Adhyaya 24

Verse 1

ब्रह्मोवाच । भगवन्पुरुषस्येह स्त्रियाश्च वरदायकम् । शोकव्याधिभयं दुःखं न भवेद्येन तद्वद

ब्रह्मोवाच— भगवन्, इह पुरुषस्य स्त्रियाश्च वरदायकं तदुपायं वद; येन शोकव्याधिभयदुःखानि न जायन्ते।

Verse 2

शंकर उवाच । श्रावणस्य द्वितीयायां कृष्णायां मधुसूदनः । क्षीरार्णवे सपत्नीकः सदा वसति केशवः

शंकर उवाच— श्रावणमासस्य कृष्णपक्षे द्वितीयायां मधुसूदनः केशवः सपत्नीकः क्षीरार्णवे नित्यं वसति।

Verse 3

तस्यां संपूज्य गोविंदं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । गोभूहिरण्यदानादि सप्तकल्पशतानुगम्

तस्यां गोविन्दं सम्यक् संपूज्य सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्; गोभूहिरण्यदानादिपुण्यं च सप्तकल्पशतानुगं भवति।

Verse 4

आवाहनादिकां पूजां पूर्ववत्परिकल्पयेत् । अशून्यशयना नाम द्वितीयासौ प्रकीर्तिता

आवाहनादिकां पूजां पूर्वोक्तविधिना परिकल्पयेत्; एषा द्वितीया ‘अशून्यशयना’ इति प्रकीर्तिता।

Verse 5

तस्यां संपूजयेद्विष्णुमेभिर्मंत्रैर्विधानतः । श्रीवत्सधारिन्श्रीकांत श्रीपते श्रीधराव्यय

तत्र विधिवत् एभिर्मन्त्रैः विष्णुं संपूजयेत्— श्रीवत्सधारिन्, श्रीकान्त, श्रीपते, श्रीधर, अव्यय।

Verse 6

गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्मार्थकामदं । अग्नयो मा प्रणश्यंतु देवताः पुरुषोत्तम

मा मे गार्हस्थ्यं प्रणाशं यातु, धर्मार्थकामप्रदम्। मा मेऽग्नयः प्रणश्यन्तु, मा देवताः— हे पुरुषोत्तम।

Verse 7

पितरो मा प्रणश्यंतु मम दांपत्यभेदतः । लक्ष्म्या वियुज्यते देवो न कदाचिद्यथा हरिः

मा पितरः प्रणश्यन्तु मम दाम्पत्यभेदतः। यथा हरिः कदाचिन्न लक्ष्म्या वियुज्यते, तथा देवोऽपि न वियुज्यताम्।

Verse 8

तथा कलत्रसंबंधो देव मा मे वियुज्यतां । लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं सदा

तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे वियुज्यताम्। वरद, लक्ष्म्या शून्यं मा भवतु मे गृहम्, यथा ते शयनं सदा।

Verse 9

शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन । गीतवादित्रनिर्घोषान्देवदेवस्य कारयेत्

ममापि शय्या अशून्यास्तु, तथा एव मधुसूदन। देवदेवस्य गीतवादित्रनिर्घोषान् कारयेत्।

Verse 10

घंटा भवेदशक्तस्य सर्ववाद्यमयो यतः । एवं संपूज्य गोविंदमश्नीयात्तैलवर्जितम्

अशक्तस्य सर्ववाद्यफलप्रदत्वाद् घण्टा एव भवेत्। एवं गोविन्दं सम्यक् संपूज्य तैलवर्जितं भोजनम् अश्नीयात्॥

Verse 11

नक्तमक्षारलवणं यावत्तु स्याच्चतुष्टयं । ततः प्रभाते संजाते लक्ष्मीपतिसमन्विताम्

रात्रौ क्षारलवणं यावत् चतुष्टयपरिमितं गृह्णीयात्। ततः प्रभाते संजाते लक्ष्मीपतिसमन्वितः कर्म समाचरेत्॥

Verse 12

दीपान्नभाजनैर्युक्तां शय्यां दद्याद्विलक्षणाम् । पादुकोपानहच्छत्र चामरासन संयुताम्

दीपैः अन्नभाजनैश्च युक्तां विलक्षणां शय्यां दद्यात्। पादुकोपानहच्छत्रचामरासनसंयुताम्॥

Verse 13

अभीष्टोपस्करैर्युक्तां शुक्लपुष्पांबरावृताम् । अव्यंगाय च विप्राय वैष्णवाय कुटुंबिने

अभीष्टोपस्करैर्युक्तां शुक्लपुष्पाम्बरावृताम्। अव्यङ्गाय च विप्राय वैष्णवाय कुटुम्बिने दद्यात्॥

Verse 14

दातव्या वेदविदुषे न वंध्यापतये क्वचित् । तत्रोपवेश्य दांपत्यमलंकृत्य विधानतः

वेदविदुषे दातव्या न वन्ध्यापतये क्वचित्। तत्रोपवेश्य दाम्पत्यं विधानतः समलङ्कृत्य समर्चयेत्॥

Verse 15

पत्न्यास्तु भाजनं दद्याद्भक्ष्यभोज्यसमन्वितम् । ब्राह्मणस्यापि सौवर्णीमुपस्करसमन्विताम्

पत्नीं प्रति भक्ष्यभोज्यसम्पूर्णं भाजनं दद्यात्; ब्राह्मणायापि सौवर्णीं पात्रिकाम् उपस्करसमन्वितां दद्यात्।

Verse 16

प्रतिमां देवदेवस्य सोदकुंभां निवेदयेत् । एवं यस्तु पुमान्कुर्यादशून्यशयनं हरेः

देवदेवस्य प्रतिमां सोदककुम्भां निवेदयेत्; एवं यः पुमान् कुर्यात्, स हरेः शयनम् अशून्यं करोति।

Verse 17

वित्तशाठ्येन रहितो नारायणपरायणः । न तस्य पत्न्या विरहः कदाचिदपि जायते

वित्तशाठ्यवर्जितो नारायणपरायणश्च; तस्य पत्न्या विरहः कदाचिदपि न जायते।

Verse 18

नारी वा विधवा ब्रह्मन्यावच्चंद्रार्कतारकं । न विरूपौ न शोकार्तौ दंपती भवतः क्वचित्

ब्रह्मन्, नारी वा विधवा वा, यावच्चन्द्रार्कतारकं; दम्पत्योः क्वचिदपि न विरूपता न शोकार्तता भवतु।

Verse 19

न पुत्रपशुरत्नानि क्षयं यांति पितामह । सप्तकल्पसहस्राणि सप्तकल्पशतानि च

पितामह, न पुत्रपशुरत्नानां क्षयो भवति; सप्तकल्पसहस्राणि सप्तकल्पशतानि च।

Verse 20

कुर्वन्नशून्यशयनं विष्णुलोके महीयते । ब्रह्मोवाच । कथमारोग्यमैश्वर्यं मतिर्धर्मस्थितिस्सदा

कुर्वन्नशून्यशयनं विष्णुलोके महीयते। ब्रह्मोवाच—कथमारोग्यमैश्वर्यं मतिर्धर्मस्थितिः सदा?

Verse 21

अव्यंगाथ परे भक्तिर्विष्णौ चापि भवेत्कथम् । ईश्वर उवाच । साधु ब्रह्मंस्त्वया पृष्टमिदानीं कथयामि ते

अव्यङ्गाथ परा भक्तिर्विष्णौ चापि भवेत्कथम्। ईश्वर उवाच—साधु ब्रह्मंस्त्वया पृष्टमिदानीं कथयामि ते॥

Verse 22

विरोचनस्य संवादं भार्गवस्य च धीमतः । प्रह्लादस्य सुतं दृष्ट्वा द्विरष्टपरिवत्सरम्

प्रह्लादस्य सुतं दृष्ट्वा द्विरष्टपरिवत्सरम्। विरोचनस्य संवादं भार्गवस्य च धीमतः॥

Verse 23

तस्य रूपमिदं ब्रह्मन्सोहसद्भृगुनंदनः । साधुसाधु महाबाहो विरोचन शिवं तव

तस्य रूपमिदं ब्रह्मन्सोऽहसद्भृगुनन्दनः। साधु साधु महाबाहो विरोचन शिवं तव॥

Verse 24

तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः । ब्रह्मन्किमर्थमेतत्ते हास्यं वै मामकं कृतम्

तत्तथा हसितं तस्य पप्रच्छ सुरसूदनः। ब्रह्मन् किमर्थमेतत्ते हास्यं वै मामकं कृतम्॥

Verse 25

साधुसाध्विति मामेवमुक्तवांस्त्वं वदस्व मे । तमेवं वादिनं युक्तमुवाच वदतां वरः

“साधु साधु” इति मां एवम् उक्तवान् त्वं, इदानीं मे वद। एवं युक्तवाक्यं वदन्तं तं प्रति वदतां वरः प्रत्युवाच।

Verse 26

विस्मयाद्व्रतमाहात्म्याद्धास्यमेतत्कृतं मया । पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य त्रिशूलिनः

व्रतमाहात्म्यविस्मयात् मया एतत् हास्येन कृतम्; पुरा दक्षविनाशाय कुपितस्य त्रिशूलिनः काले।

Verse 27

अपतद्भीमवक्त्रस्य स्वेदबिंदुर्ललाटजः । भित्वा स सप्तपातालानदहत्सप्तसागरान्

भीमवक्त्रस्य ललाटजातः स्वेदबिन्दुरपतत्; स सप्तपातालान् भित्वा सप्तसागरान् अदहत्।

Verse 28

अनेकवक्त्रनयनोज्वलज्ज्वलन भीषणः । वीरभद्र इति ख्यातः करपादायुतैर्युतः

अनेकवक्त्रनयनैः ज्वलज्ज्वलनभीषणः; करपादायुतैर्युक्तः स वीरभद्र इति ख्यातः।

Verse 29

कृत्वा स यज्ञमथनं पुनर्भूतस्य संप्लवः । त्रिजगद्दहनाद्भूयः शिवेन विनिवारितः

यज्ञमथनं कृत्वा स पुनर्भूतः संप्लवः; त्रिजगद्दहनात् भूयः शिवेन विनिवारितः।

Verse 30

कृतं त्वया वीरभद्र दक्षयज्ञविनाशनं । इदानीमलमेतेन लोकदाहेन कर्मणा

कृतं त्वया वीरभद्र दक्षयज्ञविनाशनम्। इदानीं लोकदाहकरं कर्मैतद् अलं भवतु॥

Verse 31

शांतिप्रदानात्सर्वेषां ग्रहणां प्रथमो भव । प्रहृष्टाभिजनाः पूजां करिष्यंति कृतात्मनः

सर्वेषां शान्तिप्रदानात् ग्रहाणां प्रथमो भव। प्रहृष्टाभिजनाः पूजां करिष्यन्ति कृतात्मनः॥

Verse 32

अंगारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज । देवलोके द्वितीयं च तव रूपं भविष्यति

अङ्गारक इति ख्यातिं गमिष्यसि धरात्मज। देवलोके द्वितीयं च तव रूपं भविष्यति॥

Verse 33

ये च त्वां पूजयिष्यंति चतुर्थ्यां तु दिने नराः । रूपमारोग्यमैश्वर्यं तेष्वनंतं भविष्यति

ये च त्वां पूजयिष्यन्ति चतुर्थ्यां तु दिने नराः। रूपमारोग्यमैश्वर्यं तेष्वनन्तं भविष्यति॥

Verse 34

एवमुक्तस्ततः शांतिमगमत्कामरूपधृत् । स जातस्तत्क्षणाद्राजन्ग्रहत्वमगमत्पुनः

एवमुक्तस्ततः शान्तिमगमत् कामरूपधृत्। स जातस्तत्क्षणाद् राजन् ग्रहत्वमगमत् पुनः॥

Verse 35

स कदाचिद्भवांस्तस्य पूजार्घादिकमुत्तमं । दृष्टवान्क्रियमाणं च शूद्रेण त्वं व्यवस्थितः

स त्वं कदाचित् तस्य शूद्रेण क्रियमाणं पूजार्घ्यादिकमुत्तमं कर्म दृष्टवान्, समीपे स्थित्वा तदनु पश्यन्।

Verse 36

तेन त्वं रूपवान्जातो सुरः शत्रुकुलाशनिः । विविधा च रुचिर्जाता यस्मात्तव विदूरगा

तेन कारणेन त्वं रूपवान् जातः, सुर इव, शत्रुकुलानां वज्र इव; तव दीर्घदूरगया प्रभया विविधा रुचिरपि समुत्पन्ना।

Verse 37

विरोचन इति प्राहुस्तस्मात् त्वां देवदानवाः । शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनात्

तस्मात् देवदानवाः त्वां ‘विरोचन’ इति प्राहुः, शूद्रेण क्रियमाणस्य व्रतस्य तव दर्शनहेतोः।

Verse 38

ईदृशी रूपसंपत्तिरिति विस्मितवानहम् । साधुसाध्विति तेनोक्तमहो माहात्म्यमुत्तमं

‘ईदृशी रूपसम्पत्तिः’ इति अहं विस्मितवान्; ततः स ‘साधु साधु’ इत्युक्त्वा ‘अहो उत्तमं माहात्म्यम्’ इति जगाद।

Verse 39

पश्यतोपि भवेद्रूपमैश्वर्यं किमु कुर्वतः । यस्माच्च भक्त्या धरणीसुतस्य विनिंद्यमानेन गवादिदानम्

पश्यतोऽपि रूपमैश्वर्यं भवति, किमु कुर्वतः; धरणीसुतस्य भक्त्या च, विनिन्द्यमानेनापि गवादिदानं दोषाय भवति।

Verse 40

आलोकितं तेन सुरारिगर्भे संभूतिरेषा तव दैत्य जाता । अथ तद्वचनं श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः

सुरारिगर्भे तेन त्वम् आलोकितः; तस्मादेव दर्शनात् दैत्यत्वेन तव एषा सम्भूतिः जाता। अथ महात्मनः भार्गवस्य तद्वचनं श्रुत्वा…

Verse 41

प्रह्लादनंदनो वीरः पुनः पप्रच्छ भार्गवम् । विरोचन उवाच । भगवंस्तद्व्रतं सम्यक्श्रोतुमिच्छामि तत्वतः

प्रह्लादनन्दनो वीरः पुनर्भार्गवं पप्रच्छ। विरोचन उवाच— भगवन्, तद्व्रतं सम्यक् तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि।

Verse 42

दीयमानं तु यद्दानं मया दृष्टं भवांतरे । माहात्म्यं च विधिं तस्य यथावद्वक्तुमर्हसि

भवान्तरे मया दृष्टं यद्दानं दीयमानम्; तस्य माहात्म्यं विधिं च यथावत् वक्तुमर्हसि।

Verse 43

इति तद्वचनं श्रुत्वा विप्रः प्रोवाच सादरं । चतुर्थ्यंगारकदिने यदा भवति दानव

इति तद्वचनं श्रुत्वा विप्रः सादरं प्रोवाच— दानव, यदा चतुर्थी अङ्गारकदिने भवति…

Verse 44

मृदास्नानं तदा कुर्यात्पद्मरागविभूषितः । अग्निर्मूर्द्धादिवो मंत्रं जपेत्स्नात उदङ्मुखः

तदा पद्मरागविभूषितो मृदास्नानं कुर्यात्। स्नात उदङ्मुखः ‘अग्निर्मूर्धा…’ इत्यादिमन्त्रं जपेत्।

Verse 45

शूद्रस्तूष्णीं स्मरन्भौममास्तां भोगविवर्जितः । अथास्तमित आदित्ये गोमयेनानुलेपयेत्

शूद्रः तूष्णीं स्थित्वा भौमं स्मरन् भोगविवर्जितः आस्तां; आदित्यास्तमये गोमयेन भूमिं वा देहम् वा अनुलेपयेत्।

Verse 46

प्रांगणं पुष्पमालाभिरक्षताद्भिः समंततः । तदभ्यर्च्यालिखेत्पद्मं कुंकुमेनाष्टपत्रकम्

प्राङ्गणं पुष्पमालाभिः अक्षतैश्च समन्ततः अलङ्कृत्य; तदभ्यर्च्य कुंकुमेन अष्टपत्रकं पद्मं लिखेत्।

Verse 47

कुंकुमस्याप्यभावेन रक्तचंदनमिष्यते । चत्वारः करकाः कार्याः भक्ष्यभोज्यसमन्विताः

कुंकुमस्याप्यभावे रक्तचन्दनं ग्राह्यम् इति; भक्ष्यभोज्यसमन्विताः चत्वारः करकाः कार्याः।

Verse 48

तंडुलै रक्तशालेयैः पद्मरागैश्च संयुताः । चतुःकोणेषु तान्कृत्वा फलानि विविधानि च

रक्तशालेयतण्डुलैः पद्मरागैश्च संयुतैः; चतुःकोणेषु तान् न्यस्य, विविधानि फलानि च स्थापयेत्।

Verse 49

गंधमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेशयेत् । सुवर्णशृंगां कपिलामथार्च्य रौप्यैः खुरैः कांस्यदोहां सवस्त्राम्

गन्धमाल्यादिकं सर्वं तथैव विनिवेशयेत्; सुवर्णशृङ्गां कपिलां रौप्यखुरां कांस्यदोहां सवस्त्रां च सम्यगर्च्य समर्पयेत्।

Verse 50

धुरंधरं रक्तखुरं च सौम्यं धान्यानि सप्तांबरसंयुतानि । अंगुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सौवर्णमप्यायतबाहुदंडम्

धुरन्धरं रक्तखुरं च सौम्यं, धान्यानि सप्ताम्बरसंयुतानि । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव, सौवर्णमप्यायतबाहुदण्डम् ॥

Verse 51

चतुर्भुजं हेममयं च ताम्रपात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्तम् । सामस्वरज्ञाय जितेंद्रियाय वाग्रूपशीलान्वयसंयुताय

चतुर्भुजं हेममयं च ताम्रपात्रे गुडस्योपरि सर्पियुक्तम् । सामस्वरज्ञाय जितेन्द्रियाय वाग्रूपशीलान्वयसंयुताय ॥

Verse 52

दातव्यमेतत्सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दंभयुक्ते । भूमिपुत्र महाभाग स्वेदोद्भव पिनाकिनः

दातव्यमेतत्सकलं द्विजाय कुटुम्बिने नैव तु दम्भयुक्ते । भूमिपुत्र महाभाग स्वेदोद्भव पिनाकिनः ॥

Verse 53

रूपार्थी त्वां प्रपन्नोहं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते । मंत्रेणानेन दत्वार्घ्यं रक्तचंदनवारिणा

रूपार्थी त्वां प्रपन्नोऽहं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते । मन्त्रेणानेन दत्वार्घ्यं रक्तचन्दनवारिणा ॥

Verse 54

ततोर्चयेद्विप्रवरं रक्तमाल्यांबरादिभिः । दद्यात्तेनैव मंत्रेण भौमं गोमिथुनान्वितम्

ततोर्चयेद्विप्रवरं रक्तमाल्याम्बरादिभिः । दद्यात्तेनैव मन्त्रेण भौमं गोमिथुनान्वितम् ॥

Verse 55

शय्यां च शक्तिमान्दद्यात्सर्वोपस्करसंयुताम् । यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे

शक्तिमान् पुरुषः सर्वोपस्करसंयुतां शय्यां दद्यात्; तथा लोके यद्यदिष्टतमं, गृहे च यच्चास्य दयितं, तदपि समर्पयेत्।

Verse 56

तत्तद्गुणवते देयं दत्तस्याक्षयमिच्छता । ततः प्रदक्षिणं कृत्वा विसृज्य द्विजसत्तमम्

अक्षयफलमिच्छता तत्तद्गुणवते एव देयं; दत्तस्य तु प्रदक्षिणं कृत्वा, द्विजसत्तमं सादरं विसृजेत्।

Verse 57

नक्तं क्षीराशनं कुर्यादेवं चांगारकाष्टकम् । चतुरो वाथ वातस्य यत्पुण्यं तद्वदामि ते

नक्तं क्षीरमेवाश्नीयात्—एषोऽङ्गारकाष्टकविधिः; अथ वाते चतुरो व्रतानां यत्पुण्यं, तत् ते वदामि।

Verse 58

रूपसौभाग्यसंपन्नः पुमान्जन्मनि जन्मनि । विष्णौ वाथ शिवे भक्तः सप्तद्वीपाधिपो भवेत्

जन्मनि जन्मनि रूपसौभाग्यसंपन्नः स्यात्; विष्णौ वा शिवे वा भक्तः सन् सप्तद्वीपाधिपो भवेत्।

Verse 59

सप्तकल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते । तस्मात्वमपि दैत्येंद्र व्रतमेतत्समाचर

सप्तकल्पसहस्राणि रुद्रलोके महीयते; तस्मात् हे दैत्येन्द्र, त्वमपि एतद्व्रतं समाचर।

Verse 60

इत्येवमुक्तो भुगुनंदनेन चकार सर्वं व्रतमेव दैत्यः । त्वं चापि राजन्कुरु सर्वमेतद्यतोक्षयं वेदविदो वदंति

इत्येवं भुगुनन्दनेनोपदिष्टो दैत्यः समग्रं व्रतमाचरन्। त्वमपि राजन् सर्वमेतत्कुरु, यतो वेदविदोऽस्य फलमक्षयमिति वदन्ति॥

Verse 61

शृणोति यश्चैनमनन्यचेतास्तस्यापि सर्वं भगवान्विधत्ते

यश्चैनं शृणोत्यनन्यचेताः तस्यापि भगवान् सर्वं सम्यग्विधत्ते॥