Next Verse

Shloka 1

Adhyaya 47Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।

सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ।

क्रौष्टुकिरुवाच—

यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः ।

प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe brahmāyupramāṇo nāma ṣaṭṭatvāriṃśo 'dhyāyaḥ / saptacatvāriśo 'dhyāyaḥ / krauṣṭukir uvāca yathā sasarja vai brahmā bhagavān ādikṛt prajāḥ / prajāpatiḥ patir devas tan me vistarato vada

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ‘ब्रह्मणोऽऽयुःपरिमाणम्’ नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्याय आरभ्यते। क्रौष्टुकिरुवाच— कथं ब्रह्मा भगवाञ् आदिकर्ता प्रजाः ससर्ज? हे प्रजापते भूतदेव, विस्तरेण मे ब्रूहि।

itithus
iti:
Discourse marker (इति)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formसमाप्तिसूचक/उद्धरण (closing/quotative particle), अव्यय
śrī-mārkaṇḍeya-purāṇein the Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa
śrī-mārkaṇḍeya-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण/सप्तमी)
TypeNoun
Rootśrī + mārkaṇḍeya + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th case/locative), एकवचन; समास: (श्री-)(मार्कण्डेय)पुराण
brahmāyu-pramāṇaḥ(chapter-title) ‘Measure of Brahmā’s lifespan’
brahmāyu-pramāṇaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootbrahma-āyu + pramāṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; समास: ब्रह्मणः आयुः (brahmāyu) + प्रमाण
nāmanamed/called
nāma:
Name-marker (नाम)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक/अव्ययीभाववत्)
Formनाम-शब्दः शीर्षकनिर्देशे अव्ययवत् (indeclinable in title construction)
ṣaṭcatvāriṃśaḥforty-sixth
ṣaṭcatvāriṃśaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeAdjective
Rootṣaṭ-catvāriṃśat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; संख्यावाचक (ordinal sense)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
saptacatvāriṃśaḥforty-seventh
saptacatvāriṃśaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeAdjective
Rootsapta-catvāriṃśat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; संख्यावाचक (ordinal sense)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
krauṣṭukiḥKrauṣṭuki
krauṣṭukiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkrauṣṭuki (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; ऋषिनाम
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
yathāhow/as
yathā:
Adverbial/Connector (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootyathā (अव्यय)
Formअव्यय, सम्बन्ध/प्रकारवाचक (how/as)
sasarjacreated/emitted
sasarja:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootsṛj (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
vaiindeed
vai:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle), अव्यय
brahmāBrahmā
brahmā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbrahman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
bhagavānthe Blessed Lord
bhagavān:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; विशेषणवत् (honorific)
ādikṛtthe prime creator
ādikṛt:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeAdjective
Rootādi + kṛt (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formकृदन्त: कृत् (past participial adjective ‘made/done’), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case), एकवचन; समास: आदि + कृत् (‘first-maker’)
prajāḥcreatures/subjects
prajāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd case/accusative), बहुवचन
prajāpatiḥlord of creatures (Prajāpati)
prajāpatiḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootprajā-pati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन; समास: प्रजाः + पति
patiḥlord
patiḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootpati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
devaḥgod
devaḥ:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानाधिकरण)
TypeNoun
Rootdeva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st case/nominative), एकवचन
tatthat
tat:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd case/accusative), एकवचन; सर्वनाम
meto me/for me
me:
Sampradana/Sambandha (सम्प्रदान/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootasmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी/चतुर्थी (6th/4th case: genitive/dative), एकवचन; सर्वनाम (enclitic)
vistarataḥin detail
vistarataḥ:
Adverbial modifier (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootvistara (प्रातिपदिक)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb), ‘विस्तरात्’ अर्थे
vadatell/speak
vada:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvad (धातु)
Formलोट् (imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन
Krauṣṭuki (questioner) to Mārkaṇḍeya (respondent); the verse includes a chapter colophon

{ "primaryRasa": "jijnasa", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Brahmā
CosmogonyDialogue frameworkPuranic narration structure

FAQs

Inquiry (jijñāsā) is presented as the gateway to right understanding: the student asks for ‘vistarataḥ’—not a slogan, but a coherent account of origins.

This initiates ‘Sarga’ (primary creation) exposition—one of the core Purāṇic characteristics—following the preceding time-reckoning that situates creation within a Kalpa.

The shift from measuring Brahmā’s time to asking about creation mirrors an inner movement: from contemplating impermanence to seeking the source-principle behind manifestation.