Adhyaya 9
The Churning of the Ocean (Milk Ocean Episode: Kālakūṭa, Hari-nāma, and Alakṣmī/Jyeṣṭhā)
अस्मिन्नध्याये देवाः मन्दराचलेन क्षीरसागरं मथ्नन्ति। हरिः कूर्मरूपेणाधो मन्दरं धारयति, अनन्तः रज्जुरूपेण मथनाय नियुज्यते; एतत् कर्मैकादश्यां कृतमिति कालनिर्देशः। प्रथमं कालकूटविषं समुद्रात् समुत्पद्यते; तेन देवाः पलायन्ते। तदा शङ्करः अन्तर्मनसा नारायणं ध्यायन् महन्मन्त्रं प्रयुञ्जानः विषं शमयति। अनन्तरं ग्रन्थः हरिनामानि—अच्युतानन्तगोविन्दादीनि—प्राधान्येन निर्दिशति, तथा प्रणवपूर्वकं नमस्कारं विधत्ते, येन विषमरणं सर्पाग्निभयञ्च नश्यति। पुनर्मथने ज्येष्ठा/अलक्ष्मीः प्रादुर्भवति; देवैः सा कलहाशौचगुरुदेवातिथ्यावमानयज्ञदानप्रमादद्यूतपरस्त्रीगमनचौर्यादिषु, तथा अशुद्धाहारविहारमलिनाचारस्थानेषु वासाय नियोज्यते—मिथकं गृह्यधर्मोपदेशरूपेण परिणमति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततोऽमरगणास्ते च सगंधर्वाः सदानवा । उत्पाट्य मंदरं शैलं चिक्षिपुः पयसां निधौ
सूत उवाच—ततः तेऽमरगणाः सगन्धर्वाः सदानवाश्च मन्दरं शैलमुत्पाट्य पयसां निधौ समुद्रे प्राक्षिपन्।
Verse 2
ततः सनातनः श्रीमान्दयालुर्जगदीश्वरः । अधारयद्गिरेर्मूलं कूर्मरूपेण पृष्ठतः
ततः सनातनः श्रीमान् दयालुर्जगदीश्वरः कूर्मरूपं समास्थाय पृष्ठतः गिरिमूलमधारयत्।
Verse 3
अनंतं तत्र संवेष्ट्य ममंथुर्दुग्धसागरम् । एकादश्यां मथ्यमाने चोद्भूतं प्रथमं द्विज
तत्रानन्तं संवेष्ट्य ते दुग्धसागरं ममन्थुः; एकादश्यां मथ्यमाने प्रथमं यदुद्भूतं तदिदं, हे द्विज।
Verse 4
कालकूटविषं ते तु दृष्ट्वा सर्वे प्रदुद्रुवुः । ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा शंकरश्चोक्तवानिदम्
कालकूटविषं तद् दृष्ट्वा सर्वे ते प्रदुद्रुवुः; तान् विद्रुतान् दृष्ट्वा शंकरः प्रोवाचेदम्।
Verse 5
भोभोऽमरगणा यूयं विषं कुरुतमादरम् । वारयिष्याम्यहं तूर्णं कालकूटं महाविषम्
भो भोऽमरगणा यूयं विषेऽस्मिन् कुरुतादरम्; अहं तु तूर्णं वारयिष्यामि कालकूटं महाविषम्।
Verse 6
इत्युक्त्वा पार्वतीनाथो ध्यायन्नारायणं हृदि । महामंत्रं समुच्चार्य विषमादद्भयंकरम्
इत्युक्त्वा पार्वतीनाथो हृदि नारायणं ध्यायन् । महामन्त्रं समुच्चार्य विषमेऽपि भयंकरम् अद्भुतं चाकरोत् ॥
Verse 7
महामंत्रप्रभावेण विषं जीर्णं गतं महत् । अच्युतानंतगोविंद इति नामत्रयं हरेः
महामन्त्रप्रभावेण विषं जीर्णं गतं महत् । ‘अच्युतानन्तगोविन्द’ इति नामत्रयं हरेः ॥
Verse 8
योजपेत्प्रयतो भक्त्या प्रणवाद्यं नमोंऽतिकम् । विषभोगाग्निजं तस्य नास्ति मृत्योर्भयं तथा
योजपेत् प्रयतः भक्त्या प्रणवाद्यं नमोऽन्तिकम् । विषभोगाग्निजं तस्य नास्ति मृत्योर्भयं तथा ॥
Verse 9
इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे समुद्रमथनं । नाम नवमोऽध्यायः
इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखण्डे सूतशौनकसंवादे ‘समुद्रमथनं’ नाम नवमोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 10
रूक्षपिंगलकेशा च जरतीं बिभ्रती तनुम् । सा च ज्येष्ठाब्रवीद्देवान्किंकर्तव्यं मयेति वै
रूक्षपिङ्गलकेशा सा जरतीं तनुमुद्वहन् । ज्येष्ठा देवानुवाचेदं—किं कर्तव्यं मयेति वै ॥
Verse 11
देवास्तथाब्रुवंस्तां च देवीं दुःखस्यभाजनम् । येषां नॄणां गृहे देवी कलहः संप्रवर्तते
ततः देवाः तां देवीं दुःखस्य भाजनं प्रति एवमब्रुवन्—येषां नॄणां गृहे एषा देवी प्रविशति, तत्र कलहः संप्रवर्तते चिरं च तिष्ठति।
Verse 12
तत्र स्थानं प्रयच्छामो वस ज्येष्ठे शुभान्विता । निष्ठुरं वचनं ये च वदंति येऽनृतं नराः
तत्र ते स्थानं प्रयच्छामः; वस ज्येष्ठे शुभान्विता। ये नराः निष्ठुरं वचनं वदन्ति, ये चानृतं भाषन्ते…
Verse 13
संध्यायां ये हि चाश्नंति दुःखदा तिष्ठ तद्गृहे । कपालकेशभस्मास्थि तुषांगाराणि यत्र तु
ये हि संध्यायां भुञ्जते, ते दुःखदाः; तद्गृहे तिष्ठ। यत्र कपालकेशभस्मास्थि-तुषाङ्गाराणि च सन्ति।
Verse 14
स्थानं ज्येष्ठे तत्र तव भविष्यति न संशयः । अकृत्वा पादयोर्धौतं ये चाश्नंति नराधमाः
तत्र ते ज्येष्ठे स्थानं भविष्यति, न संशयः। ये नराधमाः पादयोर्धौतं अकृत्वा भुञ्जते…
Verse 15
तद्गृहे सर्वदा तिष्ठ दुःखदारिद्रदायिनी । वालुकालवणांगारैः कुर्वंति दंतधावनम्
तद्गृहे सर्वदा तिष्ठ, दुःखदारिद्रदायिनी। यत्र वालुकालवणाङ्गारैः दन्तधावनं कुर्वन्ति।
Verse 16
तेषां गेहे सदा तिष्ठ दुःखदा कलिना सह । छत्राकं श्रीफलं शिष्टं ये खादंति नराधमाः
कलिना सह तेषां गेहे सदा तिष्ठ, ये नराधमाः छत्राकं श्रीफलं च शिष्टभोज्यं भुञ्जते।
Verse 17
गेहे तेषां तव स्थानं ज्येष्ठे कलुषदायिनि । तिलपिष्टमलाबुं ये गृंजनं पोतिकादलम्
हे ज्येष्ठे कलुषदायिनि, तव स्थानं तेषां गेहे—ये तिलपिष्टं, अलाबुं, गृञ्जनं, पोतिकादलं च भुञ्जते।
Verse 18
कलं बुकं पलांडुं ये चाश्नंति पापबुद्धयः । तेषां गृहे तव स्थानं भविष्यति न संशयः
ये पापबुद्धयः कलं बुकं पलाण्डुं चाश्नन्ति, तेषां गृहे तव स्थानं भविष्यति—न संशयः।
Verse 19
गुरु देवातिथीनां च यज्ञदानविवर्जितम् । यत्रवेदध्वनिर्नास्ति तत्र तिष्ठ सदाऽशुभे
गुरुदेवातिथीनां च पूजनं यत्र नास्ति, यज्ञदानविवर्जितं यत्र, यत्र वेदध्वनिर्नास्ति—तत्र सदा तिष्ठ, अशुभे।
Verse 20
दंपत्योः कलहो यत्र पितृदेवार्चनं न वै । दुरोदररता यत्र तत्र तिष्ठ सदाशुभे
दंपत्योः कलहो यत्र नित्यं, पितृदेवार्चनं न यत्र, दुरोदररता यत्र—तत्र तिष्ठ सदा, अशुभे।
Verse 21
परदाररता यत्र परद्रव्यापहारिणः । विप्रसज्जनवृद्धानां यत्र पूजा न विद्यते । तत्र स्थाने सदा तिष्ठ पापदारिद्र्यदायिनी
परदाररता यत्र परद्रव्यापहारिणः। विप्रसज्जनवृद्धानां यत्र पूजा न विद्यते। तत्र स्थाने सदा तिष्ठ पापदारिद्र्यदायिनी॥
Verse 22
इत्यादिश्य सुरा ज्येष्ठां सर्वेषां कलिवल्लभाम् । क्षीराब्धेर्मथनं चक्रुः पुनस्ते सुसमाहिताः
इत्यादिश्य सुरा ज्येष्ठां सर्वेषां कलिवल्लभाम्। क्षीराब्धेर्मथनं चक्रुः पुनस्ते सुसमाहिताः॥