Shloka 19

Pṛthu’s Earth-Milking, the Etymology of ‘Pṛthivī,’ and the Vaivasvata (Solar) Genealogy

Devanagari script

अंतकश्चाभवद्दोग्धा यमो वत्सः स्वधा रसः । बिलं च पात्रं नागानां तक्षको वत्सकोभवत्

Transliteration

aṃtakaścābhavaddogdhā yamo vatsaḥ svadhā rasaḥ | bilaṃ ca pātraṃ nāgānāṃ takṣako vatsakobhavat

Translation

अंतकश्चाभवद्दोग्धा, यमो वत्सः स्वधा रसः। बिलं च पात्रं नागानां, तक्षको वत्सकोऽभवत्॥

Word by Word

• अन्तकः: Antaka (Death)
• अन्तकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्तक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• अभवत्: became
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन

• दोग्धा: milker
• दोग्धा: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: दुह् (धातु) + तृच्/तृ (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: कर्तरि कृदन्त (agent noun), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यमः: Yama
• यमः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वत्सः: calf
• वत्सः: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: वत्स (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्वधा: svadhā (ancestral offering)
• स्वधा: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: स्वधा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• रसः: essence
• रसः: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: रस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• बिलम्: cave / hole
• बिलम्: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: बिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• पात्रम्: vessel
• पात्रम्: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: पात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• नागानाम्: of the Nāgas (serpents)
• नागानाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• तक्षकः: Takṣaka
• तक्षकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तक्षक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वत्सकः: calf
• वत्सकः: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: वत्सक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अभवत्: became
• अभवत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Not explicitly stated in the provided excerpt (context likely a narrator continuing a cosmological enumeration).

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhayanaka

Geographic Context

Type: netherworld

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: अंतकश्चाभवत् = अन्तकः + च + अभवत्; अभवद्दोग्धा = अभवत् + दोग्धा; वत्सकोभवत् = वत्सकः + अभवत् (अः + अ → ओ)

Characters & Entities

• Antaka
• Yama
• Svadhā
• Nāgas
• Takṣaka

FAQs

What is the central image used in this verse?

It uses the Purāṇic “milking” metaphor: a milker, a calf, an essence (rasa) as milk, and a vessel—here applied specifically to the Nāgas with Takṣaka as the calf.

Who are the Nāgas and why is Takṣaka named?

Nāgas are serpent-beings prominent in Purāṇic cosmology; Takṣaka is a famous Nāga king, so naming him highlights the Nāga lineage within the broader creation-enumeration.

What philosophical point does the verse suggest through the roles of Death and Yama?

By assigning cosmic functions even to Death (Antaka) and Yama, the verse implies an ordered universe where all forces—including mortality and judgment—operate within a structured cosmic economy.