Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds

Verse 1

नातद उवाच । श्रुतं तु गङ्गामाहात्म्यं वाञ्छितं पापनाशनम् । अधुना लक्षणं ब्रूहि भ्रातर्मे दानपात्रघयोः ॥ १ ॥

नातद उवाच—श्रुतं मया गङ्गामाहात्म्यं वाञ्छितं पापनाशनम्; अधुना ब्रूहि मे भ्रातः दानपात्राणां लक्षणम्॥

Verse 2

सनक उवाच । सर्वेषामेव वर्णानां ब्रह्मणः परमो गुरुः । तस्मै दानानि देयानि दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २ ॥

सनक उवाच—सर्वेषां वर्णानां ब्राह्मणत्वं परमो गुरुः; तस्मै दानानि देयानि दत्तस्यानन्त्यफलमिच्छता॥

Verse 3

ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात्सर्वतो भयवर्जितः । न कदापि क्षत्रविशो गृह्णीयातां प्रतिग्रहम् ॥ ३ ॥

ब्राह्मणः प्रतिगृह्णीयात् सर्वतो भयवर्जितः; न कदापि क्षत्रविशौ प्रतिग्रहं गृह्णीयाताम्॥

Verse 4

चण्डस्य पुत्रहीनस्य दम्भाचाररतस्य च । स्वकर्मत्यागिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ४ ॥

चण्डे पुत्रहीने दम्भाचारपरायणे च स्वकर्मत्यागिनि च दत्तं दानं निष्फलं भवति ॥

Verse 5

परदाररतस्यापि परद्रव्याभिलिषिणः । नक्षत्रसूचकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ५ ॥

परदाररतस्य परद्रव्याभिलाषिणो नक्षत्रसूचकस्य च दत्तं दानं निष्फलं भवति ॥

Verse 6

असूयाविष्टमनसः कृतन्घस्य च मायिनः । अयाज्ययाजकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ६ ॥

असूयाविष्टमनसः कृतघ्नस्य मायिनोऽयाज्ययाजकस्य च दत्तं दानं निष्फलं भवति ॥

Verse 7

नित्यं याच्ञापरस्यापि हिंसकस्य खलस्य च । रसविक्रयिणश्वैव दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ७ ॥ नामैका द । वेदविक्रयिणश्चापि स्मृतिविक्रयिणस्तथा । धर्मविक्रयिणो विप्र दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ८ ॥

नित्यं याच्ञापरस्य हिंसकस्य खलस्य रसविक्रयिणश्च दत्तं दानं निष्फलं भवति ॥

Verse 8

गानेन जीविका यस्य यस्य भार्या च पुश्चली । परोपतापिनश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ९ ॥

गानेन जीविका यस्य यस्य भार्या च पुंश्चली परोपतापिनश्च दत्तं दानं निष्फलं भवति ॥

Verse 9

असिजीवी मषीजीवी देवलो ग्रामयाजकः । धावको वा भवेत्तेषां दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १० ॥

असिजीवी मषीजीवी देवलो ग्रामयाजकः । धावको वा भवेत्तेषां दत्तं भवति निष्फलम् ॥

Verse 10

पाककर्तुः परस्यार्थे कवये गदहारिणे । अभक्ष्य भक्षकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ ११ ॥

पाककर्तुः परस्यार्थे कवये गदहारिणे । अभक्ष्यभक्षकस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥

Verse 11

शूद्रान्नभोजिनश्चैव शूद्राणां शवदाहिनः । पौंश्वलान्नभुजश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १२ ॥

शूद्रान्नभोजिनश्चैव शूद्राणां शवदाहिनः । पौंश्वलान्नभुजश्चापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥

Verse 12

नामविक्रयिणो विष्णोः संध्याकर्म्मोर्ज्झितस्य च । दुष्प्रतिग्रहदग्धस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १३ ॥

नामविक्रयिणो विष्णोः संध्याकर्मोर्ज्झितस्य च । दुष्प्रतिग्रहदग्धस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥

Verse 13

दिवाशयनशीलस्य तथा मैथुनकारिणः । सध्याभोजिन एवापिदत्तं भवति निष्फलम् ॥ १४ ॥

दिवाशयनशीलस्य तथा मैथुनकारिणः । संध्याभोजिन एवापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥

Verse 14

महापातकयुक्तस्य त्यक्तस्य ज्ञातिबान्धवैः । कुण्डस्य चापि गोलस्य दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १५ ॥

महापातकदूषितस्य, स्वज्ञातिबान्धवैस्त्यक्तस्य, कुण्डस्य वा गोलस्य वा यद्दत्तं तन्निष्फलं भवति।

Verse 15

परिवित्तेः शठस्यापि परिवत्तुः प्रमादिनः । स्त्रीजितस्यातिदुष्टस्य दत्तं भवित निष्फलम् ॥ १६ ॥

परिवित्ते शठे चापि परिवत्तौ प्रमादिनि। स्त्रीजितेऽतिदुष्टे च दत्तं दानं निष्फलं भवेत्।

Verse 16

मद्यमांसाशिनश्चापि स्त्रीविटस्यातिलोभिनः । चौरस्य पिशुनस्यापि दत्तं भवति निष्फलम् ॥ १७ ॥

मद्यमांसाशिने स्त्रीविटेऽतिलोभिने। चोरे पिशुने चापि दत्तं दानं निष्फलं भवेत्।

Verse 17

ये केचित्पापनिरता निन्दिताः सुजनैः सदा । न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न च वद्याद्दिजोत्तम । सत्कर्मनिरतायापि देयं यत्नेन नारद ॥ १८ ॥

ये केचित्पापनिरताः सुजनैर्निन्दिताः सदा। न तेभ्यः प्रतिगृह्णीयान्न च वद्यात् द्विजोत्तमः। सत्कर्मनिरताय तु देयं यत्नेन नारद।

Verse 18

यद्दानं श्रद्धया दत्तं तथा विष्णुसमर्पणम् । याचितं वापि पात्रेण भवेत्तद्दानमुत्तमम् ॥ १९ ॥

यद्दानं श्रद्धया दत्तं विष्णवे समर्पितं च। पात्रेण याचितं वापि तद्दानमुत्तमं भवेत्।

Verse 19

परलोकं समुद्दश्य ह्यैहिकं वापि नारद । यद्दानं दीयते पात्रे तत्काम्यं मध्यमं स्मृतम् ॥ २० ॥

परलोकं समुद्दिश्य ह्यैहिकं वापि नारद । यद्दानं दीयते पात्रे तत्काम्यं मध्यमं स्मृतम् ॥

Verse 20

दग्भेन चापि हिंसार्थं परस्याविधिनापि च । क्रुद्धेनाश्रद्धयापात्रे तद्दानं मध्यमं स्मृतम् ॥ २१ ॥

दग्भेन चापि हिंसार्थं परस्याविधिनापि च । क्रुद्धेनाश्रद्धयापात्रे तद्दानं मध्यमं स्मृतम् ॥

Verse 21

अधमं बलितोषायमध्यमं स्वार्थसिद्धये । उत्तमं हरिप्रीत्यर्थं प्राहुर्वेदविदां वराः ॥ २२ ॥

अधमं बलितोषाय मध्यमं स्वार्थसिद्धये । उत्तमं हरिप्रीत्यर्थं प्राहुर्वेदविदां वराः ॥

Verse 22

दानभोगविनाशाश्च रायः स्युर्गतयस्त्रिधा ॥ २३ ॥

दानभोगविनाशाश्च रायः स्युर्गतयस्त्रिधा ॥

Verse 23

यो ददाति च नोभुक्ते तद्धनं नाशकारणम् । धनं धर्मफलं विप्र धर्मो माधवतुष्टिकृत् ॥ २४ ॥

यो ददाति च नोभुङ्क्ते तद्धनं नाशकारणम् । धनं धर्मफलं विप्र धर्मो माधवतुष्टिकृत् ॥

Verse 24

तरवः किं न जीवन्ति तेऽपि लोके परार्थकाः । यत्र मूलफलैर्वृक्षाः परकार्यं प्रकुर्वते ॥ २५ ॥

तरवः किं न जीवन्ति लोकेऽस्मिन् परार्थकाः। यत्र मूलफलैर्वृक्षाः परहितं प्रकुर्वते॥

Verse 25

मनुष्या यदि विप्राग्थ्र न परार्थास्तदा मृताः । परकार्यं न ये मर्त्याः कायेनापि धनेन वा ॥ २६ ॥

मनुष्याः यदि विप्राग्र न परार्थास्तदा मृताः। परकार्यं न ये मर्त्याः कायेनापि धनेन वा॥

Verse 26

मनसा वचसा वापि ते ज्ञेयाः पापकृत्तमाः । अत्रेतिहासं वक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः ॥ २७ ॥

मनसा वचसा वापि ते ज्ञेयाः पापकृत्तमाः। अत्रेतिहासं वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः॥

Verse 27

यत्र दानादिकानां तु लक्षणं परिकीर्तितम् । गङ्गामाहात्म्यसहितं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ २८ ॥

यत्र दानादिकानां तु लक्षणं परिकीर्तितम्। गङ्गामाहात्म्यसहितं सर्वपापप्रणाशनम्॥

Verse 28

भगीरथस्य धर्मस्य संवादं पुण्यकारणम् । आसीद्भगीरथो राजा सगरान्वयसंभवः ॥ २९ ॥

भगीरथस्य धर्मस्य संवादः पुण्यकारणम्। आसीद्भगीरथो राजा सगरान्वयसंभवः॥

Verse 29

शशास पृथिवीं मेतां सत्पद्वीपां ससागराम् । सर्वधर्मरतो नित्यं सत्यसंधः प्रतापवान् ॥ ३० ॥

स एतां पृथिवीं सत्पद्वीपां ससागरां च शशास । सर्वधर्मरतो नित्यं सत्यसंधः प्रतापवान् ॥

Verse 30

कन्दर्पसद्दशो रुपे यायजृको विचक्षणः । प्रालेयाद्रिसमो धैर्ये धर्मे धर्मसमो नृपः ॥ ३१ ॥

रूपे कन्दर्पसदृशो यज्ञेषु याजकः विचक्षणः । धैर्ये प्रालेयाद्रिसमो धर्मे धर्मसमो नृपः ॥

Verse 31

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थपारगः । सर्वसंपत्समायुक्तः सर्वानन्दकरो मुने ॥ ३२ ॥

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थपारगः । सर्वसंपत्समायुक्तः सर्वानन्दकरो मुने ॥

Verse 32

आतिथ्यप्रयतो नित्यं वासुदेवार्चनेरतः । पराक्रमी गुणनिधिर्मैत्रः कारुणिकः सधीः ॥ ३३ ॥

आतिथ्यप्रयतो नित्यं वासुदेवार्चनेरतः । पराक्रमी गुणनिधिर्मैत्रः कारुणिकः सधीः ॥

Verse 33

एतादृशं तं राजानं ज्ञात्वा हृष्टो भगीरथम् । धर्मराजो द्विजश्रेष्ठ कदाचिद्द्रष्टुमागतः ॥ ३४ ॥

एतादृशं तं राजानं ज्ञात्वा हृष्टो भगीरथम् । धर्मराजो द्विजश्रेष्ठ कदाचिद्द्रष्टुमागतः ॥

Verse 34

समागतं धर्मराजमर्हयामास भूपतिः । शास्त्रदृष्टेन विधिना धर्मः प्री उवाच तम् ॥ ३५ ॥

धर्मराजे समागते भूपतिः शास्त्रदृष्टेन विधिना तं सम्यगर्हयामास। ततः प्रीतात्मा धर्मः तमुवाच॥

Verse 35

धर्मराज उवाच । राजन्धर्मविदां श्रेष्टप्रसिद्धोऽसि जगत्र्रये । धर्मराजोऽथ कीर्तिं ते श्रुत्वा त्वां द्रष्टुमागतः ॥ ३६ ॥

धर्मराज उवाच—राजन्, त्वं जगत्त्रये धर्मविदां श्रेष्ठः प्रसिद्धोऽसि। तव कीर्तिं श्रुत्वाहं धर्मराजो त्वां द्रष्टुमागतः॥

Verse 36

सन्मार्गनिरतं सत्यं सर्वभूतहिते रतम् । द्रष्टुमिच्छन्ति विबुधारतवोत्कुष्टगुणप्रियाः ॥ ३७ ॥

सन्मार्गनिरतं सत्यं सर्वभूतहिते रतं च यं पश्यितुमिच्छन्ति विबुधाः, ते गुणप्रियाः उत्कृष्टगुणेषु रताः॥

Verse 37

कीर्तिर्नीतिश्च संपत्तिर्वर्तते यत्र भूपते । वसन्ति तत्र नियतं गुणास्सन्तश्च देवताः ॥ ३८ ॥

हे भूपते, यत्र कीर्तिर्नीतिश्च संपत्तिश्च वर्तते, तत्र नियतं गुणाः सन्तश्च देवताश्च वसन्ति॥

Verse 38

अहो राजन्महाभाग शोभनीचरितं तव । सर्वभूतहितत्वादि मादृशामपि दुर्लभम् ॥ ३९ ॥

अहो राजन् महाभाग, तव चरितं शोभनम्। सर्वभूतहितत्वादि गुणा मादृशामपि दुर्लभाः॥

Verse 39

इत्युक्तवन्तं तं धर्मं प्रणिपत्य भगीरथः । प्रोवाच विनयाविष्टः संहृष्टः श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४० ॥

इत्युक्तवति धर्मे तस्मिन् प्रणिपत्य भगीरथः । विनयेन समाविष्टः संहृष्टः श्लक्ष्णया गिरा तमब्रवीत् ॥

Verse 40

भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ समदर्शित् सुरेश्वर । कृपया परयाविष्टो यत्पृच्छामि वदस्व तत् ॥ ४१ ॥

भगीरथ उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ समदर्शिन् सुरेश्वर । परया कृपया युक्तः यत्पृच्छामि वदस्व तत् ॥

Verse 41

धर्मा कीदृग्विधाः प्रोक्ताः के लोका धर्मशालिनाम् । कियत्यो यातनाः प्रोक्ताः केषां ताः परिकीर्तिताः ॥ ४२ ॥

धर्माः कीदृशविधाः प्रोक्ताः के लोका धर्मशालिनाम् । कियत्यो यातनाः प्रोक्ताः केषां ताः परिकीर्तिताः ॥

Verse 42

त्वया संमाननीया ये शासनीयाश्च ये यथा । तत्सर्वं मे महाभाग विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥ ४३ ॥

त्वया संमाननीया ये शासनीयाश्च ये यथा । तत्सर्वं मे महाभाग विस्तराद्वक्तुमर्हसि ॥

Verse 43

धर्मराज उवाच । साधु साधु महाबुद्धे मतिस्ते विमलोर्जिता । धर्माधर्मान्प्रवक्ष्यामितत्त्वतः श्रृणु भक्तितः ॥ ४४ ॥

धर्मराज उवाच । साधु साधु महाबुद्धे मतिस्ते विमलोर्जिता । धर्माधर्मान् प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु भक्तितः ॥

Verse 44

धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः पुण्यलोकप्रदायकाः । तथैव यातनाः प्रोक्ता असंख्या घोरदर्शताः ॥ ४५ ॥

धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः पुण्यलोकप्रदायकाः; तथैव यातनाः प्रोक्ता असंख्याः घोरदर्शताः।

Verse 45

विस्तराद्गदितुं नालमपि वर्षशतायुतैः । तस्मातंसमासतो वक्ष्ये धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४६ ॥

विस्तराद् गदितुं नालम् अपि वर्षशतायुतैः; तस्मात् समासतो वक्ष्ये धर्माधर्मनिदर्शनम्।

Verse 46

वृत्तिदानं द्विजानां वै महापुण्यं प्रकीर्ततम् । तथैवाध्यात्मविदुषो दत्तं भवति चाक्षयम् ॥ ४७ ॥

वृत्तिदानं द्विजानां वै महापुण्यं प्रकीर्तितम्; तथैवाध्यात्मविदुषो दत्तं भवति चाक्षयम्।

Verse 47

कुटुम्बिनं या शास्त्रज्ञं श्रोत्रियं वा गुणान्वितम् । यो दत्त्वा स्यापयेदृतिं तस्य पुण्यफलं श्रृणु ॥ ४८ ॥

कुटुम्बिनं वा शास्त्रज्ञं श्रोत्रियं वा गुणान्वितम्; यो दत्त्वा शमयेद् आर्तिं तस्य पुण्यफलं शृणु।

Verse 48

मातृताः पितृतश्चैव द्विजः कोटिकुलन्वितः । निर्विश्य विष्णुभवनं कल्पं तत्रैव मोदते ॥ ४९ ॥

स द्विजः मातृतः पितृतश्चैव कोटिकुलसमन्वितः; प्रविश्य विष्णुभवनं कल्पं तत्रैव मोदते।

Verse 49

गण्यन्ते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते वृष्टिविन्दवः । न गण्यन्ते विधात्रापि ब्रहह्मवृत्तिफलानि वै ॥ ५० ॥

भूमेः पांसवो गण्यन्ते, वृष्टिबिन्दवोऽपि गण्यन्ते; किन्तु विधात्रापि ब्रह्मवृत्तेः समुत्थितानि पुण्यफलानि न खलु गण्यन्ते।

Verse 50

समस्तदेवतारुपो ब्राह्मणः परिकीर्तितः । जीवनं ददतस्तस्य कः पुण्यं गदितुं क्षमः ॥ ५१ ॥

समस्तदेवतारूपो ब्राह्मणः परिकीर्तितः; तस्य जीवनं ददतः कः पुण्यं वक्तुं समर्थः।

Verse 51

यो विप्रहितकृन्नित्यं स सर्वान्कृतवान्मखान् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु तप्तं तेनाखिलं तपः ॥ ५२ ॥

यो विप्रहितकृन्नित्यं स सर्वान् कृतवान् मखान्; स स्नातः सर्वतीर्थेषु, तेनाखिलं तपः तप्तम्।

Verse 52

यो ददस्वेति विप्राणां जीवनं प्रेरयेत्परम् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ ५३ ॥

यो ददस्वेति विप्राणां जीवनं प्रेरयेत् परम्, सोऽपि तत्फलमाप्नोति; किमन्यैर्बहुभाषितैः।

Verse 53

तडागं कारयेद्यस्तु स्वयमेवापरेण वा । वक्तुं तत्पुण्यसंख्यानं नालं वर्षशतायुषा ॥ ५४ ॥

तडागं कारयेद्यस्तु स्वयमेवापरेण वा, तत्पुण्यसंख्यानं वक्तुं वर्षशतायुषापि नालम्।

Verse 54

एकश्चेदध्वगो राजंस्तडागस्य जलं पिबेत् । कत्कर्तुः सर्वपापानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ५५ ॥

राजन्, यदि कश्चिदपि एकोऽध्वगः तडागस्य जलं पिबेत्, तदा तटाककर्तुः सर्वपापानि नश्यन्त्येव—अत्र न संशयः।

Verse 55

एकाहमपि यत्कुर्याद्भूमिस्थमुदकं नरः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यः शतवर्षं वसेद्दिवि ॥ ५६ ॥

नरः यदि एकाहमपि भूमौ उदकं स्थापयेत् (उदकदानं कुर्यात्), स सर्वपापेभ्यो मुक्तः सन् शतवर्षं दिवि वसति।

Verse 56

कर्तुं तडागं यो मर्त्यः साह्यकः शक्तितो भवेत् । सोऽपि तत्फलमाप्नोति तुष्टः प्रेरक एव च ॥ ५७ ॥

यो मर्त्यः शक्तितः तडागकर्तुं साह्यकः भवेत्, सोऽपि तस्यैव फलम् आप्नोति; तथा तुष्टः प्रेरकः अपि तत्फलभाग् भवति।

Verse 57

मृदं सिद्धार्थमात्रां वा तडागाद्यो वहिः क्षिपेत् । तिष्टत्यब्दशतं स्वर्गे विमुक्तः पापकोटिभिः ॥ ५८ ॥

यः तडागात् मृदं सिद्धार्थमात्रां वा बहिः क्षिपेत्, स पापकोटिभिः विमुक्तः सन् स्वर्गेऽब्दशतं तिष्ठति।

Verse 58

देवता यस्य तुष्यन्ति गुरवो वा नृपोत्तम । तडागपुण्यभाक्स स्यादित्येषा शाश्वती श्रुतिः ॥ ५९ ॥

नृपोत्तम, येन देवताः गुरवो वा तुष्यन्ति, स तडागपुण्यभाक् भवति—इति एषा शाश्वती श्रुतिः।

Verse 59

इतिहासं प्रवक्ष्यामि तवात्र नृपसत्तम । यं श्रृत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥ ६० ॥

हे नृपसत्तम, अहं तवात्र पवित्रमितिहासं प्रवक्ष्यामि। यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते—नात्र संशयः॥

Verse 60

गौडदेशेऽतिविख्यातो राजासीद्वीरभद्रकः । महाप्रतापी विद्यावान्सदा विप्रप्रपूजकः ॥ ६१ ॥

गौडदेशेऽतिविख्यातो राजा आसीद्वीरभद्रकः। महाप्रतापी विद्यावान् सदा विप्रप्रपूजकः॥

Verse 61

वेदशास्त्रकुलाचारयुक्तो मित्रक्विर्धनः । तस्य राज्ञी महाभागा नान्मा चम्पकमञ्जरी ॥ ६२ ॥

वेदशास्त्रकुलाचारयुक्तो मित्रकविर्धनः। तस्य राज्ञी महाभागा नाम्ना चम्पकमञ्जरी॥

Verse 62

तस्य राज्ञो महामात्याः कृत्माकृस्यविचारणाः । धर्माणां धर्मशास्त्रेस्तु सदा कुर्वन्ति निश्चयम् ॥ ६३ ॥

तस्य राज्ञो महामात्याः कृताकृत्यविचारणाः। धर्मशास्त्रानुसारं तु धर्मेषु सदा निश्चयं कुर्वन्ति॥

Verse 63

प्रायश्चित्तं चिकित्त्सां च ज्योतिषे धर्मनिर्णयम् । विनाशास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्यघातकम् ॥ ६४ ॥

प्रायश्चित्तं चिकित्सां च ज्योतिषा धर्मनिर्णयम्। विनाशशास्त्राश्रयेण यो ब्रूयात् तं ब्रह्मघातकमाहुः॥

Verse 64

इति निश्चित्य मनसा मन्वादीरितधर्मकान् । आचार्येभ्यः सदा भूपः श्रृणोति विधिपूर्वकम् ॥ ६५ ॥

इति मनसा निश्चित्य मन्वादिभिरुदीरितान् धर्मान् अनुवर्तितुम् । भूपः सदा आचार्येभ्यः विधिपूर्वकं तान् शृणोति ॥

Verse 65

न कोऽप्यन्यायवर्ती तस्य राज्येऽवरोऽपि च । धर्मेण पाल्यमानस्य तस्य देशस्य भूपतेः ॥ ६६ ॥

धर्मेण पाल्यमानस्य तस्य भूपतेः राज्ये अवरोऽपि जनो न कश्चिदन्यायवर्ती भवति ।

Verse 66

जातं समत्वं स्वर्गस्य सौराज्यस्य शुभावहम् । स चैकदा तु नृपतिर्मृगयायां महावने ॥ ६७ ॥

एवं स्वर्गसमं समत्वं संजातं सौराज्यस्य शुभावहम् । स चैकदा नृपतिः महावने मृगयायां जगाम ॥

Verse 67

मन्त्र्यादिभिः परिवृतो बभ्राम मध्यभास्करम् । दैवादाखेटशून्यस्य ह्यतिश्रान्तस्य तत्र वै ॥ ६८ ॥

मन्त्र्यादिभिः परिवृतः स नृपतिः मध्यभास्करं यावत् बभ्राम । दैवात् आखेटशून्यः सन् तत्रातिश्रान्तोऽभवत् ॥

Verse 68

नृपरीतस्य संजातं सरसो दर्शनं नृप । ततः शुष्कां तु सरसीं दृष्ट्वा तत्र व्यचिन्तयत् ॥ ६९ ॥

नृप, पीडितस्य नृपतेः सरसो दर्शनं संजातम् । ततः तत्र शुष्कां सरसीं दृष्ट्वा स व्यचिन्तयत् ॥

Verse 69

किमयं सरसीश्रृङ्गेभुवः केन विनिर्मिता । कथं जलं भवेदत्र येन जीवेदयं नृपः ॥ ७० ॥

किमिदं सरसी-शृङ्गेषु स्थितं भूभागं, केन वा विनिर्मितम्? कथं चात्र जलं सम्भवेत्, येनायं नृपो जीवेत्?

Verse 70

ततो बुद्धिः समभवत्खाते तस्या नृपोत्तम । हस्तमात्रं ततो गर्त्तं खात्वा तोयमवाप्तवान् ॥ ७१ ॥

ततः, नृपोत्तम, तस्याः बुद्धिरभवत्—खात्वा हस्तमात्रं गर्तं कृत्वा ततः तोयमवाप्तवती।

Verse 71

तेन तोयेन पीतेन राज्ञस्तृत्पिरजायत । मन्त्रिणश्चापि भूमिश बुद्धिसागरसंज्ञिनः ॥ ७२ ॥

तेन तोयेन पीतेन राज्ञः तृप्तिरजायत; मन्त्रिणोऽपि, भूमीश, बुद्धिसागर-संज्ञिनः, तृप्तिमवापुः।

Verse 72

स बुद्धिसागरो भूपं प्राह धर्मार्थकोविदः । राजन्नियं पुष्करिणी वर्षाजलवती पुरा ॥ ७३ ॥

स बुद्धिसागरः भूपं प्राह, धर्मार्थ-कोविदः—“राजन्, इयं पुष्करिणी पुरा वर्षाजलवती आसीत्।”

Verse 73

अद्यैनां बद्धवप्रां च कर्त्तुं जाता मतिर्मम । तद्भवान्मोदतां देव दत्तादाज्ञां च मेऽनघ ॥ ७४ ॥

अद्यैनां बद्ध्वा अपि नेतुं मम मतिरुत्पन्ना; तद् भवान्, देव अनघ, मुदितो भवतु, दत्ताज्ञां च मे प्रयच्छ।

Verse 74

इति श्रुत्वा वचस्तस्य मन्त्रिणो नृपसत्तमः । मुमुदेऽतितरां भूपः स्वयं कर्तुं समुद्यतः ॥ ७५ ॥

इति तस्य मन्त्रिणो वचः श्रुत्वा नृपसत्तमो भूपोऽतितरां मुमुदे, स्वयमेव तत्कर्तुं समुद्यतः।

Verse 75

तमेव मन्त्रिणां तत्र युयोज शुभकर्मणि । ततो राजाज्ञया सोऽपि बुद्धिसागरको मुदा ॥ ७६ ॥

तत्र स एव मन्त्रिणां मध्ये शुभकर्मणि नियुक्तः। ततः राजाज्ञया बुद्धिसागरकोऽपि मुदा तत्सर्वं चकार।

Verse 76

सरसीं सागरं कर्त्तुमुद्यतः पुण्यकृत्तमः । धनुषां चैव पञ्चाशत्सर्वतो विस्तृतायताम् ॥ ७७ ॥

पुण्यकृत्तमः स सरसीं सागरं कर्त्तुमुद्यतः, सर्वतो धनुषां पञ्चाशद्विस्तृतायतां चकार।

Verse 77

सरसीं बद्धसु शिलां चकारागाधशम्बराम् । तां विनिर्माय सरसीं राज्ञे सर्वं न्यवेदयत् ॥ ७८ ॥

शिलाबन्धेन सरसीमगाधशम्बरां चकार। तां सरसीं विनिर्माय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्।

Verse 78

तस्यां ततः प्रभृति वै सर्वेऽपि वनचारिणः । पान्थाः पिपासिता भूप लभन्ते स्म जलं शुभम् ॥ ७९ ॥

ततः प्रभृति तस्यां सरस्यां सर्वेऽपि वनचारिणः पिपासिताः पान्थाः, हे भूप, शुभं जलं लभन्ते स्म।

Verse 79

कदाचित्स्वायुषश्चान्ते स मन्त्री बुद्धिसागरः । प्रमृतो गतवाँल्लोकं लोकशास्तुर्मम प्रभो ॥ ८० ॥

कदाचित् स्वायुषः अन्ते स मन्त्री बुद्धिसागरः प्रमृतः सन् लोकानां प्रभोः मम स्वामिनः लोकं जगाम।

Verse 80

तदर्थं तु मया पृष्टो धर्मो धर्मलिपिंकरः । चित्रगुत्पस्तु तत्कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत् ॥ ८१ ॥

तदर्थं मया पृष्टो धर्मो धर्मलिपिंकरः; चित्रगुप्तस्तु तत्कर्म मह्यं सर्वं न्यवेदयत्।

Verse 81

उपदेष्टा स्वयं चासौ धर्मकार्यस्य भूपतेः । तस्माद्धर्मविमानं तु समारोढुमिहार्हति ॥ ८२ ॥

भूपते, स एव धर्मकार्यस्य उपदेष्टा स्वयं; तस्मात् अत्र धर्मविमानम् आरोढुम् अर्हति।

Verse 82

इत्युक्ते चित्रगुप्तेन समाज्ञप्तो मया नृप । विमानं धर्मसंज्ञं तु आरोढुं बुद्धिसागरः ॥ ८३ ॥

चित्रगुप्तेन इत्युक्ते, नृप, मया समाज्ञप्तः बुद्धिसागरः ‘धर्म’संज्ञं विमानम् आरोढुम्।

Verse 83

अथ कालान्तरे राजन्सराजा वीरभद्रकः । मृतो गतो मम स्थानं नमश्चक्रे मुदान्वितः ॥ ८४ ॥

अथ कालान्तरे राजन् स राजा वीरभद्रकः मृतः सन् मम स्थानं गतः, मुदान्वितः नमश्चक्रे।

Verse 84

मया तु तत्र तस्यापि पृष्टं कर्माखिलं नृप । कथितं चित्रगुत्पेन धर्मं सरसिसंभवम् ॥ ८५ ॥

तत्राहं नृप तस्यापि कर्मणामखिलं फलम् । अपृच्छं स च मे चित्रगुप्तोऽब्रवीद्धर्मं सरसिजोद्भवसम्भवम् ॥

Verse 85

तदा सम्यङ्मया राजा बोधितोऽभूद्यथाश्रृणु । अधित्यकायां भूपाल सैकतस्य गिरेः परा ॥ ८६ ॥

तदा मया सम्यग् राजा बोधितो नृप शृणु। अधित्यकायां भूपाल सैकतगिरेः परतः स्थितम् ॥

Verse 86

लावकेनामुनाचञ्च्वा खातं द्व्यंङ्गुप्रलमबुनि । ततः कालान्तरे तेन वाराहेण नृपोत्तम ॥ ८७ ॥

लावकेन वराहेण चञ्च्वा भूमिः समाखनिता। द्व्यङ्गुलप्रमिता गम्भीरा विस्तीर्णा च नृपोत्तम ॥ ततः कालान्तरे तेन पुनरेव कृतं तदा ॥

Verse 87

खनितं हस्तमात्रं तु जलं तुण्डेन चात्मनः । ततोऽन्यदाऽमुया काल्याहस्त युग्ममितः कृतः ॥ ८८ ॥

प्रथमं हस्तमात्रं तु खनितं तेन भूपते। स्वचञ्च्वा च जलं नीतं ततः कालेन भूयसा ॥ अन्यदा काल्यया तेन हस्तयुग्ममितं कृतम् ॥

Verse 88

खातो जले महाराज तोयं मासद्वयं स्थितम् । पीतं क्षुद्रैर्वनचरैः सत्त्वैस्तृष्णासमाकुलैः ॥ ८९ ॥

खाते जले महाराज तोयं मासद्वयं स्थितम्। पीतं क्षुद्रैर्वनचरैः सत्त्वैस्तृष्णासमाकुलैः ॥

Verse 89

ततो वर्षत्रायान्ते तु गजतानेन सुव्रत । हस्तत्रयमितः खातः कृतस्तत्राधिकं जलम् ॥ ९० ॥

ततः वर्षत्रयान्ते तु, सुव्रत, गजतानेन तत्र हस्तत्रयमितः खातः कूपः कृतः; तस्मिन् स्थानेऽधिकं जलं प्रादुरभवत्॥

Verse 90

मासत्रये स्थितं तच्च पयो जीवैर्वनेचरैः । भवांस्तत्र समायातो जलशोषादनन्तरम् ॥ ९१ ॥

तच्च पयः मासत्रये स्थितं, वनेचरैर्जीवैः सेवितम्; जलशोषादनन्तरं भवान् तत्र समायातः॥

Verse 91

मासे तत्र तु संप्रात्पं हस्तं खात्वा जलं नृप । ततस्तस्योपदेशेन मन्त्रिणो नृपते त्वया ॥ ९२ ॥

मासे तत्रातिक्रान्ते, नृप, हस्तेन खनित्वा जलं प्राप्तम्; ततस्तस्योपदेशेन, नृपते, त्वया मन्त्रिणः नियोजिताः॥

Verse 92

पञ्चाशद्धनुरुत्खातं जातं तत्र महाजलम् । पुनः शिलाभिः सुदृढं बद्धं जातं महत्सरः । वृक्षाश्च रोपितास्तत्र सर्वलोकोपकारिणः ॥ ९३ ॥

तत्र पञ्चाशद्धनुरुत्खाते महाजलं जातम्; पुनः शिलाभिः सुदृढं बद्धं महत्सरः अभवत्; तत्र च सर्वलोकोपकारिणो वृक्षाः रोपिताः॥

Verse 93

तेन स्वस्वेन पुण्येन पञ्चैते जगतीपते । विमानं धर्म्यमारुढास्त्वमाण्येनं समारुह ॥ ९४ ॥

तेन स्वस्वेन पुण्येन पञ्चैते, जगतीपते, धर्म्यं विमानमारूढाः; त्वमपि, अणीय, एनं समारुह॥

Verse 94

इति वाक्यं समाकर्ण्य मम राजा स भूमिप । आरुरोह विमानं तत्षष्ठो राजा समांशभाक् ॥ ९५ ॥

इति वाक्यं समाकर्ण्य मम राजा स भूमिपः । आरुरोह विमानं तत् षट्षष्टो राजा समांशभाक् ॥

Verse 95

इति ते सर्वमाख्यातं तडागजनितं फलम् । श्रुत्वैतन्मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात् ॥ ९६ ॥

इति ते सर्वमाख्यातं तडागजनितं फलम् । श्रुत्वैतन्मुच्यते पापादाजन्ममरणान्तिकात् ॥

Verse 96

यो नरः श्रद्धयो युक्तो व्याख्यातं श्रुणुयात्पठेत् । सोऽप्याप्नोत्यखिलं पुण्यं सरोनिर्माणसंभवम् ॥ ९७ ॥

यो नरः श्रद्धयो युक्तो व्याख्यातं श्रुणुयात्पठेत् । सोऽप्याप्नोत्यखिलं पुण्यं सरोनिर्माणसंभवम् ॥

Verse 97

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्माख्याने द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे धर्माख्याने द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥