The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)
सनकः विष्णोर्माहात्म्यश्रवणकीर्तनयोः तत्क्षणपापनाशकत्वं प्रशंसति। स योग्यता-भेदं दर्शयति—शान्ताः षड्रिपून् जित्वा ज्ञानयोगेन अक्षरं प्राप्नुवन्ति, शुद्धकर्मिणः कर्मयोगेन अच्युतं, लोभमोहमग्नाः तु प्रभुं पराङ्मुखाः। ततः अश्वमेधसमं फलमिति प्राचीनाख्यानं प्रवर्तते—वेदमाली वेदविद् हरिभक्तः कुटुम्बलोभात् निषिद्धविक्रयादि, मद्यविक्रय, व्रतविक्रय, अशुद्धदानग्रहणादि कृत्वा पतति। आशाया अतृप्तिं दृष्ट्वा स विरज्य धनं विभज्य कूपतडागादि लोकहितं देवालयनिर्माणं च कृत्वा नरनारायणाश्रमं गच्छति। तत्र तेजस्विनं मुनिं जानन्तीं मिलित्वा सत्कारं लभते, मोक्षविद्यां याचते। जानन्ती निरन्तर-विष्णुस्मरणं, परनिन्दात्यागं, दयां, षड्विकारत्यागं, अतिथिपूजनं, निष्काम-पुष्पपत्रार्चनं, देवर्षिपितृतर्पणं, अग्निसेवा, मन्दिरमार्जन-जीर्णोद्धार-दीपदानं, प्रदक्षिणा-स्तोत्रपाठं, नित्यं पुराण-वेदान्ताध्ययनं च उपदिशति। ‘कोऽहम्’ इति प्रश्नः मनोजात-अहङ्कारभेदेन, निर्गुणात्मतत्त्वेन, महावाक्येन ‘तत्त्वमसि’ इति च निरूप्य ब्रह्मसाक्षात्कारं जनयति; वाराणस्यां तस्य अन्तिममोक्षः। फलश्रुतौ श्रवणकीर्तनं कर्मबन्धच्छेदकं इति।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य चक्रिणः । पठतां शृण्वतां सद्यः पापराशिः प्रणश्यति 1. ॥ १ ॥
सनक उवाच । पुनर्वक्ष्यामि माहात्म्यं देवदेवस्य चक्रिणः । पठतां शृण्वतां सद्यः पापराशिः प्रणश्यति ॥
Verse 2
शान्ता जितारिषड्वर्गा योगेनाप्यनहङ्कृताः । यजन्ति ज्ञानयोगेन ज्ञानरूपिणमव्ययम् ॥ २ ॥
शान्ता जितारिषड्वर्गा योगेनाप्यनहङ्कृताः । यजन्ति ज्ञानयोगेन ज्ञानरूपिणमव्ययम् ॥
Verse 3
तीर्थस्नानैर्विशुद्धा ये व्रतदानतपोमखैः । यजन्ति कर्मयोगेन सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३ ॥
तीर्थस्नानैर्विशुद्धा ये व्रतदानतपोमखैः । कर्मयोगेन ते यजन्ति सर्वधातारमच्युतम् ॥
Verse 4
लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥ ४ ॥
लुब्धा व्यसनिनोऽज्ञाश्च न यजन्ति जगत्पतिम् । अजरामरवन्मूढास्तिष्ठन्ति नरकीटकाः ॥
Verse 5
तडिल्लेखाश्रिया मत्ता वृथाहङ्कारदूषिताः । न यजन्ति जगन्नाथं सर्वश्रेयोविधायकम् ॥ ५ ॥
तडिल्लेखाश्रिया मत्ता वृथाहङ्कारदूषिताः । न यजन्ति जगन्नाथं सर्वश्रेयोविधायकम् ॥
Verse 6
हरिधर्मरताः शान्ता हरिपादाब्जसेवकाः । दैवात्केऽपीह जायन्ते लोकानुग्रहतत्पराः ॥ ६ ॥
हरिधर्मरताः शान्ता हरिपादाब्जसेवकाः । दैवात्केऽपीह जायन्ते लोकानुग्रहतत्पराः ॥
Verse 7
कर्मणा मनसा वाचा यो यजेद्भक्तितो हरिम् । स याति परमं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ ७ ॥
कर्मणा मनसा वाचा यो यजेद्भक्तितो हरिम् । स याति परमं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥
Verse 8
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ८ ॥
अत्रैव पुरातनमितिहासमिमं वक्ष्यामि; यः पठति शृणोति च, तस्य सर्वपापप्रणाशनं भवति ॥
Verse 9
तत्प्रवक्ष्यामि चरितं यज्ञमालिसुमालिनोः । यस्य श्रवणमात्रेण वाजिमेधफलं लभेत् ॥ ९ ॥
अधुना यज्ञमालिसुमालिनोः पावनं चरितं प्रवक्ष्यामि; यस्य श्रवणमात्रेण अश्वमेधफलं लभ्यते ॥
Verse 10
कश्चिदासीत्पुरा विप्र ब्राह्मणो रैवतेऽन्तरे । वेदमालिरिति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ १० ॥
पुरा रैवतेऽन्तरे, हे विप्र, कश्चिद् ब्राह्मणोऽभूत्—वेदमालिरिति ख्यातः, वेदवेदाङ्गपारगः ॥
Verse 11
सर्वभूतदयायुक्तो हरिपूजापरायणः । पुत्रमित्रकलत्रार्थं धनार्जनपरोऽभवत् ॥ ११ ॥
स सर्वभूतदयायुक्तो हरिपूजापरायणोऽपि; पुत्रमित्रकलत्रार्थं धनार्जनेऽतिनिरतः अभवत् ॥
Verse 12
अपण्यविक्रयं चक्रे तथा च रसविक्रयम् । चण्डालाद्यैरपि तथा सम्भाषी तत्प्रतिग्रही ॥ १२ ॥
स अपण्यविक्रयं चकार, तथा च मद्यादिरसविक्रयम्; चण्डालादिभिरपि सम्भाषी, तेषां दानं प्रतिगृह्णाति स्म ॥
Verse 13
तपसां विक्रयं चक्रे व्रतानां विक्रयं तथा । परार्थं तीर्थगमनं कलत्रार्थमकारयत् ॥ १३ ॥
तपसां व्रतानां च विक्रयं कृत्वा, परमार्थाय तीर्थयात्रामपि लौकिकार्थे नियोजयामास; कलत्रलाभार्थं तां कारयामास ॥
Verse 14
कालेन गच्छता विप्र जातौ तस्य सुतावुभौ । यज्ञमाली सुमाली च यमलावतिशोभनौ ॥ १४ ॥
कालेन गच्छता, हे विप्र, तस्य सुतावुभौ जातौ—यज्ञमाली सुमाली च—यमलौ परमशोभनौ ॥
Verse 15
ततः पिता कुमारौ तावतिस्नेहसमन्वितः । पोषयामास वात्सल्याद्बहुभिः साधनैस्तदा ॥ १५ ॥
ततः पिता तौ कुमारौ अतिस्नेहसमन्वितः; वात्सल्यात् तदा बहुभिः साधनैः पोषयामास ॥
Verse 16
वेदमालिर्बहूपायैर्धनं सम्पाद्य यत्नतः । स्वधनं गणयामास कियत्स्यादिति वेदितुम् ॥ १६ ॥
वेदमालिः बहूपायैः यत्नतः धनं सम्पाद्य, स्वधनं कियत् स्यादिति ज्ञातुं गणयामास ॥
Verse 17
निधिकोटिसहस्राणां कोटिकोटिगुणान्वितम् । विगणय्य स्वयं हृष्टो विस्मितश्चार्थचिन्तया ॥ १७ ॥
निधिकोटिसहस्राणां कोटिकोटिगुणान्वितं धनं विगणय्य, स्वयं हृष्टोऽभूत्; अर्थचिन्तया विस्मितश्चाभवत् ॥
Verse 18
असत्प्रतिग्रहैश्चैव अपण्यानां च विक्रयैः । मया तपोविक्रयाद्यैरेतद्धनमुपार्जितम् ॥ १८ ॥
असत्प्रतिग्रहैः शठदानैश्च, अपण्यानां च विक्रयैः, तपोविक्रयादिभिश्च मया एतद्धनं दुष्टमार्गेणोपार्जितम् ॥१८॥
Verse 19
नाद्यापि शान्तिमापन्ना मम तृष्णातिदुःसहा । मेरुतुल्यसुवर्णानि ह्यसङ्ख्यातानि वाञ्छति ॥ १९ ॥
अद्यापि मम अतिदुःसहा तृष्णा न शान्तिमापन्ना; सा हि मेरुतुल्यानि असङ्ख्यातानि सुवर्णराशीन् वाञ्छति ॥१९॥
Verse 20
अहो मन्ये महाकष्टं समस्तक्लेशसाधनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुनरन्यच्च कांक्षति ॥ २० ॥
अहो, एतत् महाकष्टं मन्ये—समस्तक्लेशसाधनम्; सर्वान् कामान् अवाप्यापि पुनरन्यच्च कांक्षति जनः ॥२०॥
Verse 21
जीर्यन्ति जीर्यतः केशाः दन्ताः जीर्यन्ति जीर्यतः । चक्षुःश्रोत्रे च जोर्येते तृष्णैका तरुणायते ॥ २१ ॥
जीर्यतः केशा जीर्यन्ति, जीर्यतः दन्ता जीर्यन्ति; चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते, तृष्णैका तरुणायते ॥२१॥
Verse 22
ममेन्द्रि याणि सर्वाणि मन्दभावं व्रजन्ति च । बलं हृतं च जरसा तृष्णा तरुणतां गता ॥ २२ ॥
ममेन्द्रियाणि सर्वाणि मन्दभावं व्रजन्ति; जरसा बलं हृतं, तृष्णा तु पुनस्तरुणतां गता ॥२२॥
Verse 23
कष्टाशा वर्त्तते यस्य स विद्वानथ पण्डितः । सुशान्तोऽपि प्रमन्युः स्याद्धीमानप्यतिमूढधीः ॥ २३ ॥
कष्टप्राप्त्याशया यस्य मनः स्थिरं स विद्वान् पण्डितोऽपि कथ्यते। सुशान्तोऽपि कदाचित् प्रमन्युः स्यात्, धीमानपि अतिमूढधीः कर्म करोति॥
Verse 24
आशा भङ्गकरी पुंसामजेयारातिसन्निभा । तस्मादाशां त्यजेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छाश्वतं सुखम् ॥ २४ ॥
आशा पुंसां भङ्गकरी, अजेयशत्रुसन्निभा। तस्माद् यः शाश्वतं सुखं वाञ्छति, स प्राज्ञोऽाशां त्यजेत्॥
Verse 25
बलं तेजो यशश्चैव विद्यां मानं च वृद्धताम् । तथैव सत्कुले जन्म आशा हन्त्यतिवेगतः ॥ २५ ॥
बलं तेजो यशो विद्या मानं वृद्धतां तथा। सत्कुले जन्म चाप्याशा हन्त्यतिवेगतः॥
Verse 26
नृणामाशाभिभूतानामाश्चर्यमिदमुच्यते । किञ्चिद्दातापि चाण्डालस्तस्मादधिकतां गतः ॥ २६ ॥
आशाभिभूतानां नृणामिदमाश्चर्यं प्रकीर्त्यते। किञ्चिद्दातापि चाण्डालोऽपि तेषामधिकतां व्रजेत्॥
Verse 27
आशाभिभूताः ये मर्त्या महामोहा महोद्धताः । अवमानादिकं दुःखं न जानन्ति कदाप्यहो ॥ २७ ॥
आशाभिभूताः मर्त्याः महामोहा महोद्धताः। अवमानादिदुःखं ते कदापि न विजानते॥
Verse 28
मयाप्येवं बहुक्लेशैरेतद्धनमुपार्जितम् । शरीरमपि जीर्णं च जरसापहृतं बलम् ॥ २८ ॥
मयाप्येवं बहुक्लेशैरेतद्धनमुपार्जितम्; किन्तु शरीरं जीर्णं जातं, जरया बलं चापहृतम्॥
Verse 29
इतः परं यतिष्यामि परलोकार्थमादरात् । एवं निश्चित्य विप्रेन्द्र धर्ममार्गरतोऽभवत् ॥ २९ ॥
इतः परं परलोकार्थमादरात् यतिष्यामि; इति निश्चित्य, हे विप्रेन्द्र, स धर्ममार्गरतोऽभवत्॥
Verse 30
तदैव तद्धनं सर्वं चतुर्द्धा व्यभजत्तथा । स्वयं तु भागद्वितयं स्वार्जितार्थादपाहरत् ॥ ३० ॥
तदैव स तद्धनं सर्वं चतुर्धा व्यभजत्; स्वयमेव तु स्वार्जितार्थात् भागद्वितयमपाहरत्॥
Verse 31
शेषं च भागद्वितयं पुत्रयोरुभयोर्ददौ । स्वेनार्जितानां पापानां नाशं कर्तुमनास्तदा ॥ ३१ ॥
शेषं च भागद्वितयं पुत्रयोरुभयोर्ददौ; स्वार्जितपापानां नाशं कर्तुमनास्तदा॥
Verse 32
प्रपातडागारामांश्च तथा देवगृहान्बहून् । अन्नादीनां च दानानि गङ्गातीरे चकार सः ॥ ३२ ॥
प्रपातडागारामांश्च सरांसि उद्यानानि च बहूनि, तथा देवगृहाणि बहूनि कारयामास; गङ्गातीरे चान्नादिदानानि चकार सः॥
Verse 33
एवं धनमशेषं च विश्राण्य हरिभक्तिमान् । नरनारायणस्थानं जगाम तपसे वनम् ॥ ३३ ॥
एवं स हरिभक्तिमान् सर्वं धनम् अशेषतः विश्राण्य, नरनारायणयोः पावनं स्थानं जगाम; तपसे वनं प्रविवेश ॥
Verse 34
तत्रापश्यन्महारम्यमाश्रमं मुनिसेवितम् । फलितैः पुष्पितैश्चैव शोभितं वृक्षसञ्चयैः ॥ ३४ ॥
तत्र स महा-रम्यं मुनिसेवितम् आश्रमम् अपश्यत्; फलितैः पुष्पितैश्च वृक्षसञ्चयैः शोभितम् ॥
Verse 35
गृणद्भिः परमं ब्रह्म शास्त्रचिन्तापरैस्तथा । परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः परिशोभितम् ॥ ३५ ॥
परमं ब्रह्म गृणद्भिः, शास्त्रचिन्तापरैस्तथा; परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः स आश्रमः परिशोभितः ॥
Verse 36
शिष्यैः परिवृतं तत्र मुनिं जानन्तिसंज्ञकम् । गृणन्तं परमं ब्रह्म तेजोराशिं ददर्श ह ॥ ३६ ॥
तत्र शिष्यैः परिवृतं जानन्तिसंज्ञकं मुनिम् अपश्यत्; परमं ब्रह्म गृणन्तं तेजोराशिमिव ददर्श ह ॥
Verse 37
शमादिगुणसंयुक्तं रागादिरहितं मुनिम् । शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिर्ननाम तम् ॥ ३७ ॥
शमादिगुणसंयुक्तं रागादिरहितं मुनिम्, शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिः तं ननाम ॥
Verse 38
तस्य जानन्तिरागन्तोः कल्पयामास चार्हणम् । कन्दमूलफलाद्यैस्तु नारायणधिया मुने ॥ ३८ ॥
तं अतिथिं समागतं ज्ञात्वा सा जानन्ती यथार्हमर्हणं कल्पयामास। कन्दमूलफलादिभिः नारायणधिया मुने पूजयामास॥
Verse 39
कृतातिथ्यक्रियस्तेन वेदमाली कृताञ्जलि । विनयावनतो भूत्वा प्रोवाच वदतां वरम् ॥ ३९ ॥
तेन कृतातिथ्यक्रियः स वेदमाली कृताञ्जलिः। विनयावनतो भूत्वा वदतां वरं प्रति प्रोवाच॥
Verse 40
भगवन्कृतकृत्योऽस्मि विगतं कल्मषं मम । मामुद्धर महाभाग ज्ञानदानेन पण्डित ॥ ४० ॥
भगवन् कृतकृत्योऽस्मि, विगতं कल्मषं मम। महाभाग पण्डित, ज्ञानदानेन मामुद्धर॥
Verse 41
एवमुक्तस्ततस्तेन जानन्तिर्मुनिसत्तमः । प्रोवाच प्रहसन्वाग्मी वेदमालि गुणान्वितम् ॥ ४१ ॥
एवमुक्तस्ततः तेन मुनिसत्तमः जानन्तिः। प्रहसन्वाग्मी वेदमाली गुणान्वितं प्रोवाच॥
Verse 42
जानन्तिरुवाच । शृणुष्व विप्रशार्दूल संसारोच्छेदकारणम् । प्रवक्ष्यामि समासेन दुर्लभं त्वकृतात्मनाम् ॥ ४२ ॥
जानन्तिरुवाच—शृणुष्व विप्रशार्दूल, संसारोच्छेदकारणम्। प्रवक्ष्यामि समासेन, दुर्लभं त्वकृतात्मनाम्॥
Verse 43
भज विष्णुं परं नित्यं स्मर नारायणं प्रभुम् । परापवादं पैशुन्यं कदाचिदपि मा कृथाः ॥ ४३ ॥
विष्णुं परं नित्यं भज, नारायणं प्रभुं सततं स्मर। परापवादं पैशुन्यं च कदाचिदपि मा कुरुः॥
Verse 44
परोपकारनिरतः सदा भव महामते । हरिपूजापरश्चैव त्यज मूर्खसमागमम् ॥ ४४ ॥
परोपकारनिरतः सदा भव, महामते। हरिपूजापरश्चैव, मूर्खसमागमं त्यज॥
Verse 45
कामं क्रोधं च लोभं च मोहं च मदमत्सरौ । परित्यज्यात्मवल्लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥
कामं क्रोधं च लोभं च मोहं मदमत्सरौ च परित्यज। आत्मवत् लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि॥
Verse 46
असूयां परनिन्दा च कदाचिदपि मा कुरु । दम्भाचारमहङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज ॥ ४६ ॥
असूयां परनिन्दां च कदाचिदपि मा कुरु। दम्भाचारमहङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज॥
Verse 47
दयां कुरुष्व भूतेषु शुश्रूषां च तथा सताम् । त्वया कृतांश्च धर्मान्वै मा प्रकाशय पृच्छताम् ॥ ४७ ॥
भूतेषु दयां कुरुष्व, सतां शुश्रूषां च तथा। त्वया कृतान् धर्मान् पृच्छतामपि मा प्रकाशय॥
Verse 48
अनाचारपरान्दृष्ट्वा नोपेक्षां कुरु शक्तितः । पूजयस्वातिथिं नित्यं स्वकुटुम्बाविरोधतः ॥ ४८ ॥
अनाचारपरान् जनान् दृष्ट्वा शक्तितो नोपेक्षां कुर्यात्; यथाशक्ति तान् अनुगृह्णीयात्। स्वकुटुम्बाविरोधतः नित्यं अतिथिं पूजयेत्॥
Verse 49
पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दूर्वाभिः पल्लवैरथ । पूजयस्व जगन्नाथं नारायणमकामतः ॥ ४९ ॥
पत्रैः पुष्पैः फलैर्वापि दूर्वाभिः पल्लवैस्तथा। जगन्नाथं नारायणं निष्कामतः पूजयेत्॥
Verse 50
देवानृषीन्पितॄंश्चापि तर्पयस्व यथाविधि । अग्नेश्च विधिवद्विप्र परिचर्यापरो भव ॥ ५० ॥
देवान् ऋषीन् पितॄंश्चैव यथाविधि तर्पयेत्। अग्नेश्च विधिवत् विप्र परिचर्यापरो भवेत्॥
Verse 51
देवतायतने नित्यं सम्मार्जनपरो भव । तथोपलेपनं चैव कुरुष्व सुसमाहितः ॥ ५१ ॥
देवतायतने नित्यं सम्मार्जनपरो भवेत्। तथोपलेपनं चैव सुसमाहितः कुर्यात्॥
Verse 52
शीर्णस्फुटितसम्धानं कुरु देवगृहे सदा । मार्गशोभां च दीपं च विष्णोरायतने कुरु ॥ ५२ ॥
शीर्णस्फुटितसन्धानं देवगृहे सदा कुर्यात्। विष्णोरायतने मार्गशोभां दीपं च कारयेत्॥
Verse 53
कन्दमूलफलैर्वापि सदा पूजय माधवम् । प्रदक्षिणनमस्कारैः स्तोत्राणां पठनैस्तथा ॥ ५३ ॥
कन्दमूलफलैरपि नित्यं माधवं पूजय; प्रदक्षिणैर्नमस्कारैः स्तोत्रपाठैश्च तथैव॥
Verse 54
पुराणश्रवणं चैव पुराणपठनं तथा । वेदान्तपठनं चैव प्रत्यहं कुरु शक्तितः ॥ ५४ ॥
पुराणश्रवणं चैव पुराणपठनमेव च; वेदान्तपठनं चैव प्रत्यहं शक्तितः कुरु॥
Verse 55
एवंस्थिते तव ज्ञानं भविष्यत्युत्तमोत्तमम् । ज्ञानात्समस्तपापानां मोक्षो भवति निश्चितम् ॥ ५५ ॥
एवं स्थिते तव ज्ञानं भविष्यत्युत्तमोत्तमम्; ज्ञानात्समस्तपापानां मोक्षो भवति निश्चितम्॥
Verse 56
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्महामतिः । तथा ज्ञानरतो नित्यं ज्ञानलेशमवाप्तवान् ॥ ५६ ॥
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्महामतिः; तथा ज्ञानरतो नित्यं ज्ञानलेशमवाप्तवान्॥
Verse 57
वेदमालि कदाचित्तु ज्ञानलेशप्रचोदितः । कोऽहं मम क्रिया केति स्वयमेव व्यचिन्तयत् ॥ ५७ ॥
वेदमालिः कदाचित्तु ज्ञानलेशप्रचोदितः; कोऽहं मम क्रिया केति स्वयमेव व्यचिन्तयत्॥
Verse 58
मम जन्म कथं जातं रूपं कीदृग्विधं मम । एवं विचारणपरो दिवानिशमतन्द्रि तः ॥ ५८ ॥
मम जन्म कथं जातं, मम रूपं कीदृशं भवेत्? इति विचारणापरः स दिवानिशम् अतन्द्रितः चिन्तने निरतः अभवत्॥
Verse 59
अनिश्चितमतिर्भूत्वा वेदमालिर्द्विजोत्तमः । पुनर्जानन्तिमागम्य प्रणम्येदमुवाच ह ॥ ५९ ॥
अनिश्चितमतिर्भूत्वा वेदमालिर्द्विजोत्तमः। पुनर्जानन्तिमागम्य प्रणम्येदमुवाच ह॥
Verse 60
वेदमालिरुवाच । ममचित्तमतिभ्रान्तं गुरो ब्रह्मविदां वर । कोऽहं मम क्रिया का च मम जन्म कथं वद ॥ ६० ॥
वेदमालिरुवाच—मम चित्तमतिभ्रान्तं गुरो ब्रह्मविदां वर। कोऽहं मम क्रिया का च मम जन्म कथं वद॥
Verse 61
जानन्तिरुवाच । सत्यं सत्यं महाभाग चित्तं भ्रान्तं सुनिश्चितम् । अविद्यानिलयं चित्तं कथं सद्भावमेष्यति ॥ ६१ ॥
जानन्तिरुवाच—सत्यं सत्यं महाभाग चित्तं भ्रान्तं सुनिश्चितम्। अविद्यानिलयं चित्तं कथं सद्भावमेष्यति॥
Verse 62
ममेति गदितं यत्तु तदपि भ्रान्तिरिष्यते । अहङ्कारो मनोधर्म आत्मनो न हि पण्डित ॥ ६२ ॥
ममेति गदितं यत्तु तदपि भ्रान्तिरिष्यते। अहङ्कारो मनोधर्म आत्मनो न हि पण्डित॥
Verse 63
पुनश्च कोऽहंमित्युक्तं वेदमाले त्वया तु यत् । मम जात्यादिशून्यस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६३ ॥
पुनश्च त्वया वेदमाले ‘कोऽहम्’ इत्युक्तम्। जात्यादिशून्यस्य मम स्वयमेव नाम कथं कर्तुं शक्यते ॥
Verse 64
अनौपम्यस्वभावस्य निर्गुणस्य परात्मनः । निरूपस्याप्रमेस्य कथं नाम करोम्यहम् ॥ ६४ ॥
अनौपम्यस्वभावस्य निर्गुणस्य परात्मनः। निरूपस्याप्रमेयस्य नाम कथं मया क्रियते ॥
Verse 65
परं ज्योतिस्स्वरूपस्य परिपूर्णाव्ययात्मनः । अविच्छिन्नस्वभावस्य कथ्यते च कथं क्रिया ॥ ६५ ॥
परं ज्योतिःस्वरूपस्य परिपूर्णाव्ययात्मनः। अविच्छिन्नस्वभावस्य क्रिया कथं कथ्यते क्वचित् ॥
Verse 66
स्वप्रकाशात्मनो विप्र नित्यस्य परमात्मनः । अनन्तस्य क्रिया चैव कथं जन्म च कथ्यते ॥ ६६ ॥
स्वप्रकाशात्मनो विप्र नित्यस्य परमात्मनः। अनन्तस्य क्रिया जन्म च कथं कथ्यते ॥
Verse 67
ज्ञानैकवेद्यमजरं परं ब्रह्म सनातनम् । परिपूर्णं परानन्दं तस्मान्नान्यदिह द्विज ॥ ६७ ॥
ज्ञानैकवेद्यमजरं परं ब्रह्म सनातनम्। परिपूर्णं परानन्दं तस्मान्नान्यदिह द्विज ॥
Verse 68
तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यो ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । ज्ञाने त्वनाहते सिद्धे सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ ६८ ॥
तत्त्वमस्यादि-महावाक्येभ्यः मोक्षसाधनं ज्ञानं जायते। तद् ज्ञानं यदा अनाहतं दृढं सिद्धं भवति, तदा सर्वं ब्रह्ममयं प्रतीयते॥
Verse 69
एवं प्रबोधितस्तेन वेदमालिर्मुनीश्वर । मुमोद पश्यन्नात्मानमात्मन्येवाच्युतं प्रभुम् ॥ ६९ ॥
एवं तेन प्रबोधितो वेदमालिर्मुनीश्वरः। आत्मानं पश्यन्, आत्मन्येवाच्युतं प्रभुं च ददर्श; ततोऽतिमुदितोऽभवत्॥
Verse 70
उपाधिरहितं ब्रह्म स्वप्रकाशं निरञ्जनम् । अहमेवेति निश्चित्य परां शान्तिमवाप्तवान् ॥ ७० ॥
उपाधिरहितं स्वप्रकाशं निरञ्जनं ब्रह्माहमेवेति निश्चय्य, स परां शान्तिमवाप्तवान्॥
Verse 71
ततश्च व्यवहारार्थं वेदमालिर्मुनीश्वरम् । गुरुं प्रणम्य जानन्तिं सदा ध्यानपरोऽभवत् ॥ ७१ ॥
ततः व्यवहारार्थं वेदमालिर्मुनीश्वरं गुरुं प्रणम्य, सर्वज्ञं जानन्तिं च, सदा ध्यानपरोऽभवत्॥
Verse 72
गते बहुतिथे काले वेदमालिर्मुनीश्वर । वाराणसीपुरं प्राप्य परं मोक्षमवाप्तवान् ॥ ७२ ॥
गते बहुतिथे काले वेदमालिर्मुनीश्वरः। वाराणसीपुरं प्राप्य परं मोक्षमवाप्तवान्॥
Verse 73
य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स कर्मपाशविच्छेदं प्राप्य सौख्यमवाप्नुयात् ॥ ७३ ॥
यः समाहितचित्तः इममध्यायं पठति शृणुयाद्वा, स कर्मपाशच्छेदं प्राप्य ततः सुखमवाप्नुयात् ॥
Verse 74
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ज्ञाननिरूपणं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ‘ज्ञाननिरूपणं’ नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Frequently Asked Questions
As a Purāṇic phalaśruti strategy, it elevates śravaṇa (devotional listening) as a powerful, accessible substitute for costly Vedic royal rites, while reorienting merit toward inner purification, Viṣṇu-bhakti, and mokṣa-dharma rather than ritual prestige alone.
A combined regimen of yama-like ethics (non-slander, non-envy, compassion, humility), devotional worship with simple offerings (leaves/flowers/fruits), ritual duties (libations to devas/ṛṣis/pitṛs and fire-service), temple-sevā (cleaning, plastering, repairs, lamps, pathway beautification), and daily study/listening to Purāṇas and Vedānta—done niṣkāma (without desire for reward).
The chapter presents Viṣṇu/Nārāyaṇa as the Imperishable Reality and culminates in non-dual Self-knowledge through mahāvākya, portraying jñāna as the fruition of purified karma and steadfast bhakti—an integrative Purāṇic model where devotion matures into Brahman-realization.