Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
सनकः नारदं प्रति प्रायश्चित्तस्य अनिवार्यत्वं वदति—प्रायश्चित्तवर्जिताः कर्माणि निष्फलानि, शुद्धिश्च नारायणाभिमुखतया एव। अत्र चत्वारि महापातकानि निर्दिश्यन्ते—ब्रह्महत्या, सुरापानम्, सुवर्णस्तेयम्, गुरुतल्पगमनं; तेषां संसर्गोऽपि पञ्चम इव कथ्यते, सहवासकालानुसारं पतनभेदश्च। ब्राह्मणादिहत्यायाः कपालधारणतपः, तीर्थवासः, भिक्षाटनम्, सन्ध्योपासनम्, बहुवर्षव्रतानि च प्रायश्चित्तानि; राजदण्डविधिः स्त्रीबालरोगिणां शमनैः सह निरूप्यते। सुराविषये भेदाः, पात्राणि, औषधप्रयोगे अपवादाः, चान्द्रायणेन पुनर्दीक्षा चोच्यते। स्तेयप्रायश्चित्ते सुवर्णरजतमानपरिगणना, त्रसरेण्वादिसूक्ष्ममितयः, प्राणायाम-गायत्रीजपपरिमाणानि च निर्दिष्टानि। परस्त्रीगमनम्, पशुहिंसा, अशौचसंस्पर्शः, भोजन-वाक्यनिषेधाश्चोक्ताः। उपसंहारे मोक्षधर्मः—हरिभक्तिः, विष्णुस्मरणमात्रेणापि पापराशिनाशः, धर्मार्थकाममोक्षसिद्धिश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये श्रृणु नारद सांप्रतम् । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ १ ॥
सनक उवाच—नारद, अद्य प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये; शृणु। प्रायश्चित्तेन विशुद्धात्मा सर्वकर्मफलम् आप्नुयात्॥
Verse 2
प्रायश्चित्तविहीनैस्तु यत्कर्म क्रियते मुने । तत्सर्वं निष्फलं प्रोक्तं राक्षसैः परिसेवितम् ॥ २ ॥
प्रायश्चित्तविहीनैः कृतं यत् कर्म, मुने, तत् सर्वं निष्फलं प्रोक्तम्; राक्षसैः परिसेवितम्॥
Verse 3
कामक्रोधविहीनैश्च धर्मशास्त्रविशारदैः । प्रष्टव्या ब्राह्मणा धर्मं सर्वधर्मफलेच्छुभिः ॥ ३ ॥
कामक्रोधविहीनैः धर्मशास्त्रविशारदैः ब्राह्मणैः धर्मः प्रष्टव्यः; सर्वधर्मफलैच्छुभिः॥
Verse 4
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखैः । न निष्पुनंति विप्रेंद्र सुराभांडमिवापगाः ॥ ४ ॥
नारायणपराङ्मुखैः कृतानि प्रायश्चित्तानि, हे विप्रेन्द्र, तान् न निष्पुनन्ति; यथा सुराभाण्डं वहन्ती अपगा अपि न शुद्धयति।
Verse 5
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिननस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः ॥ ५ ॥
ब्रह्महा सुरापी स्तेयी च गुरुतल्पगश्च—एते महापातकिनः प्रोक्ताः; तैः संसर्गी तु पञ्चमः परिगण्यते।
Verse 6
यस्तु संवत्सरं ह्यतैः शयनासनभोजनैः । संवसेत्सह तं विद्यात्पतितं सर्वकर्मसु ॥ ६ ॥
यस्तु संवत्सरं पूर्णं तेन सह शयनासनभोजनैः संवसेत्, तं सर्वकर्मसु पतितं विद्यात्।
Verse 7
अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत् । स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत् ॥ ७ ॥
अज्ञानाद् ब्राह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत्; स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत्।
Verse 8
तदभावे मुनिश्रष्ट कपालं वान्यमेव वा । तद्द्रव्यं ध्वजदंडे तु धृत्वा वनचरो भवेत् ॥ ८ ॥
तदभावे मुनिश्रेष्ठ कपालं वान्यमेव वा; तद्द्रव्यं ध्वजदण्डे तु धृत्वा वनचरो भवेत्।
Verse 9
वन्याहारो वसेतत्र वारमेकं मिताशनः । सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत् ॥ ९ ॥
वन्याहारः स तत्रैकं कालं वसेन्मिताशनः। सम्यक् सन्ध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत्॥
Verse 10
अध्ययनाध्यापनादून्वर्जयेत्संस्मरेद्धरिम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गंधमाल्यादि वर्जयेत् ॥ १० ॥
अध्ययनाध्यापनादून् वर्जयेत् संस्मरेद्धरिम्। ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गन्धमाल्यादि वर्जयेत्॥
Verse 11
तीर्थान्यनुवसेच्चैव पुण्याश्चावाश्रमांस्तथा । यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां समाचरेत् ॥ ११ ॥
तीर्थान्यनुवसेच्चैव पुण्याश्चावाश्रमांस्तथा। यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां समाचरेत्॥
Verse 12
द्वादशाब्दं व्रतं कुर्यादेवं हरिपरायणः । ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कर्मार्हश्चैव जायते ॥ १२ ॥
द्वादशाब्दं व्रतं कुर्यादेवं हरिपरायणः। ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कर्मार्हश्चैव जायते॥
Verse 13
व्रतमध्ये मृगैर्वापि रोगैर्वापि निषूदितः । गोनिमित्तं द्विजार्थं वा प्राणान्वापि परित्यजेत् ॥ १३ ॥
व्रतमध्ये मृगैर्वापि रोगैर्वापि निषूदितः। गोनिमित्तं द्विजार्थं वा प्राणान्वापि परित्यजेत्॥
Verse 14
यद्वा दद्याद्द्विजेंद्राणां गवामयुतमुत्तसम् । एतेष्वन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमान्पुयात् ॥ १४ ॥
यद्वा द्विजेन्द्राणां श्रेष्ठेभ्यः गवामयुतमुत्तमं दद्यात्। एतेष्वन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा अपि शुद्धिमान् भूयात्॥१४॥
Verse 15
दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा चरेद्धि ब्रह्महव्रतम् । अग्निप्रवेशनं वापि मरुत्प्रपतनं तथा ॥ १५ ॥
दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा चरेद्धि ब्रह्महव्रतम्। अग्निप्रवेशनं वापि मरुत्प्रपतनं तथा॥१५॥
Verse 16
दीक्षीतं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् । आचार्यादिवधे चैव व्रतमुक्तं चतुर्गुणम् ॥ १६ ॥
दीक्षितं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत्। आचार्यादिवधे चैव व्रतमुक्तं चतुर्गुणम्॥१६॥
Verse 17
हत्वा तु विप्रमात्रं च चरेत्संवत्सरं व्रतम् । एवं विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिर्द्विज ॥ १७ ॥
हत्वा तु विप्रमात्रं च चरेत्संवत्सरं व्रतम्। एवं विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिर्द्विज॥१७॥
Verse 18
द्विगुणं क्षत्रियस्योक्तं त्रिगुणं तु विशः स्मृतम् । ब्राह्मणं हंति यः शूद्रस्तं मुशल्यं विर्दुर्बुधाः ॥ १८ ॥
द्विगुणं क्षत्रियस्योक्तं त्रिगुणं तु विशः स्मृतम्। ब्राह्मणं हंति यः शूद्रस्तं मुशल्यं विदुर्बुधाः॥१८॥
Verse 19
राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या इति शास्तेषु निश्चयः । ब्राह्मणीनां वधे त्वर्द्धं पादः स्यात्कन्यकावधे ॥ १९ ॥
राज्ञैव दण्डविधानं कर्तव्यमिति शास्त्रेषु निश्चयः। ब्राह्मणीवधे दण्डः अर्धेन हीयते, कन्यकावधे तु पादमात्रः स्यात्॥
Verse 20
हत्वा त्वनुपनीतांश्च तथा पादव्रतं चरेत् । हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः षडब्दं कुच्छ्रमाचरेत् ॥ २० ॥
अनुपनीतान् हत्वा पादव्रतं चरेत् प्रायश्चित्ताय। विप्रो यदि क्षत्रियं हन्यात्, षडब्दं कृच्छ्रं समाचरेत्॥
Verse 21
संवत्सरं त्रयं वेश्यं शूर्द्रं हत्वा तु वत्सरम् । दीक्षितस्य स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणी चाष्टवत्सरान् ॥ २१ ॥
वैश्यं हत्वा त्रिसंवत्सरं प्रायश्चित्तं, शूद्रं हत्वा तु संवत्सरम्। दीक्षितस्य स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणीं च हत्वा अष्टवत्सरान् चरेत्॥
Verse 22
ब्रह्महत्याव्रतं कृत्वा शुद्धो भवति निश्चितम् । प्रायश्चित्तं विधानं तु सर्वत्र मुनिसत्तम ॥ २२ ॥
ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तव्रतं कृत्वा शुद्धो भवति निश्चितम्। मुनिसत्तम, प्रायश्चित्तविधानं तु यत्र यत्र विहितं तत्र सर्वत्र प्रवर्तते॥
Verse 23
वृद्धातुरस्त्रीबालानामर्द्धमुक्तं मनीषिभिः । गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ॥ २३ ॥
वृद्धातुरस्त्रीबालानां दण्डादि अर्धमिति मनीषिभिरुक्तम्। गौडी पैष्टी च माध्वी चेति त्रिविधा सुरा विज्ञेया॥
Verse 24
चातुर्वर्ण्यारपेया स्यात्तथा स्त्रीभिश्च नारद । क्षीरं घृतं वा गोमूत्रमेतेष्वन्यतमं मुने ॥ २४ ॥
नारद, चातुर्वर्ण्यैः स्त्रीभिश्चापि आर्पेयाकर्म कर्तुं शक्यते। मुने, क्षीरं घृतं वा गोमूत्रं वा—एतेषामन्यतमेन तत् विधीयते॥
Verse 25
स्नात्वर्द्रवासा नियतो नारायणमनुस्मरन् । पक्वायसनिभं कृत्वा पिबेज्चैवोदकं ततः ॥ २५ ॥
स्नात्वा आर्द्रवासा नियतः नारायणं मनसा अनुस्मरन्। पक्वायसनिभं कृत्वा ततः पश्चादुदकं पिबेत्॥
Verse 26
तत्तु लौहेन पात्रेण ह्यायसेनाथवा पिबेत् । ताम्रेण वाथं पात्रेण तत्पीत्वा मरणं व्रजेत् ॥ २६ ॥
तत्तु लौहेन पात्रेण ह्यायसेन अथवा पिबेत्। ताम्रेण पात्रेण यः पिबेत्, तत्पीत्वा मरणं व्रजेत्॥
Verse 27
सुरापी शुद्धिमाप्नोति नान्यथा शुद्धिरिष्यते । अज्ञानादात्मबुद्द्या तु सुरां पीत्वा द्विजश्चरेत् ॥ २७ ॥
सुरापी शुद्धिमाप्नोति; नान्यथा शुद्धिरिष्यते। अज्ञानादात्मबुद्ध्या तु सुरां पीत्वा द्विजः प्रायश्चित्तविधिं चरेत्॥
Verse 28
ब्रह्महत्याव्रतं सम्यक्तच्चिह्नपरिवर्जितः । यदि रोगानिवृत्त्यर्थमौषधार्थं सुरां पिबेत् ॥ २८ ॥
ब्रह्महत्याव्रतं सम्यगाचरन्, तच्चिह्नपरिवर्जितः। यदि रोगनिवृत्त्यर्थम् औषधार्थं सुरां पिबेत्, तदौषधार्थमेव स्मृतम्॥
Verse 29
तस्योपनयनं भूयस्तथा चांद्रायणद्वयम् । सुरासंस्पृष्टपात्रं तु सुराभांडोदकं तथा ॥ २९ ॥
तस्य पुनरुपनयनं कार्यं, तथा च द्वे चान्द्रायणव्रते। सुरासंस्पृष्टपात्रे तथा सुराभाण्डोदकेऽपि तदेव विधीयते॥
Verse 30
सुरापानसमं प्राहुस्तथा चन्द्रस्य भक्षणम् । तालं च पानसं चैव द्राक्षं खार्जूरसंभवम् ॥ ३० ॥
सुरापानसमं प्राहुश्चन्द्रस्य भक्षणं तथा। तालपानसद्राक्षाखार्जूरसम्भवाश्चैव तद्वत् परिकीर्तिताः॥
Verse 31
माधुक शैलमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् । गौडी माध्वी सुरा मद्यमेवमेकादश स्मृताः ॥ ३१ ॥
माधुकं शैलमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम्। गौडी माध्वी सुरा मद्यम्—एवमेकादश स्मृताः॥
Verse 32
एतेष्वन्यतमं विप्रो न पिबेद्वै कदाचन । एतेष्वन्यतमं यस्तु पिबेदज्ञानतो द्विजः ॥ ३२ ॥
एतेष्वन्यतमं विप्रो न पिबेद्वै कदाचन। एतेष्वन्यतमं यस्तु पिबेदज्ञानतो द्विजः॥
Verse 33
तस्योपनयनं भूयस्तप्तकृच्छ्रं चरेत्तथा । समक्षं वा परोक्षं वा बलाच्चौयण वा तथा ॥ ३३ ॥
तस्य पुनरुपनयनं कार्यं, तथा तप्तकृच्छ्रं चरेत्। समक्षं वा परोक्षं वा बलात् चौयणतोऽपि वा॥
Verse 34
परस्वानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते बुधैः । सुवर्णस्य प्रमाणं तु मन्वाद्यैः परिभाषितम् ॥ ३४ ॥
परस्वस्योपादानं स्तेयमिति बुधैः कथ्यते। सुवर्णस्य तु प्रमाणं मन्वादिभिर्धर्मविद्भिः परिभाषितम्॥
Verse 35
वक्ष्ये श्रृणुष्व विप्रेंद्र प्रायश्चजितोक्तिसाधनम् । गवाक्षागतमार्तण्डरश्मिमध्ये प्रदृश्यते ॥ ३५ ॥
वक्ष्ये—शृणुष्व विप्रेन्द्र—प्रायश्चित्तोक्तिसाधनम्। यथा गवाक्षप्रविष्टार्करश्मिमध्ये स्फुटं दृश्यते॥
Verse 36
त्रसरेणुप्रमाणं तु रज इत्युच्यते बुधैः । त्रसरेण्वष्टकं निष्कस्तत्रयं राजसर्षपः ॥ ३६ ॥
त्रसरेणुप्रमाणं यद् रज इति बुधैः स्मृतम्। त्रसरेण्वष्टकं निष्कः, तत्रयं राजसर्षपः॥
Verse 37
गौरसर्षपस्तर्त्रयं स्यात्तत्षट्कं यव उच्यते । यवत्रयं कृष्णलः स्यान्माषस्तत्पंचकं स्मृतः ॥ ३७ ॥
गौरसर्षपस्त्रयं स्यात्, तत्षट्कं यव उच्यते। यवत्रयं कृष्णलः स्यात्, माषस्तत्पञ्चकं स्मृतः॥
Verse 38
माषषोडषमानं स्यात्सुवर्णमिति नारद । हत्वा ब्रह्मस्वमज्ञानाद्द्वादशांब्दं तु पूर्ववत् ॥ ३८ ॥
माषषोडशकं सुवर्णं नारद इति कीर्तितम्। ब्रह्मस्वं हत्वा अज्ञानात् पूर्ववद् द्वादशाब्दं प्रायश्चित्तं चरेत्॥
Verse 39
कपालध्वजहीनं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । गुरुणां यज्ञकतॄणां धार्मिष्टानां तथैव च ॥ ३९ ॥
कपालध्वजवर्जितः सन् ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तव्रतं चरेत्। गुरुषु यज्ञकर्तृषु धार्मिष्ठेषु चापि तथा विधिवत् प्रायश्चित्तं समाचरेत्॥
Verse 40
श्रोत्रियाणां द्विजानां तु हृत्वा हेमैवमाचरेत् । कृतानुतापो देहे च संपूर्णे लेपयेद् धृतम् ॥ ४० ॥
श्रोत्रियद्विजेभ्यो हेम हृत्वा तद्वत् प्रायश्चित्तं समाचरेत्। कृतानुतापः सन् देहं समग्रं घृतेन लेपयेत्॥
Verse 41
करीषच्छादितो दग्धः स्तेयपापाद्विमुच्यते । ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा पश्चात्तापमवाप्य च ॥ ४१ ॥
करीषच्छादितो यः सन् दग्धः स्तेयपापात् प्रमुच्यते। ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा पश्चात्तापं समाप्य च शुद्ध्यति॥
Verse 42
पुनर्ददाति तत्रैव तद्विधानं श्रृणुष्व मे । तत्र सांतपनं कृत्वा द्वादशाहोपवासतः ॥ ४२ ॥
पुनस्तत्रैव तद्दद्यात्; तद्विधानं मे शृणु। तत्र सान्तपनं कृत्वा द्वादशाहोपवासं चरेत्॥
Verse 43
शुद्धिमाप्नोति देवर्षे ह्यन्यथा पतितो भवेत् । रत्नासनमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिकेषु च ॥ ४३ ॥
एवं कृत्वा देवर्षे शुद्धिमाप्नोति; अन्यथा पतितो भवेत्। रत्नासनमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिषु विशेषतः॥
Verse 44
सुवर्णसहृशेष्वेषु प्रायश्चितार्द्धमुच्यते । त्रसरेणुसमं हेम हृत्वा कुर्यात्समाहितः ॥ ४४ ॥
सुवर्णसदृशेषु द्रव्येषु प्रायश्चित्तस्यार्धं विधीयते। त्रसरेणुसमं हेम हृत्वा समाहितचित्तः प्रायश्चित्तं कुर्यात्॥४४॥
Verse 45
प्राणायामद्वयं सम्यक् तेन शुद्धच्चति मानवः । प्राणायामत्रयं कुर्याद्धृत्वा निष्कप्रमाणकम् ॥ ४५ ॥
प्राणायामद्वयं सम्यक् कृत्वा मानवः शुद्ध्यति। निष्कप्रमाणं हृत्वा प्राणायामत्रयं कुर्यात्॥४५॥
Verse 46
प्राणायामाश्च चत्वारो राजसर्षपमात्रके । गौरसर्षपमानं तु हृत्वा हेम विचक्षणः ॥ ४६ ॥
राजसर्षपमात्रया प्राणायामाश्च चत्वारः परिमीयन्ते। गौरसर्षपमानं च हेमहृतौ विचक्षणः परिगृह्णीयात्॥४६॥
Verse 47
स्नात्वा च विधिवज्जप्याद्गायत्र्यष्टसहस्त्रकम् । यवमात्रसुवर्णस्य स्तेयाच्छुद्धो भवेद्दिजः ॥ ४७ ॥
स्नात्वा च विधिवज्जप्याद्गायत्र्यष्टसहस्त्रकम्। यवमात्रसुवर्णस्य स्तेयात् शुद्धो भवेद्द्विजः॥४७॥
Verse 48
आसायं प्रातरारभ्य जप्त्वा वै वेदमातरम् । हेम कृष्णलमात्रं तु हृत्वा सांतपनं चरेत् ॥ ४८ ॥
आसायं प्रातरारभ्य जप्त्वा वै वेदमातरम्। हेम कृष्णलमात्रं तु हृत्वा सांतपनं चरेत्॥४८॥
Verse 49
माषप्रमाणे हेम्नस्तु प्रायश्चित्तं निगद्यते । गोमूत्रपक्वयवभुग्वर्षेणैकेन शुद्ध्यति ॥ ४९ ॥
माषप्रमाणे हेम्नः स्तेयकृते प्रायश्चित्तं निगद्यते। गोमूत्रे पक्तयवभुग् एकवर्षं वसन् शुद्ध्यति॥
Verse 50
संपूर्णस्य सुवर्णस्य स्तेयं कृत्वा मुनीश्वर । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्द्वादशाब्दं समाहितः ॥ ५० ॥
संपूर्णस्य सुवर्णस्य स्तेयं कृत्वा मुनीश्वर। ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद् द्वादशाब्दं समाहितः॥
Verse 51
सुवर्णमानान्न्यूने तु रजतस्तेयकर्मणि । कुर्यात्सांतपनं सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ५१ ॥
सुवर्णमानान्न्यूने तु रजतस्तेयकर्मणि। कुर्यात् सांतपनं सम्यग् अन्यथा पतितो भवेत्॥
Verse 52
दशनिष्कांतपर्यंतमूर्द्धूं निष्कचतुष्टयात् । हत्वा च रजतं विद्वान्कुर्याच्चांद्रायणं मुने ॥ ५२ ॥
निष्कचतुष्टयादूर्ध्वं दश निष्कान्तपर्यन्तं रजतस्तेयकृद् विद्वान्। कुर्याच्चान्द्रायणं मुने प्रायश्चित्तविशुद्धये॥
Verse 53
दशादिशतिष्कांतं यः स्तेयी रजतस्य तु । चांद्रायणद्वयं तस्य प्रोक्तं पापविशोधकम् ॥ ५३ ॥
दशादिशतिष्कान्तप्रमाणं रजतं यो हि स्तेयी। तस्य चान्द्रायणद्वयं प्रोक्तं पापविशोधकम्॥
Verse 54
शतादूर्द्धूं सहस्त्रांतं प्रोक्तं चांद्रायणत्रयम् । सहस्त्रादधिकस्तेये ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ ५४ ॥
शतादूर्ध्वं सहस्रान्तं स्तेये त्रिचान्द्रायणं व्रतम् । सहस्रात्यये तु स्तेये ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥
Verse 55
कांस्यपित्तलमुख्येषु ह्ययस्कांते तथैव च । सहस्रनिष्कमाने तु पराकं परिकीर्तितम् ॥ ५५ ॥
कांस्यपित्तलमुख्येषु ह्ययस्कान्ते तथैव च । सहस्रनिष्कमाने तु पराकः परिकीर्तितः ॥
Verse 56
प्रायश्चित्तं तु रत्नानां स्तेये राजतवत्स्मृतम् । गुरुतल्पगतानां च प्रायश्चित्तमुदीर्यते ॥ ५६ ॥
रत्नस्तेये प्रायश्चित्तं राजतस्तेयवत्स्मृतम् । गुरुतल्पगतानां च प्रायश्चित्तमुदीर्यते ॥
Verse 57
अज्ञानान्मातरं गत्वा तत्सपत्नीमथापि वा । स्वयमेव स्वमुष्कं तु च्छिंद्यात्पापमुदीरयन् ॥ ५७ ॥
अज्ञानान्मातरं गत्वा तत्सपत्नीमथापि वा । स्वयमेव स्वमुष्कं तु च्छिन्द्यात्पापमुदीरयन् ॥
Verse 58
हस्ते गृहीत्वा मुष्कं तु गच्छंद्वै नैऋतीं दिशम् । गच्छन्मार्गै सुखं दुःखं न कदाचिद्विचारयेत् ॥ ५८ ॥
हस्ते गृहीत्वा मुष्कं तु गच्छेद्वै नैऋतीं दिशम् । गच्छन्मार्गे सुखं दुःखं न कदाचिद्विचारयेत् ॥
Verse 59
अपश्यन्गच्छतो गच्छेत्पाणान्तं यः स शुद्ध्यति । मरुत्प्रपतनं वापि कुर्यात्पापमुदाहरन् ॥ ५९ ॥
अपश्यन्गच्छतो गच्छेत्पाणान्तं यः स शुद्ध्यति । मरुत्प्रपतनं वापि कुर्यात्पापमुदाहरन् ॥
Verse 60
स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने त्वविचारतः । ब्राह्महत्याव्रतं कुर्याद्वादशाब्दं समाहितः ॥ ६० ॥
स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने त्वविचारतः । ब्राह्महत्याव्रतं कुर्याद्वादशाब्दं समाहितः ॥
Verse 61
अमत्याभ्यासतो गच्छेत्सवर्णां चोत्तमां तथा । कारीषवह्निना दग्धः शुद्धिं याति द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥
अमत्याभ्यासतो गच्छेत्सवर्णां चोत्तमां तथा । कारीषवह्निना दग्धः शुद्धिं याति द्विजोत्तम ॥
Verse 62
रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तो यदि मातरि । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्रेतः सेकेऽग्निदाहनम् ॥ ६२ ॥
रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तो यदि मातरि । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्रेतः सेकेऽग्निदाहनम् ॥
Verse 63
सवर्णोत्तमवर्णासु निवृत्तो वीर्यसेचनात् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यान्नवाब्दान्विष्णुतत्परः ॥ ६३ ॥
सवर्णोत्तमवर्णासु निवृत्तो वीर्यसेचनात् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यान्नवाब्दान्विष्णुतत्परः ॥
Verse 64
वैश्यायां पितृपत्न्यां तु षडब्दं व्रतमाचरेत् । गत्वा शूद्वां गुरोर्भार्यां त्रिवर्षं व्रतमाचरेत् ॥ ६४ ॥
वैश्यायां पितृपत्न्यां तु षड्वर्षं प्रायश्चित्तव्रतमाचरेत्। शूद्रायां गुरोर्भार्यायां तु त्रिवर्षं व्रतमाचरेत्॥
Verse 65
मातृष्वसारं च पितृष्वसारमाचार्यभार्यां श्वशुरस्य पत्नीम् । पितृव्यभार्यामथ मातुलानीं पुत्रीं च गच्छेद्यदि काममुग्धः ॥ ६५ ॥
मातृष्वसारं पितृष्वसारमाचार्यभार्यां श्वशुरस्य पत्नीम्। पितृव्यभार्यामथ मातुलानीं पुत्रीं च यः काममोहितो गच्छेत्—महापातकी स्यात्॥
Verse 66
दिनद्वये ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्यथाविधि । एकस्मिन्नेव दिवसे बहुवारं त्रिवार्षिकम् ॥ ६६ ॥
दिनद्वये ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तव्रतं विधिवत् कुर्यात्। एकस्मिन्नेव दिवसे तु त्रिवार्षिकं कर्म बहुवारं पुनराचरेत्॥
Verse 67
एकवारं गते ह्यब्दंव्रतं कृत्वा विशुद्ध्यति । दिनत्रये गते वह्निदग्धः शुध्येत नान्यथा ॥ ६७ ॥
एकवारं कृत्वा यदि संवत्सरव्रतं समाप्यते तदा विशुद्ध्यति। वह्निदग्धस्तु दिनत्रयात् परं शुध्येत, नान्यथा॥
Verse 68
चांजालीं पुष्कसीं चैव स्नुषां च भगिनीं तथा । मित्रस्त्रियं शिष्यपत्नीं यस्तु वै कामतो व्रजेत् ॥ ६८ ॥
चाण्डालीं पुष्कसीं चैव स्नुषां च भगिनीं तथा। मित्रस्त्रियं शिष्यपत्नीं यः कामतो व्रजेत्—स महापातकी॥
Verse 69
ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात्स षडब्दं मुनीश्वर । अकामतो व्रजेद्यस्तु सोऽब्दकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६९ ॥
मुनीश्वर, ब्रह्महत्याप्रायश्चित्तव्रतं षड्वर्षाणि कुर्यात्। यस्त्वकामा तत्र प्रवृत्तः, स एकवर्षं कृच्छ्रव्रतं सम्यगाचरेत्॥
Verse 70
महापातकिसंसर्गे प्रायश्चित्तं निगद्यते । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ ७० ॥
महापातकिना सह संसर्गे प्रायश्चित्तं निगद्यते। तेन प्रायश्चित्तेन विशुद्धात्मा सर्वधर्मकर्मफलमवाप्नुयात्॥
Verse 71
यस्य येन भवेत्संगो ब्रह्महांदिचतुर्ष्वपि । तत्तद्व्रतं स निव्रर्त्य शुद्धिमान्पोत्यसंशयम् ॥ ७१ ॥
यस्य येन भवेत्सङ्गो ब्रह्महादिचतुर्ष्वपि। तत्तद्व्रतं समापाद्य स शुद्धिमाप्नोत्यसंशयम्॥
Verse 72
अज्ञानात्पंचरात्रं तु संगमेभिः करोतियः । कायकृच्छ्रं चरेत्सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ७२ ॥
अज्ञानात्पञ्चरात्रव्रतं कुर्वन् संगमेभिः सह यः। स सम्यक् कायकृच्छ्रं चरेदन्यथा पतितो भवेत्॥
Verse 73
द्वादशाहेतु संसर्गे महासांतपनं स्मृतम् । संगंकृत्वार्द्धमासं तु द्वादशाहमुपावसेत् ॥ ७३ ॥
द्वादशाहपर्यन्ते संसर्गे महाशान्तपनं स्मृतम्। अर्धमासं विधिं कृत्वा द्वादशाहमुपावसेत्॥
Verse 74
पराको माससंसर्गे चांद्रमासत्रयेस्मृतम् । कृत्वा संगं तु षण्मासं चरेच्चांद्रायणद्वयम् ॥ ७४ ॥
पराको माससंसर्गे चान्द्रमासत्रयेषु स्मृतः। षण्माससंगं कृत्वा तु चरेच्चान्द्रायणद्वयम्॥७४॥
Verse 75
किंचिन्न्यूनाब्दसंगे तु षण्मासव्रतमाचरेत् । एतच्च त्रिगुणं प्रोक्तं ज्ञानात्संगे यथाक्रमम् ॥ ७५ ॥
किञ्चिन्न्यूनाब्दसंगे तु षण्मासव्रतमाचरेत्। एतच्च त्रिगुणं प्रोक्तं ज्ञानात्संगे यथाक्रमम्॥७५॥
Verse 76
मंडूकं नकुलं काकं वराहं मूषकं तथा । मार्जाराजाविकं श्वानं हत्वा कुक्कुटकं तथा ॥ ७६ ॥
मण्डूकं नकुलं काकं वराहं मूषकं तथा। मार्जाराजाविकं श्वानं हत्वा कुक्कुटकं तथा॥७६॥
Verse 77
कृच्छ्रार्द्धमाचरेद्विप्रोऽतिकृच्छ्रं चाश्वह चरेत् । जतप्तकृच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधे स्मृतम् ॥ ७७ ॥
कृच्छ्रार्द्धमाचरेद्विप्रोऽतिकृच्छ्रं चाश्वह चरेत्। जतप्तकृच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधे स्मृतम्॥७७॥
Verse 78
कामतो गोवधे नैव शुद्धिर्द्दष्टा मनीषिभिः । पानशय्यासनाद्येषु पुष्पमूलफलेषु च ॥ ७८ ॥
कामतो गोवधे नैव शुद्धिर्दृष्टा मनीषिभिः। पानशय्यासनाद्येषु पुष्पमूलफलेषु च॥७८॥
Verse 79
भक्ष्यभोज्यापहारेषु पंचगव्यविशोधनम् । शुष्ककाष्टतृणानां च द्रुमाणां च गुडस्य च ॥ ७९ ॥
भक्ष्यभोज्यस्यापहारेऽथवा दूषणे सति पञ्चगव्येन शोधनं विधीयते। एवं शुष्ककाष्ठतृणेषु द्रुमेषु गुडे च शुद्धिर्भवति॥
Verse 80
चर्मवस्त्रामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् । टिट्टिभं चक्रवाकं च हंसं कारंडवं तथा ॥ ८० ॥
चर्मवस्त्रामिषेषु दोषे जाति त्रिरात्रमभोजनं विधीयते। तथा टिट्टिभचक्रवाकहंसकारण्डवादिष्वपि स एव नियमः॥
Verse 81
उलूकं सारसं चैव पकोतं जलपादकम् । शुकं चाषं बलाकं च शिशुमारं च कच्छपम् ॥ ८१ ॥
उलूकं सारसं चैव पकोतं जलपादकम्। शुकं चाषं बलाकं च शिशुमारं च कच्छपं च (इति) निर्दिशेत्॥
Verse 82
एतेष्वन्यतमं हत्वा द्वादशाहमभोजनम् । प्राजापत्यव्रतं कुर्याद्रेतोविण्मूत्रभोजने ॥ ८२ ॥
एतेष्वन्यतमं हत्वा द्वादशाहमभोजनं कुर्यात्। रेतोविण्मूत्रभोजने तु प्राजापत्यव्रतं समाचरेत्॥
Verse 83
चांद्रायणत्रयं प्रोक्तं शूद्रोच्छिष्टस्य भोजने । रजस्वलां च चांडालं महापातकिनं तथा ॥ ८३ ॥
शूद्रोच्छिष्टभोजने चान्द्रायणत्रयं प्रायश्चित्तं प्रोक्तम्। तथा रजस्वलासंसर्गे चाण्डालसंसर्गे महापातकिनसंसर्गे च तदेव॥
Verse 84
सूतिकां पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम् । स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायीत घृतं संप्राशेयत्तथा ॥ ८४ ॥
सूतिकां पतितं चैवोच्छिष्टं रजकादिकं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायीत, ततः शुद्ध्यर्थं घृतं संप्राशयेत् ॥
Verse 85
गायत्रीं च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं द्विज । एतेष्वन्यतमं स्पृष्ट्वा अज्ञानाधद्यदि भोजने ॥ ८५ ॥
विशुद्धात्मा द्विजो गायत्रीं जपेदष्टशतं; एतेष्वन्यतमं स्पृष्ट्वा यदि भोजनेऽज्ञानात्, एष जपः प्रायश्चित्तम् ॥
Verse 86
त्रिरात्रो पोषणाच्छुद्ध्ये त्पंचगव्याशनाद्विज । स्नानदानजपादौ च भोजनादौ च नारद ॥ ८६ ॥
त्रिरात्रेण पोषणेन शुद्धिर्भवति, अथवा पञ्चगव्याशनेन, हे द्विज। तथा स्नानदानजपादौ, भोजनादौ च, नारद, शुद्धिविधयः प्रोक्ताः ॥
Verse 87
एषामन्यतमस्यापि शब्दं यः श्रृणुयाद्वदेत् । उद्वमेद्धुक्तमंन्नतत्स्त्रात्वा चोपवसेत्तथा ॥ ८७ ॥
एषामन्यतमस्यापि शब्दं यः शृणुयाद्वदेत्, स भुक्तमन्नं तत्क्षणादुद्वमेत्; स्नात्वा चोपवसेत्तथा ॥
Verse 88
द्वितीयेऽह्नि घृतं प्राश्य शुद्धिमाप्नोति नारद । व्रतादिमध्ये यद्येषा श्रृणुयाद्धूनिमप्युत ॥ ८८ ॥
द्वितीयेऽह्नि घृतं प्राश्य शुद्धिमाप्नोति, नारद। व्रतारम्भादिमध्ये यदि एषा ध्वनिमपि शृणुयात्, तदपि फलप्रदम् ॥
Verse 89
अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेद्वै वेदमातरम् । पापानामधिकं पापं द्विजदैवतनिंदनम् ॥ ८९ ॥
अष्टोत्तर-सहस्रं तु वेदमातरं जपेद् वै। द्विजदैवत-निन्दा तु पापानामपि पापतरा॥
Verse 90
न दृष्ट्वा निष्कृतिस्तस्य सर्वशास्त्रेषु नारद । महापातकतुल्यानि यानि प्रोक्तानि सूरिभिः ॥ ९० ॥
न दृष्ट्वा निष्कृतिस्तस्य सर्वशास्त्रेषु नारद। तस्मान्महापातक-तुल्यानि प्राहुः सूरयः॥
Verse 91
प्रायश्चित्तं तु तेषां च कुर्यादेवं यथाविधि । प्रायश्चित्तानि यः कुर्यान्नारायणपरायणः ॥ ९१ ॥
तेषां च प्रायश्चित्तं तु कुर्यादेवं यथाविधि। यः कुर्यात् प्रायश्चित्तानि स नारायण-परायणः॥
Verse 92
तस्य पापानि नश्यंतिह्यन्यथा पतितो भवेत् । यस्तु रागादिनिर्मुक्तो ह्यनुतापसमन्वितः ॥ ९२ ॥
तस्य पापानि नश्यन्ति नान्यथा पतितो भवेत्। रागादि-निर्मुक्तो यस्तु ह्यनुताप-समन्वितः॥
Verse 93
सर्वभूतययायुक्तो विष्णुस्मरणतत्परः । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ ९३ ॥
सर्वभूत-ययायुक्तो विष्णु-स्मरण-तत्परः। महापातक-युक्तो वा सर्वपातक-युक्तोऽपि वा॥
Verse 94
विमुक्त एव पापेभ्यो ज्ञेयो विष्णुपरो यतः । नारायणमनांद्यंतं विश्वाकारमनामयम् ॥ ९४ ॥
विष्णुपरत्वादेव स पापेभ्यो विमुक्त इति ज्ञेयः। स नारायणः अनाद्यन्तः, विश्वाकारः, अनामयश्च॥
Verse 95
यस्तु संस्मरते मर्त्यः स मुक्तः पापकोटिभिः । स्मृतो वा पूजितो वापि ध्यातः प्रणमितोऽपि वा ॥ ९५ ॥
यो मर्त्यः तं संस्मरति स पापकोटिभिर्मुक्तः। स्मृतो वा पूजितो वा, ध्यातः प्रणमितोऽपि वा॥
Verse 96
नाशयत्येव पापानि विष्णुर्हृद्गमनः सताम् । संपर्काद्यदि वा मोहाद्यस्तु पूजयते हरिम् ॥ ९६ ॥
सतां हृद्गमनः विष्णुः पापान्येव नाशयति। संपर्कादथवा मोहादपि यो हरिं पूजयति, तस्यापि पापनाशनम्॥
Verse 97
सर्वपापविनिर्मुक्तः स प्रयाति हरेः पदम् । सकृत्संस्मरणाद्विष्णोर्नश्यंति क्लेशसंचयाः ॥ ९७ ॥
स सर्वपापविनिर्मुक्तः हरेः पदं प्रयाति। विष्णोः सकृत्संस्मरणादेव क्लेशसंचया नश्यन्ति॥
Verse 98
स्वर्गादिभोगप्रात्पिस्तु तस्य विप्रानुमीयते । मानुषं दुर्लभं जन्म प्राप्यते यैर्मुनीश्वर ॥ ९८ ॥
तस्मात् स्वर्गादिभोगप्राप्तिस्तस्येति विप्रैः अनुमान्यते। हे मुनीश्वर, एतैः पुण्योपायैर्दुर्लभं मानुषं जन्म प्राप्यते॥
Verse 99
तत्रापि हरिभक्तिस्तु दुर्लभा परिकीर्त्तिता । तस्मात्तडिल्लतालोलं मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥ ९९ ॥
तत्रापि हरिभक्तिस्तु दुर्लभा इति परिकीर्तिता। तस्मात् तडिल्लतालोलं दुर्लभं मानुष्यं प्राप्य न व्यर्थं नयेत्॥
Verse 100
हरिं संपूजयेद्भक्त्या पशुपाशविमोचनम् । सर्वेऽन्तराया नश्यंति मनःशुद्धिश्च जायते ॥ १०० ॥
भक्त्या हरिं संपूजयेत् पशुपाशविमोचनम्। तदा सर्वेऽन्तराया नश्यन्ति मनःशुद्धिश्च जायते॥
Verse 101
परं मोक्षं लभेश्चैव पूजिते तु जनार्दने । धर्मार्थकामोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः ॥ १०१ ॥
जनार्दने पूजिते तु परं मोक्षं लभेत् ध्रुवम्। धर्मार्थकाममोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः सिध्यन्ति॥
Verse 102
हरिपूजापराणां तु सिध्यन्ति नात्र संशयः । पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्याभिधावतीम् ॥ १०२ ॥
हरिपूजापराणां तु सिध्यन्ति सर्वकामनाः, नात्र संशयः। पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्याद्यभिधावितमपि सफलं भवति॥
Verse 103
लब्ध्वेमां मानुषीं वृत्तिं रेरे दर्पं तु मा कृथाः । संत्यज्य कामं क्रोधं च लोभं मोहं मदं तथा ॥ १०३ ॥
इमां मानुषीं वृत्तिं लब्ध्वा हे नर दर्पं मा कृथाः। कामं क्रोधं च लोभं मोहं मदं च संत्यज॥
Verse 104
परापवादं निंदां च भजध्वं भक्तितो हरिम् । व्यापारान्सकलांसत्यक्तवा पूजयध्वं जनार्दनम् ॥ १०४ ॥
परापवादं निन्दां च परित्यज्य भक्त्या हरिं भजत। सर्वव्यापारान् त्यक्त्वा जनार्दनं पूजयत॥
Verse 105
निकटा एव दृश्यंते कृतांतनगरद्रुमाः । यावन्नायाति मरणं यावन्नायाति वै जरा ॥ १०५ ॥
निकटत एव दृश्यन्ते कृतान्तनगरद्रुमाः। यावन्मरणं नायाति यावज्जरा नायाति वै॥
Verse 106
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावदेवाचर्येद्धरिम् । धीमान्नकुर्याद्विश्वासं शरीरेऽस्मिन्विनश्वरे ॥ १०६ ॥
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावदेवाचरेद्धरिम्। धीमान्न कुर्याद्विश्वासं शरीरेऽस्मिन् विनश्वरॆ॥
Verse 107
नित्यं सन्निहितो मृत्युः संपदत्यंतचंचला । आसन्नमरणो देहस्तस्माद्दर्प्पं विमुचत ॥ १०७ ॥
नित्यं सन्निहितो मृत्युः संपदत्यन्तचञ्चला। आसन्नमरणो देहस्तस्माद्दर्पं विमुच्यताम्॥
Verse 108
संयोगा विप्रयोगांताः सर्वं च क्षणभंगुरम् । एतज्ज्ञात्वा महाभाग पूजयस्व जनार्दनम् ॥ १०८ ॥
संयोगा विप्रयोगान्ताः सर्वं च क्षणभङ्गुरम्। एतज्ज्ञात्वा महाभाग पूजयस्व जनार्दनम्॥
Verse 109
आशया व्यथते चैव मोक्षस्त्वत्यंतदुर्लभः । भक्त्या यजति यो विष्णुं महापातकवानपि ॥ १०९ ॥
आशया जनो व्यथते नूनं, मोक्षस्त्वत्यन्तदुर्लभः। तथापि यो भक्त्या विष्णुं यजते, स महापातकवानपि शुभं प्राप्नोति॥
Verse 110
सोऽपि याति परं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च सांगा वेदाश्च सत्तम ॥ ११० ॥
सोऽपि परं स्थानं याति, यत्र गत्वा न शोचति। तस्य सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च, सांगा वेदाश्च, सत्तम, सिद्धिमिव यान्ति॥
Verse 111
नारायणार्चनस्यैते कलां नार्हंति षोडशीम् । किं वै वेदैर्मखैः शास्त्रैः किंवा तीर्थनिषेवणैः ॥ १११ ॥
नारायणार्चनस्य पुण्यस्य षोडशीं कलामपि एते न अर्हन्ति। किं वेदैर्मखैः शास्त्रैः, किं वा तीर्थनिषेवणैः, तस्य तुल्ये?
Verse 112
विष्णुभक्तिविहीनानां किं तपोभिर्व्रतैरपि ॥ ११२ ॥
विष्णुभक्तिविहीनानां तपोभिर्व्रतैरपि किं फलम्? भक्तिरेव परा सिद्धिः॥
Verse 113
यजंति ये विष्णुमनंतमूर्तिं निरीक्ष्य चाकारगतं वरेण्यम् । वेदांतवेद्यं भवरोगवैद्यं ते यांति मर्त्याः पदमच्युतस्य ॥ ११३ ॥
ये मर्त्याः विष्णुमनन्तमूर्तिं यजन्ति, वरेण्यं अकारगतं निरीक्ष्य; वेदान्तवेद्यं भवरोगवैद्यं, ते यान्त्यच्युतस्य पदं परम्॥
Verse 114
अनादिमात्मानमनंतशक्तिमाधारभूतं जगतः सुरेड्यम् । ज्योतिः स्वरुपं परमच्युताख्यं स्मृत्वा समभ्येति नरः सखायम् ॥ ११४ ॥
अनादिमात्मानमनन्तशक्तिमाधारभूतं जगतः सुरेड्यम् । ज्योतिःस्वरूपं परमच्युताख्यं स्मृत्वा नरः सखायं दिव्यमभ्येति ॥
Frequently Asked Questions
Sanaka frames prāyaścitta as the purificatory completion (saṃskāra) of karma: without it, actions are declared fruitless and spiritually ‘tainted.’ The chapter also adds a theological condition—atonement purifies only when one is oriented toward Nārāyaṇa—making expiation both procedural (vrata) and devotional (bhakti).
The four grave sins are brahmahatyā (killing a Brāhmaṇa), surā-pāna (drinking intoxicants), suvarṇa-steya (stealing gold), and guru-talpa-gamana (violating the teacher’s bed). Association is treated as a fifth because sustained sharing of food, seat, and bed transmits impurity and complicity (saṅga-doṣa), rendering one unfit for rites unless a corresponding expiation is performed.
It grades penalties by varṇa and circumstance, specifies named penances and durations, and introduces metrological units to quantify theft (from trasareṇu up to suvarṇa and niṣka-based scales). This converts moral fault into adjudicable categories, resembling Dharmaśāstra jurisprudence while remaining within Purāṇic discourse.
After enumerating penances, the text asserts that remembrance and worship of Viṣṇu/Hari destroy heaps of sins—even when devotion arises from mere association—and that worship of Janārdana fulfills dharma, artha, kāma, and mokṣa, culminating in attainment of Hari’s abode.