलेंद्रानुत्सार्य, लोकानां हितकाम्यया भूमण्डलं समं चकार।
Verse 32
न पुरग्रामदुर्गाणि न चायुधधरा नराः । म्रियंते यत्र दुःखं च नार्थशास्त्रस्य चादरः
यत्र न पुराणि ग्रामाः दुर्गाणि च, न चायुधधरा नराः सन्ति, तत्र जनाः विनश्यन्ति; दुःखमेव प्रवर्तते, अर्थशास्त्रे च नादरः।
Verse 33
धर्मैकतानाः पुरुषाः पृथौ राज्यं प्रशासति । कथितानि च पात्राणि यत्क्षीरं च यथा तव
पृथौ राज्यं प्रशासति सति, पुरुषाः सर्वे धर्मैकतानाः आसन्। पात्राणि यथोक्तानि कथितानि, क्षीरं च तथा तवोक्तवत्।
Verse 34
येषां येन रुचिस्तत्र तेभ्यो दत्तं विजानता । यज्ञश्रीदेषु सर्वेषु मया तुभ्यं निवेदितं
येषां यया रुचिः यत्र आसीत्, तेषां तदनुसारं विजानता दत्तम्। यज्ञश्रियाऽन्वितेषु सर्वेषु तीर्थेषु मया तुभ्यं निवेदितम्।
Verse 35
दुहितृत्वं गता यस्मात्पृथोः पृथ्वी महामते । तस्यानुसारयोगाच्च पृथिवी विश्रुता बुधैः
महामते, यस्मात् पृथ्वी पृथोः दुहितृत्वं गता, तस्यानुसारयोगाच्च बुधैः सा ‘पृथिवी’ इति विश्रुता।
Verse 36
भीष्म उवाच । आदित्यवंशमखिलं वद ब्रह्मन्यथाक्रमं । सोमवंशं च तत्त्वज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि
भीष्म उवाच— ब्रह्मन्, आदित्यवंशमखिलं यथाक्रमं वद; तत्त्वज्ञ, सोमवंशं च यथावद् वक्तुमर्हसि।
Verse 37
पुलस्त्य उवाच । विवस्वान्कश्यपात्पूर्वमदित्यामभवत्पुरा । तस्य पत्नीत्रयं तद्वत्संज्ञा राज्ञी प्रभा तथा
पुलस्त्य उवाच—पुरा कश्यपाददित्या विवस्वान् समभवत्। तस्य च पत्नीत्रयं तथैव—संज्ञा राज्ञी प्रभा च।
Verse 38
रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं सुषुवे सुतं । प्रभा प्रभातं सुषुवे त्वाष्ट्रं संज्ञा तथा मनुं
रैवतस्य सुता राज्ञी रेवतं नाम सुतं सुषुवे। प्रभा प्रभातं सुषुवे; संज्ञा च त्वाष्ट्रं मनुं सुषुवे।
Verse 39
यमश्च यमुना चैव यमलौ च बभूवतुः । ततस्तेजोमयं रूपमसहंती विवस्वतः
यमश्च यमुना चैव यमलौ समजायताम्। ततः सा विवस्वतः तेजोमयं रूपमसहन्ती व्यावर्तत।
Verse 40
नारीमुत्पादयामास स्वशरीरादनिंदितां । त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण नाम्ना छायेति भामिनी
सा स्वशरीरादनिन्दितां नारीमुत्पादयामास। त्वाष्ट्री स्वरूपरूपेण ‘छाया’ इति नाम्ना भामिनी।
Verse 41
किंकरोमीति पुरतः संस्थितां तामभाषत । छाये त्वं भज भर्तारं मदीयं तं वरानने
किं करोमीति पुरतः संस्थितां तामभाषत। ‘छाये, त्वं मदीयं भर्तारं तं भज’ इति वरानने।
Verse 42
अपत्यानि मदीयानि मातृस्नेहेन पालय । तथेत्युक्त्वा च सा देवमगात्कामाय सुव्रता
“मम अपत्यानि मातृस्नेहेन पालय” इति सा उवाच। “तथास्तु” इत्युक्त्वा सा सुव्रता देवी ततः कामदेवं जगाम।
Verse 43
कामयामास देवोपि संज्ञेयमिति चादरात् । जनयामास सावर्णिं मनुं मनुस्वरूपिणम्
स देवोऽपि आदरात् “संज्ञेया इति ज्ञेया” इति मनसि कृत्वा तामकामयत्। ततः मनुस्वरूपिणं सावर्णिं मनुं जनयामास।
Verse 44
सवर्णत्वाच्च सावर्णेर्मनोर्वैवस्वतस्य तु । ततः सुतां च तपतीं त्वाष्ट्रीं चैव क्रमेण तु
सवर्णत्वात् सावर्णेः मनोः वैवस्वतस्य सुतस्य तु (तां ददौ)। ततः क्रमेण तपतीं सुतां तथा त्वाष्ट्रीं च (विवाहयामास)।
Verse 45
छायायां जनयामास संज्ञेयमिति भास्करः । छाया स्वपुत्रे त्वधिकं स्नेहं चक्रे मनौ तदा
भास्करः छायायां “संज्ञेयः” इति ख्यातं पुत्रं जनयामास। तदा छाया स्वपुत्रे मनौ च अपेक्षया अधिकं स्नेहं चकार।
Verse 46
न चक्षमे मनुः पूर्वस्तद्यमः क्रोधमूर्छितः । संतर्जयामास तदा पादमुत्क्षिप्य दक्षिणं
तत् मनुः पूर्वः न चक्षमे। तदा यमः क्रोधमूर्छितः सन् दक्षिणं पादम् उत्क्षिप्य तं संतर्जयामास।
Verse 47
शशाप च यमं छाया भवतु क्रिमिसंयुतः । पादोयमेको भविता पूयशोणितविस्रवः
तदा छाया यमं शशाप— “त्वं कृमिसंयुतो भव; तवैकः पादः पूयशोणितं विस्रवतु।”
Verse 48
निवेदयामास पितुर्यमः शापेन धर्षितः । निःकारणमहं शप्तो मात्रा देव सकोपया
शापेन पीडितो यमः पितरं प्रति निवेदयामास— “देव, निरकारणं माता सकोपया मां शप्तवती।”
Verse 49
बालभावान्मया किंचिदुद्यतश्चरणः सकृत् । मनुना वार्यमाणापि मम शापमदाद्विभो
बालभावात् मया सकृद् किंचिद् उद्यतः चरणः; मनुना वार्यमाणोऽपि स विभुः मम शापमदात्।
Verse 50
प्रायो न माता सास्माकमसमा स्नेहतो यतः । देवोप्याह यमं भूयः किं करोमि महामते
प्रायोऽस्माकं माता स्नेहतोऽसमा; ततः स देवो यमं पुनराह— “महामते, किं करोमि?”
Verse 51
सौख्यात्कस्य न दुःखं स्यादथवा कर्मसंततिः । अनिवार्या भवस्यापि का कथान्येषु जंतुषु
सौख्यात् कस्य न दुःखं स्यात्? कर्मसंततिरनिवार्या; भवस्यापि तथा, अन्येषु जंतुषु किं वक्तव्यम्?
Verse 52
कृकवाकुस्तव पदे स क्रिमिं भक्षयिष्यति । खंजं च रुचिरं चैव पादमेतद्भविष्यति
कृकवाकुः तव पादस्थं क्रिमिं भक्षयिष्यति; तदेव पादं खञ्जं भविष्यति, तथापि रुचिरमेव दृश्यते।
Verse 53
एवमुक्तः समाश्वस्तस्तपस्तीव्रं चकार ह । वैराग्यात्पुष्करे तीर्थे फलफेनानिलाशनः
एवमुक्तः स समाश्वस्तः तीव्रं तपश्चकार; वैराग्याद् पुष्करतीर्थे फलफेनानिलाशनः अभवत्।
Verse 54
पितामहं समाराध्य यावद्वर्षायुतं पुनः । तपःप्रभावाद्देवेशः संतुष्टः पद्मसंभवः
पितामहं समाराध्य यावद्वर्षायुतं पुनः; तपःप्रभावाद् देवेशः पद्मसंभवः संतुष्टोऽभवत्।
Verse 55
वव्रे स लोकपालत्वं पितृलोकं तथाक्षयं । धर्माधर्मात्मकस्यास्य जगतस्तु परीक्षणम्
स लोकपालत्वं वव्रे, पितृलोकं तथाक्षयम्; धर्माधर्मात्मकस्यास्य जगतः परीक्षणं च।
Verse 56
एवं स लोकपालत्वमगमत्पद्मसंभवात् । पितॄणामाधिपत्यं च धर्माधर्मस्य चानघ
एवं स पद्मसंभवाज्ञया लोकपालत्वमगमत्; अनघ, पितॄणामाधिपत्यं च धर्माधर्मयोश्च लब्धवान्।
Verse 57
विवस्वानथ तज्ज्ञात्वा संज्ञायाः कर्मचेष्टितं । त्वष्टुः समीपमगमदाचचक्षे सरोषवान्
अथ विवस्वान् संज्ञायाः कर्मचेष्टितं सम्यगवगम्य, त्वष्टुः समीपमगमत्; सरोषवान् स तं प्रति वचनमुवाच।
Verse 58
तमुवाच ततस्त्वष्टा सांत्वपूर्वमिदं वचः । तवासहंती भगवंस्तेजस्तीव्रं तमोनुद
ततः त्वष्टा तं सांत्वपूर्वमिदं वचः प्रोवाच— ‘भगवन्, तमोनुद, तव तीव्रं तेजोऽहं सोढुं न शक्नोमि।’
Verse 59
बडवारूपमास्थाय मत्सकाशमिहागता । निवारिता मया सा च त्वद्भयेन दिवस्पते
सा बडवारूपमास्थाय मत्सकाशमिहागता; त्वद्भयेन, दिवस्पते, मया सा निवारिता।
Verse 60
यस्मादविज्ञातमना मत्सकाशमिहागता । तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न तवार्हति
यस्मादविज्ञातमना मत्सकाशमिहागतः, तस्मान्मदीयं भवनं प्रवेष्टुं न तवार्हसि।
Verse 61
एवमुक्ता जगामाशु मरुदेशमनिंदिता । बडवारूपमास्थाय भूतले संप्रतिष्ठिता
एवमुक्ता सा अनिन्दिता आशु मरुदेशं जगाम; बडवारूपमास्थाय भूतले संप्रतिष्ठिता।
Verse 62
तस्मात्प्रसादं कुरु मे यद्यनुग्रहभागहम् । अपनेष्यामि ते तेजः कृत्वा यंत्रे दिवाकरम्
तस्मात् यदि अहं तव अनुग्रहभाग्, तर्हि मे प्रसादं कुरु। अहं ते तेजः अपनेष्यामि, दिवाकरं यन्त्रे कृत्वा।
Verse 63
रूपं तव करिष्यामि लोकानंदकरं प्रभो । तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमे कृत्वा दिवाकरं
प्रभो, लोकानन्दकरं तव रूपं करिष्यामि। इति; रविणा ‘तथास्तु’ इत्युक्ते, स दिवाकरं भ्रमे कृत्वा।
Verse 64
पृथक्चकार तेजश्च चक्रं विष्णोः प्रकल्पयत् । त्रिशूलं चापि रुद्रस्य वज्रमिंद्रस्य चापरं
पृथक् चकार तेजश्च, चक्रं विष्णोः प्रकल्पयत्। त्रिशूलं चापि रुद्रस्य, वज्रमिन्द्रस्य चापरम्।
Verse 65
दैत्यदानवसंहर्तृ सहस्रकिरणात्मकं । रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्
दैत्यदानवसंहर्तृ सहस्रकिरणात्मकम्। रूपं चाप्रतिमं चक्रे त्वष्टा पद्भ्यामृते महत्।
Verse 66
न शशाक च तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः । अद्यापि च ततः पादौ न कश्चित्कारयेत्क्वचित्
न शशाक च तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः। अद्यापि च ततः पादौ न कश्चित् कारयेत् क्वचित्।
Verse 67
यः करोति स पापिष्ठो गतिमाप्नोति निंदितां । कुष्ठरोगमवाप्नोति लोकेस्मिन्दुःखसंज्ञितं
यः कर्मैतत् करोति स पापिष्ठतमो भवति, निन्दितां गतिमाप्नोति; अस्मिन्नेव लोके दुःखसंज्ञितं कुष्ठरोगं चावाप्नोति।
Verse 68
तस्मान्न धर्मकामार्थी चित्रेष्वायतनेषु च । न क्वचित्कारयेत्पादौ देवदेवस्य धीमतः
तस्माद्धर्मकामार्थी न चित्रेष्वायतनेषु वा क्वचिदपि धीमतः देवदेवस्य पादौ कारयेत् न कदाचन।
Verse 69
ततः स भगवान्गत्वा भूर्लोकममराधिपः । कामयामास कामार्तो मुख एव दिवाकरः
ततः स भगवानमराधिपो भूर्लोकं गतः; कामार्तो दिवाकरः स्वमुख एव सन् कामयामास।
Verse 70
अश्वरूपेण महता तेजसा च समन्वितः । संज्ञा च मनसा क्षोभमगमद्भयविह्वला
अश्वरूपेण महता तेजसा समन्वितः स प्रादुरभवत्; संज्ञा च भयविह्वला मनसा क्षोभमगमत्।
Verse 71
नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परोयमिति शंकया । तस्याथ रेतसो जातावश्विनाविति नः श्रुतम्
नासापुटाभ्यामुत्सृष्टं परोऽयमिति शङ्कया; तस्य रेतसो जातावश्विनाविति नः श्रुतम्।
Verse 72
दस्रौ श्रुतित्वात्संजातौ नासत्यौ नासिकाग्रतः । ज्ञात्वा चिराच्च तं देवं संतोषमगमत्परं
श्रवणसम्भवत्वात् तौ ‘दस्रौ’ इति संज्ञां प्रापतुः; नासिकाग्रसमुद्भवत्वात् ‘नासत्यौ’ इति च प्रसिद्धौ। स च चिरकालानन्तरं तं देवं ज्ञात्वा परमानन्दसन्तोषं जगाम।
Verse 73
विमानेनागमत्स्वर्गे पत्न्या सह मुदान्वितः । सावर्ण्योपि मनुर्मेरावद्यापि तपते तपः
स पत्न्या सह मुदितचित्तो विमानमारुह्य स्वर्गमगमत्। सावर्ण्योऽपि मनुः मेरौ अद्यापि तपसा तप्यते।
Verse 74
शनिस्तपोबलाच्चापि ग्रहाणां समतां गतः । यमुना तपती चैव पुनर्नद्यौ बभूवतुः
शनिरपि तपोबलात् ग्रहाणां मध्ये समतां गतः। यमुना तपती चैव पुनः नद्यौ बभूवतुः।
Verse 75
विष्ठिर्घोरात्मिका तद्वत्कालत्वेन व्यवस्थिता । मनोर्वैवस्वतस्यापि दश पुत्रा महाबलाः
विष्ठिर्घोरात्मिका तथैव कालत्वेन व्यवस्थिता। मनोर्वैवस्वतस्यापि दश महाबला पुत्रा आसन्।
Verse 76
इलस्तु प्रथमस्तेषां पुत्रेष्ट्या समकल्पि यः । इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च
तेषां मध्ये इलः प्रथमः, यः पुत्रेष्ट्या समकल्पितः। इक्ष्वाकुः कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च।
Verse 77
नरिष्यंतः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलः । पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः
नरिष्यन्तः करूषश्च शर्यातिश्च महाबलः । पृषध्रश्चाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः ॥
Verse 78
अभिषिच्य मनुः पूर्वमिलं पुत्रं स धार्मिकम् । जगाम तपसे भूयः पुष्करं स तपोवनं
अभिषिच्य मनुः पूर्वमिलं पुत्रं स धार्मिकम् । जगाम तपसे भूयः पुष्करं स तपोवनम् ॥
Verse 79
अथाजगाम सिध्यर्थं तस्य ब्रह्मा वरप्रदः । वरं वरय भद्रं ते मानवेय यथेप्सितं
अथाजगाम सिध्यर्थं तस्य ब्रह्मा वरप्रदः । वरं वरय भद्रं ते मानवेय यथेप्सितम् ॥
Verse 80
उवाच स तदा देवं पद्माक्षं पद्मजं विभुं । वंशे मे धर्मसंयुक्ताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः
उवाच स तदा देवं पद्माक्षं पद्मजं विभुम् । वंशे मे धर्मसंयुक्ताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः ॥
Verse 81
भवेयुरीश्वराः स्वामिन्प्रसादात्तव कंजज । तथेत्युक्त्वा तु देवेशस्तत्रैवांतरधीयत
भवेयुरीश्वराः स्वामिन् प्रसादात्तव कंजज । तथेत्युक्त्वा तु देवेशस्तत्रैवांतरधीयत ॥
Verse 82
ततोयोध्यां समागत्य समतिष्ठद्यथा पुरा । अथैकदा रथारूढ इलो निज सुतो मनोः
ततोऽयोध्यां समागत्य स पूर्ववत् समतिष्ठत् । अथैकदा मनोः स्वसुत इलो रथमारुह्य निर्ययौ ॥
Verse 83
निर्जगामार्थसिध्यर्थमिनप्रायां महीमिमां । भ्रमन्द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः संप्रसाधयन्
निर्जगामार्थसिद्ध्यर्थम् इमां महीम् अन्नप्रायां । भ्रमन् द्वीपानि सर्वाणि क्ष्माभृतः संप्रसाधयन् ॥
Verse 84
जगामोपवनं शंभोरथाकृष्टः प्रतापवान् । कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत्
जगामोपवनं शम्भोरथाकृष्टः प्रतापवान् । कल्पद्रुमलताकीर्णं नाम्ना शरवणं महत् ॥
Verse 85
रमते यत्र देवेशः सोमः सोमार्द्धशेखरः । उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः
रमते यत्र देवेशः सोमः सोमार्धशेखरः । उमया समयस्तत्र पुरा शरवणे कृतः ॥
Verse 86
पुंनामसंज्ञं यत्किंचिदागमिष्यति नो वनं । स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमंडले
पुंनामसंज्ञं यत्किञ्चिदागमिष्यति नो वनम् । स्त्रीत्वमेष्यति तत्सर्वं दशयोजनमण्डले ॥
Verse 87
अज्ञातसमयो राजा इलः शरवणं गतः । स्त्रीत्वं जगाम सहसा बडवाश्वोऽभवत्क्षणात्
अज्ञातसमये राजा इलः शरवणं वनं प्रविष्टः। सहसैव स स्त्रीत्वं जगाम, क्षणेनैव च बडवाश्वोऽभवत्॥
Verse 88
पुरुषत्वे कृतं सर्वं स्त्रीकाये विस्मृतं ततः । इलेति साभवन्नारी पीनोन्नतघनस्तनी
पुरुषत्वे कृतं सर्वं स्त्रीदेहे प्रविश्य विस्मृतं ततः। इलेति सा नारी जाता, पीनोन्नतघनस्तनी॥
Verse 89
उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्रायतेक्षणा । पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासिन्यसितेक्षणा
उन्नतश्रोणिजघना पद्मपत्रायतेक्षणा। पूर्णेन्दुवदना तन्वी विलासिन्यसितेक्षणा॥
Verse 90
पीनोन्नतायतभुजा नीलकुंचितमूर्द्धजा । तनुलोमा सुवदना मृदुगद्गदभाषिणी
पीनोन्नतायतभुजा नीलकुञ्चितमूर्धजा। तनुलोमा सुवदना मृदुगद्गदभाषिणी॥
Verse 91
श्यामागौरेण वर्णेन तनुताम्रनखांकुरा । कार्मुकभ्रूयुगोपेता हंसावरणगामिनी
श्यामागौरेण वर्णेन तनुताम्रनखाङ्कुरा। कार्मुकभ्रूयुगोपेता हंसावरणगामिनी॥
Verse 92
भ्रममाणा वने तस्मिन्चिंतयामास भामिनी । को मे पिता वा भ्राता वा को मे त्राता भवेदिह
सा भामिनी तस्मिन् वने भ्रममाणा चिन्तयामास— “को मे पिता, को वा भ्राता? इह को मे त्राता भवेत्?”
Verse 93
कस्य भर्त्तुरहं दत्ता कियद्वर्षास्मि भूतले । चिंतयंती च ददृशे सोमपुत्रेण साङ्गना
“कस्य भर्तुः अहं दत्ता? कियद्वर्षा अस्मि भूतले?” इति चिन्तयन्ती सा साङ्गना सोमपुत्रेण ददृशे।
Verse 94
इलारूप समाक्षिप्त मनसा वरवर्णिनी । बुधस्तदाप्तये यत्नमकरोत्कामपीडितः
इलारूपे मनः समाक्षिप्तं तस्याः वरवर्णिन्याः; कामपीडितो बुधः तामाप्तुं यत्नमकरोत्।
Verse 95
विशिष्टाकारवान्मुंडी स कमंडलुपुस्तकः । वेणुदंडकृतावेशः पवित्रक खनित्रकः
स विशिष्टाकारवान् मुण्डी कमण्डलुपुस्तकधारकः। वेणुदण्डकृतावेशः पवित्रकखनित्रकसमन्वितः।
Verse 96
द्विजरूपः शिखी ब्रह्म निगदन्कर्णकुंडली । वटुभिश्चार्थिभिर्युक्तः समित्पुष्पकुशोदकैः
द्विजरूपः शिखी कर्णकुण्डली ब्रह्मा निगदन्; वटुभिः अर्थिभिश्च युक्तः, समित्पुष्पकुशोदकैः सह।
Verse 97
कालेन्विष्यां ततस्तस्मिन्नाजुहाव स तामिलाम् । बहिर्वनस्यांतरितः किल पादपमंडपे
कालेनान्विष्य ततस्तस्मिन्नाजुहाव स तामिलाम् । बहिर्वनस्यान्तर्गतां किल पादपमण्डपे ॥
Verse 98
ससंभ्रममकस्माच्च सोपालंभमिवाभवत् । त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मंदिरान्मम
ससंभ्रममकस्माच्च सोपालम्भमिवाभवत् । त्यक्त्वाग्निहोत्रशुश्रूषां क्व गता मन्दिरान्मम ॥
Verse 99
इयं विहारवेला ते अतिक्रामति सांप्रतम् । एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रांता केन हेतुना
इयं विहारवेला ते अतिक्रामति सांप्रतम् । एह्येहि पृथुसुश्रोणि संभ्रान्ता केन हेतुना ॥
Verse 100
इयं सायंतनी वेला विहारस्येह वर्त्तते । कृत्वोपलेपनं पुष्पैरलंकुरु गृहं मम
इयं सायन्तनी वेला विहारस्येह वर्तते । कृत्वोपलेपनं पुष्पैरलङ्कुरु गृहं मम ॥
Verse 101
साब्रवीद्विस्मृताहं च सर्वमेव तपोधन । आत्मानं त्वां च भर्त्तारं कुलं च वद मेनघ
साब्रवीद्—विस्मृताहं च सर्वमेव तपोधन । आत्मानं त्वां च भर्तारं कुलं च वद मेनघ ॥
Verse 102
बुधः प्रोवाच तां तन्वीमिला त्वं वरवर्णिनी । अहं च कामुको नाम बहुविद्यो बुधः स्मृतः
बुधः तां तन्वीम् इलाṃ प्रति प्रोवाच— “त्वं वरवर्णिनी। अहं कामुको नाम, बहुविद्यो बुधः स्मृतः।”
Verse 103
तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः । इति सा तस्यवचनात्प्रविष्टा बुधमंदिरम्
“तेजस्विनः कुले जातः पिता मे ब्राह्मणाधिपः।” इति तस्य वचनात् सा बुधमन्दिरं प्रविष्टा।
Verse 104
रत्नस्तंभसमाकीर्णं दिव्यमायाविनिर्मितम् । इला कृतार्थमात्मानं मेने तद्भवने स्थिता
रत्नस्तम्भसमाकीर्णं दिव्यमायाविनिर्मितम्। तद्भवने स्थिता इला आत्मानं कृतार्थं मेने।
Verse 105
अहो वृत्तमहोरूपमहो धनमहोकुलम् । मम चास्य च भर्त्तुर्वा अहो लावण्यमुत्तमम्
“अहो वृत्तम्, अहो रूपम्, अहो धनम्, अहो कुलम्। मम चास्य च भर्तुर्वा— अहो लावण्यमुत्तमम्।”
Verse 106
रेमे च सा तेन सममतिकालमिला वने । सर्वभोगमये गेहे यथेंद्रभवने तथा
इला वने सा तेन समं चिरकालं रेमे। सर्वभोगमये गेहे यथेन्द्रभवने तथा।
Verse 107
अथान्विष्यंतो राजानं भ्रातरस्तस्य मानवाः । इक्ष्वाकुप्रमुखा जग्मुस्तदा शरवणांतिकम्
अथ तस्य राजानम् अन्विष्यन्तो भ्रातरः मानवाः—इक्ष्वाकुप्रमुखाः—तदा शरवणस्य अन्तिकं जग्मुः।
Verse 108
ततस्ते ददृशुः सर्वे वडवामग्रतः स्थिताम् । रत्नपर्यंतकिरणदीप्यमानामनुत्तमाम्
ततः सर्वे ते अग्रतः स्थितां वडवाम् अदृशन्—अनुत्तमां, रत्नपर्यन्तकिरणैः दीप्यमानाम्।
Verse 109
संप्राप्य प्रत्यभिज्ञानात्सर्वे विस्मयमागताः । अयं चंद्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः
संप्राप्य प्रत्यभिज्ञानात् सर्वे विस्मयम् आगताः—“अयं चन्द्रप्रभो नाम वाजी तस्य महात्मनः” इति।
Verse 110
अगमद्वडवारूपमुत्तमं केन हेतुना । ततस्तु मैत्रावरुणिं पप्रच्छुः स्वपुरोहितम्
“अगमत् वडवारूपम् उत्तमं केन हेतुना?” इति; ततस्तु स्वपुरोहितं मैत्रावरुणिं पप्रच्छुः।
Verse 111
किमेतदित्यभूच्चित्रं वद योगविदां वर । वसिष्ठोप्यब्रवीत्सर्वं दृष्ट्वा तं ध्यानचक्षुषा
“किमेतत्? इदं चित्रम्; वद योगविदां वर” इति। ततः वसिष्ठोऽपि ध्यानचक्षुषा तं दृष्ट्वा सर्वं व्याख्यातवान्।
Verse 112
समयः शंभुदयिता कृतः शरवणे पुरा । यः पुमान्प्रविशेच्चात्र स नारीत्वमवाप्स्यति
पुरा शरवणे शंभुदयिता समयं कृतवती। यः पुमान् अत्र प्रविशेत् स नारीत्वम् अवाप्स्यति॥
Verse 113
अयमश्वोपि नारीत्वमगाद्राज्ञा सहैव तु । इलः पुरुषतामेति यथासौ धनदोपमः
अयम् अश्वोऽपि राज्ञा सहैव तु नारीत्वम् अगात्। इलः पुनः पुरुषताम् एति धनदोपमः इव॥
Verse 114
तथैव यत्नः कर्त्तव्य आराध्य च पिनाकिनम् । ततस्ते मानवा जग्मुर्यत्र देवो महेश्वरः
तथैव यत्नः कर्तव्यः पिनाकिनम् आराध्य च। ततस् ते मानवा जग्मुः यत्र देवो महेश्वरः॥
Verse 115
तुष्टवुर्विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ । तावूचतुरलं चैष समयः किं नु सांप्रतं
विविधैः स्तोत्रैः पार्वतीपरमेश्वरौ तुष्टुवुः। ताव् ऊचतुर्—अलं चैष समयः, किं नु सांप्रतम्॥
Verse 116
इक्ष्वाकोरश्वमेधेन यत्फलं स्यात्तदावयोः । दत्वा किंपुरुषो वीरः स भविष्यत्यसंशयम्
इक्ष्वाकोर् अश्वमेधेन यत् फलं स्यात् तद् आवयोः। दत्त्वा किंपुरुषो वीरः स भविष्यत्य् असंशयम्॥
Verse 117
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे जग्मुर्वैवस्वतात्मजाः । इष्ट्वाश्वमेधेन तत इला किंपुरुषोभवत्
तथेति उक्त्वा तु ते सर्वे वैवस्वतात्मजाः प्रस्थिताः। ततः अश्वमेधयज्ञं कृत्वा इला किंपुरुषोऽभवत्॥
Verse 118
मासमेकं पुमान्वीरः स्त्रीत्वं मासमभूत्पुनः । बुधस्य भवने तिष्ठन्निलो गर्भधरोभवत्
मासमेकं पुमान् वीरः, पुनर्मासं स्त्रीत्वमभवत्। बुधस्य भवने तिष्ठन् नीलो गर्भधरोऽभवत्॥
Verse 119
अजीजनत्पुत्रमेकमनेकगुणसंयुतम् । बुध उत्पाद्य तं पूरुं स स्वर्गमगमत्पुनः
बुधोऽजीजनत् पुत्रमेकम् अनेकगुणसंयुतम्। तं पूरुं उत्पाद्य स पुनः स्वर्गमगमत्॥
Verse 120
इलस्य नाम्ना तद्वर्षमिलावृतमभूत्तदा । सोमार्कवंशजो राजा इलोभूद्वंशवर्द्धनः
इलस्य नाम्ना तद्वर्षम् इलावृतमिति तदा अभवत्। सोमार्कवंशजो राजा इलो वंशवर्द्धनः॥
Verse 121
एवं पुरूरवाः पूरोरभवद्वंशवर्द्धनः । इक्ष्वाकुरर्कवंशस्य तथैवोक्तो नरेश्वरः
एवं पूरोः पुरूरवाः वंशवर्द्धनः अभवत्। इक्ष्वाकुरर्कवंशस्य तथैवोक्तो नरेश्वरः॥
Verse 122
इलः किंपुरुषत्वे च सुद्युम्न इति चोच्यते । पुनः पुत्रत्रयमभूत्सुद्युम्नस्यापराजितम्
इलः किंपुरुषभावे सुद्युम्न इति च कथ्यते। पुनः सुद्युम्नस्यापराजिताः पुत्रास्त्रयोऽभवन्॥
Verse 123
उत्कलोथ गयस्तद्वद्धरिताश्वश्च वीर्यवान् । उत्कलस्योत्कला नाम गयस्य तु गयापुरी
उत्कलोऽथ गयश्चैव तथा हरिताश्वो वीर्यवान्। उत्कलस्योत्कला नाम गयस्य तु गयापुरी॥
Verse 124
हरिताश्वस्य दिग्याम्या संज्ञाता कुरुभिः सह । प्रतिष्ठानेभिषिच्याथ स पुरूरवसं सुतम्
हरिताश्वस्य दिग्याम्या कुरुभिः सह संज्ञाता। प्रतिष्ठानेऽभिषिच्याथ पुरूरवसं सुतं तदा॥
Verse 125
जगामेलावृतं भोक्तुं दिव्यं वर्षं फलाशनः । इक्ष्वाकुर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान्
फलाशनः स इलावृतं दिव्यं वर्षं भोक्तुं जगाम। इक्ष्वाकोर्ज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान्॥
Verse 126
नरिष्यंतस्य पुत्रोभूच्छुको नाम महाबलः । नाभागादंबरीषस्तु धृष्टस्य तु सुतत्रयम्
नरिष्यन्तस्य पुत्रोऽभूच्छुको नाम महाबलः। नाभागादम्बरिषस्तु धृष्टस्य तु सुतत्रयम्॥
Verse 127
धृष्टकेतुः स्वधर्माथो रणधृष्टश्च वीर्यवान् । आनर्तो नाम शर्यातेः सुकन्या चैव दारिका
धृष्टकेतुः स्वधर्मा च रणधृष्टो महाबलः । शर्यातेः सुतोऽभूद् आनर्तो नाम, सुकन्या च सुता शुभा ॥
Verse 128
आनर्तस्याभवत्पुत्रो रोचमानः प्रतापवान् । आनर्तो नाम देशोभून्नगरी च कुशस्थली
आनर्तस्य सुतो जातो रोचमानः प्रतापवान् । तस्माद् आनर्तदेशोऽभूत् कुशस्थली च नगरी ॥
Verse 129
रोचमानस्य रेवोभूद्रेवाद्रैवत एव च । ककुद्मी चापरं नाम ज्येष्ठः पुत्रशतस्य च
रोचमानात् सुतो रेवो रेवात् रैवत एव च । तस्य पुत्रशतस्याग्रे ककुद्मी ज्येष्ठ उच्यते ॥
Verse 130
रेवती तस्य सा कन्या भार्या रामस्य विश्रुता । करूषाच्चैव कारूषा बहवः प्रथिता भुवि
रेवती तस्य तनया रामपत्नीति विश्रुता । करूषात् कारूषका जाता बहवो भुवि विश्रुताः ॥
Verse 131
पृषध्रो गोवधाच्छूद्रो गुरुशापादजायत । इक्ष्वाकुपुत्रा नाम्नाथ विकुक्षि निमिदंडकाः
पृषध्रो गोवधाद् भूत्वा शूद्रः शापात् गुरोः पुरा । इक्ष्वाकोः पुत्रनामानि विकुक्षिर्निमिदण्डकाः ॥
Verse 132
श्रेष्ठाः पुत्रशतस्यासन्पंचाशच्चाथ तत्सुताः । मेरोरुत्तरतस्ते तु जाताः पार्थिवसत्तमाः
तेषां शतपुत्राणां मध्ये पञ्चाशत् श्रेष्ठाः आसन्; ते च सुताः पार्थिवसत्तमाः मेरोरुत्तरतः जाताः।
Verse 133
चत्वारिंशत्तथाष्टान्ये शतमध्ये च येभवन् । मेरोर्दक्षिणतश्चैव राजानस्ते प्रकीर्तिताः
चत्वारिंशत् अष्टौ च ये शतमध्ये अभवन्, ते राजानः; अन्ये च शेषाः—सर्वे मेरोर्दक्षिणतः प्रकीर्तिताः।
Verse 134
ज्येष्ठात्ककुत्स्थनामाभूत्सुतस्तस्य सुयोधनः । तस्य पुत्रः पृथृर्नाम विश्वस्तस्य पृथोः सुतः
ज्येष्ठात् ककुत्स्थनामा सुतः अभूत्; तस्य सुयोधनः सुतः। तस्य पुत्रः पृथृर्नाम; तस्य पृथोः सुतो विश्वस्तः।
Verse 135
आर्द्रस्तस्य च पुत्रोभूद्युवनाश्वस्ततोभवत् । युवनाश्वस्य पुत्रोभूच्छावस्तो नाम वीर्यवान्
तस्य विश्वस्तस्य पुत्रः आर्द्रः अभूत्; ततो युवनाश्वः अभवत्। युवनाश्वस्य पुत्रः शावस्तो नाम वीर्यवान् अभूत्।
Verse 136
निर्मिता येन शावस्ती ह्यंगदेशे नराधिप । शावस्ताद्बृहदश्वो भूत्कुवलाश्वस्ततोभवत्
येन अङ्गदेशे शावस्ती निर्मिता, हे नराधिप। शावस्तात् बृहदश्वः अभूत्; ततो कुवलाश्वः अभवत्।
Verse 137
धुंधुमारत्वमगमद्धुंधुं हत्वाऽसुरं पुरा । तस्य पुत्रास्त्रयो जाता दृढाश्वो घृणिरेव च
पुरा धुंधुं नामासुरं हत्वा स धुंधुमारत्वं प्राप्तवान्। तस्य त्रयः पुत्रा जाता—दृढाश्वो घृणिश्च (तृतीयश्च)।
Verse 138
कपिलाश्वश्च विख्यातो धौंधुमारिः प्रतापवान् । दृढाश्वस्य प्रमोदस्तु हर्यश्वस्तस्य चात्मजः
कपिलाश्वश्च विख्यातो धौंधुमारिः प्रतापवान्। दृढाश्वस्य प्रमोदः पुत्रः, तस्य चात्मजः हर्यश्वः।
Verse 139
हर्यश्वस्य निकुंभोभूत्संहताश्वस्ततोभवत् । अकृताश्वो रणाश्वश्च संहताश्व सुतावुभौ
हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत्, ततो निकुम्भात् संहताश्वोऽभवत्। संहताश्वस्य तु अकृताश्वो रणाश्वश्च—उभौ सुतौ।
Verse 140
युवनाश्वो रणाश्वस्य मांधाता च ततोभवत् । मांधातुः पुरुकुत्सोभूद्धर्मसेतुश्च पार्थिवः
रणाश्वस्य युवनाश्वोऽभूत्, ततो युवनाश्वात् मांधाता समजायत। मांधातुः पुरुकुत्सोऽभूत्, धर्मसेतुश्च पार्थिवः।
Verse 141
मुचुकुन्दश्च विख्यातश्शक्रमित्रः प्रतापवान् । पुरुकुत्सस्य पुत्रोभूद्दुस्सहो नर्मदापतिः
पुरुकुत्सस्य पुत्रो मुचुकुन्दो विख्यातः, शक्रमित्रः प्रतापवान्। स दुर्सहः नर्मदापतिरिव कीर्तिमान्।
Verse 142
संभूतिस्तस्य पुत्रोभूत्त्रिधन्वा च ततोभवत् । त्रिधन्वनः सुतो जातस्त्रय्यारुण इति स्मृतः
तस्य पुत्रः संभूतिरभवत्; तस्मात् त्रिधन्वा समजायत। त्रिधन्वनः सुतो जातः, स च ‘त्रय्यारुण’ इति स्मृतः॥
Verse 143
तस्य सत्यव्रतो नाम तस्मात्सत्यरथः स्मृतः । तस्य पुत्रो हरिश्चन्द्रो हरिश्चंद्राच्च रोहितः
तस्य ‘सत्यव्रतः’ इति नाम; तस्मात् ‘सत्यरथः’ इति स्मृतः। तस्य पुत्रो हरिश्चन्द्रः; हरिश्चन्द्रात् रोहितोऽभवत्॥
Verse 144
रोहताच्च वृको जातो वृकाद्बाहुरजायत । सगरस्तस्य पुत्रोभूद्राजा परमधार्मिकः
रोहतात् वृको जातः; वृकात् बाहुरजायत। तस्य पुत्रः सगरो राजा परमधार्मिकः समभवत्॥
Verse 145
द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा । ताभ्यामाराधितः पूर्वमौर्वाग्निः पुत्रकाम्यया
सगरस्यापि द्वे भार्ये—प्रभा भानुमती च। पुत्रकाम्यया ताभ्यां पूर्वम् और्वाग्निराराधितः॥
Verse 146
और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद्यथेष्टं वरमुत्तमम् । एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं तथापरा
और्वस्तुष्टस्तयोः प्रादाद् यथेष्टं वरमुत्तमम्। एकायै षष्टिसहस्राणि सुतान्, अपरायै सुतमेकम्॥
Verse 147
अगृह्णाद्वंशकर्तारं प्रभाऽगृह्णाद्बहून्सुतान् । एकं भानुमती पुत्रमगृह्णादसमंजसं
अगृह्णाद्वंशकर्तारं; प्रभा बहून् सुतान् अगृह्णात्। भानुमती तु एकं पुत्रम्—असमञ्जसं—अगृह्णात्॥
Verse 148
ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा । खनंतः पृथिवीं दग्धा विष्णुना ये ऽश्वमार्गणे
ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा। अश्वमार्गणे पृथिवीं खनन्तो ये, ते विष्णुना दग्धाः॥
Verse 149
असमंजस्तु तनयो ह्यंशुमान्नाम विश्रुतः । तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः
असमञ्जसस्य तनयो ह्यंशुमान्नाम विश्रुतः। तस्य पुत्रो दिलीपस्तु, दिलीपात् तु भगीरथः॥
Verse 150
येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता । भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः
येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता। भगीरथस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः॥
Verse 151
नाभागस्यांबरीषोभूत्सिंधुद्वीपस्ततोभवत् । तस्यायुतायुः पुत्रोभूदृतुपर्णस्ततोभवत्
नाभागस्याम्बरीषोऽभूत्, सिन्धुद्वीपस्ततोऽभवत्। तस्यायुतायुः पुत्रोऽभूद्, ऋतुपर्णस्ततोऽभवत्॥
Verse 152
तस्य कल्माषपादस्तु सर्वकर्मा ततः स्मृतः । तस्यानरण्यः पुत्रोभून्निघ्नस्तस्य सुतोभवत्
तस्मात् कल्माषपादोऽपि ततः ‘सर्वकर्मा’ इति स्मृतः। तस्य पुत्रोऽभवदनरण्यः, तस्यानरण्यस्य सुतोऽभवन्निघ्नः॥
Verse 153
निघ्नपुत्रावुभौ जातावनमित्र रघूत्तमौ । अनमित्रो वनमगादरिनाशकृते नृप
निघ्नस्य पुत्रौ द्वावपि जातौ—अनमित्रो रघूत्तमश्च। नृप, अनमित्रो वनं जगाम शत्रुनाशनकृते॥
Verse 154
रघोरभूद्दिलीपस्तु दिलीपाच्चाप्यजस्तथा । दीर्घबाहुरजाज्जातः प्रजापालस्ततोभवत्
रघोः पुत्रोऽभवद्दिलीपः, दिलीपात् पुनरजः। अजाद् दीर्घबाहुर्जातः, ततोऽभवत् प्रजापालः॥
Verse 155
ततो दशरथो जातस्तस्य पुत्रचतुष्टयं । नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तस्याग्रजोभवत्
ततो दशरथो जातः, तस्य पुत्रचतुष्टयम्। सर्वे नारायणात्मानः, तेषामग्रजः रामोऽभवत्॥
Verse 156
रावणांतकरस्तद्वद्रघूणां वंशवर्द्धनः । वाल्मीकिर्यस्य चरितं चक्रे भार्गवसत्तमः
स एव रावणान्तकरो रघूणां वंशवर्धनः। यस्य चरितं वाल्मीकये भार्गवसत्तमः चकार॥
Verse 157
तस्य पुत्रः कुशो नाम इक्ष्वाकुकुलवर्द्धनः । अतिथिस्तु कुशाज्जातो निषधस्तस्य चात्मजः
तस्य पुत्रः कुशो नाम इक्ष्वाकुकुलवर्द्धनः। कुशात् अतिथिर्जज्ञे, तस्य चात्मजो निषधः॥
Verse 158
नलस्तु निषधाज्जातो नभास्तस्मादजायत । नभसः पुंडरीकोभूत्क्षेमधन्वा ततः परम्
निषधात् नलो जज्ञे, तस्मान्नभाः समजायत। नभसः पुंडरीकोऽभूत्, ततः क्षेमधन्वा परः॥
Verse 159
तस्यपुत्रोभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान् । अहीनगुस्तस्य सुतः सहस्राश्वस्ततः परः
तस्य पुत्रोऽभवद्वीरो देवानीकः प्रतापवान्। तस्य सुतोऽहीनगुः, ततः सहस्राश्वः परः॥
Verse 160
ततश्चंद्रावलोकस्तु तारापीडस्ततोभवत् । तस्यात्मजश्चन्द्रगिरिश्चंद्रस्तस्य सुतोभवत्
ततः चंद्रावलोकः सञ्जज्ञे, ततो तारापीडोऽभवत्। तस्यात्मजश्चन्द्रगिरिः, तस्य सुतोऽभवच्चन्द्रः॥
Verse 161
श्रुतायुरभवत्तस्माद्भारते यो निपातितः । नलौ द्वावेव विख्यातौ वंशे यस्य विशेषतः
तस्माच्छ्रुतायुरभवत्, भारते यो निपातितः। नलौ द्वावेव विख्यातौ, वंशे यस्य विशेषतः॥
Verse 162
वीरसेनसुतस्तद्वन्नैषधश्च नराधिपः । एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः
तथैव वीरसेनसुतो नैषधो नराधिपः प्रसिद्धः। एते विवस्वतो वंशे राजानो भूरिदक्षिणाः स्मृताः॥
Verse 163
इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः प्राधान्येन प्रकीर्तिताः। अग्र्यत्वेन च लोकेषु विश्रुताः सन्ति ते नृपाः॥