Adhyaya 24
शल्यपर्व — चतुर्विंशोऽध्यायः | Śalya Parva, Chapter 24: Disruption of Kaurava Formations and the Elephant Encirclement
Upa-parva: Duryodhana–Dhṛṣṭadyumna Encounter and the Gaja-Āvaraṇa (Elephant Encirclement) Episode
Saṃjaya reports that Arjuna (Dhanañjaya), with unwavering resolve (saṅkalpa) and the Gāṇḍīva, releases volleys likened to thunderbolts, driving sections of the Kaurava force into flight even as Duryodhana watches. The scene catalogs battlefield degradation—chariots losing yokes, axles, wheels, drivers, and archers running out of missiles—alongside human reactions: calling for sons, fathers, allies, and abandoning kin in panic. Some units pause to drink water, re-armor, and regroup, returning to the fight, while others re-enter under Duryodhana’s command with renewed aggression. Dhṛṣṭadyumna advances in anger; Duryodhana responds with concentrated arrow clusters, wounding Dhṛṣṭadyumna and killing his horses and charioteer, forcing Duryodhana to withdraw on horseback after his chariot is compromised. A mass elephant deployment then surrounds the five principal Pāṇḍava chariot-warriors, momentarily restricting mobility. Arjuna breaks the elephant screen with sharp nārācas, felling great elephants, while Bhīma dismounts with gadā to smash elephants at close range, causing widespread disorder. Yudhiṣṭhira and the Mādrī-sons also strike elephant-fighters with specialized arrows. Meanwhile, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā search for the absent Duryodhana amid heavy losses, and the narrative closes on the Kaurava leadership’s anxiety and redeployment away from the Pāñcāla front toward Śakuni (Saubala).
Chapter Arc: मृदु-सा एक शब्द उठते ही संजय की दृष्टि युद्धभूमि पर टिक जाती है—जहाँ श्रीकृष्ण के सम्मुख अर्जुन, दुर्योधन के दुराग्रह को कुल-विनाश का बीज बताकर धिक्कारता है। → शकुनि शीघ्रता से वाहिनी के पास जाकर बार-बार ललकारता है—‘त्वरित होकर युद्ध करो’; पर क्षत्रिय-रथी उत्तर देते हैं कि रण के मध्य में टिके रहना ही धर्म है। इसी बीच अर्जुन कृष्ण से आग्रह करता है कि रथ को सैन्य-सागर में प्रविष्ट कराएँ—अठारह दिन के महायुद्ध की पराकाष्ठा में अब निर्णायक प्रहार चाहिए। → अर्जुन का बाण-वर्षा-रूप प्रकट होता है—नतपर्वण शरों का महान शब्द गूँजता है; शरौघ कवचों में अटकते नहीं, रथियों और वाहिनी पर बादल-सी धार बनकर टूटते हैं, और कौरव-पक्ष की रथी-सेना का संहार आरम्भ हो जाता है। → अर्जुन दुर्योधन की नीति-चेष्टा को विदुर-वचन की कसौटी पर रखकर ‘कुलक्षय-कर्ता’ ठहराता है और कृष्ण से कहता है कि कौरव-चमू की ओर बढ़ें—वह दुर्योधन और उसकी वाहिनी को शित-शरों से दबा देगा; युद्ध का प्रवाह पाण्डव-पक्ष के पक्ष में झुकता दिखता है। → अर्जुन की प्रतिज्ञा के बाद प्रश्न हवा में लटकता है—क्या यह बाण-वर्षा दुर्योधन तक सीधे पहुँचेगी, या कौरव-पक्ष कोई नया व्यूह/प्रतिरोध खड़ा करेगा?
Shlokas
Verse 1
अत-#--#क्रतज चतुर्विशो$ध्याय: श्रीकृष्णके सम्मुख अर्जुनद्वारा दुर्योधनके दुराग्रहकी निन्दा और रथियोंकी सेनाका संहार संजय उवाच तस्मिन् शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर्निहते बले । अश्लैः सप्तशतै: शिष्टैरुपावर्तत सौबल:
सञ्जय उवाच—तस्मिन् शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर्निहते बले। अश्वैः सप्तशतैः शिष्टैरुपावर्तत सौबलः॥
Verse 2
स यात्वा वाहिनी तूर्णमब्रवीत् त्वरयन् युधि । युद्धयध्वमिति संहृष्टा: पुनः पुनररिंदमा:
सञ्जय उवाच—स यात्वा वाहिनीं तूर्णमब्रवीत् त्वरयन् युधि। ‘युध्यध्वम्’ इति संहृष्टाः पुनः पुनररिंदमाः॥
Verse 3
शकुनेस्तद् वच: श्रुत्वा तमूचुर्भरतर्षभ
शकुनेस्तद्वचः श्रुत्वा तमूचुर्भरतर्षभ ।
Verse 4
असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महाबल: । यत्रैतत् सुमहच्छत्र॑ पूर्णचन्द्रसमप्रभम्
असौ तिष्ठति कौरव्यो रणमध्ये महाबलः । यत्रैतत्सुमहच्छत्रं पूर्णचन्द्रसमप्रभम् ॥
Verse 5
यत्र ते सतनुत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिता: । भरतश्रेष्ठ शकुनिकी वह बात सुनकर जन क्षत्रियोंने उसे यह उत्तर दिया--'प्रभो! महाबली कुरुराज रणक्षेत्रके मध्यभागमें वहाँ खड़े हैं, जहाँ यह पूर्ण चन्द्रमाके समान कान्तिमान् विशाल छत्र तना हुआ है तथा जहाँ वे शरीर-रक्षक आवरणों एवं कवचोंसे सुसज्जित रथ खड़े हैं ।।
यत्र ते सतनुत्राणा रथास्तिष्ठन्ति दंशिताः । यत्रैष तुमुलः शब्दः पर्जन्यनिनदोपमः ॥
Verse 6
एवमुक्तस्तु तैयोंथै: शकुनि: सौबलस्तदा,नरेश्वर! तब उन योद्धाओंके ऐसा कहनेपर सुबलपुत्र शकुनि वहीं गया, जहाँ आपका पुत्र दुर्योधन समरांगणमें विचित्र युद्ध करनेवाले वीरोंद्वारा सब ओरसे घिरा हुआ खड़ा था
एवमुक्तस्तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस्तदा । जगाम तत्र नरेन्द्र यत्र दुर्योधनस्तव ॥
Verse 7
प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप । सर्वतः संवृतो वीरै: समरे चित्रयोधिभि:
प्रययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस्तव नराधिप । सर्वतः संवृतो वीरैः समरे चित्रयोधिभिः ॥
Verse 8
ततो दुर्योधन दृष्टवा रथानीके व्यवस्थितम् । स रथांस्तावकान् सर्वान् हर्षयन् शकुनिस्तत:
ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा रथानीके व्यवस्थितम् । स रथांस्तावकान् सर्वान् हर्षयन् शकुनिस्ततः ॥
Verse 9
दुर्योधनमिदं वाक््यं हृष्टरूपो विशाम्पते । कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोअब्रवीन्नपम्
दुर्योधनमिदं वाक्यं हृष्टरूपो विशाम्पते । कृतकार्यमिवात्मानं मन्यमानोऽब्रवीन्नृपम् ॥
Verse 10
जहि राजन् रथानीकममश्चा: सर्वे जिता मया | नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिषछ्ठिर:
जहि राजन् रथानीकममुष्याः सर्वे जिता मया । नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यो जेतुं युधिष्ठिरः ॥
Verse 11
हते तस्मिन् रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते | गजानेतान् हनिष्याम: पदातींश्वेतरांस्तथा
हते तस्मिन् रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते । गजानेतान् हनिष्यामः पदातींश्चेतरांस्तथा ॥
Verse 12
श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिन: । जवेनाभ्यपतन् हृष्टा: पाण्डवानामनीकिनीम्,विजयाभिलाषी शकुनिकी यह बात सुनकर आपके सैनिक अत्यन्त प्रसन्न हो बड़े वेगसे पाण्डव-सेनापर टूट पड़े
श्रुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः । जवेनाभ्यपतन् हृष्टाः पाण्डवानामनीकिनीम् ॥
Verse 13
सर्वे विवृततूणीरा: प्रगृहीतशरासना: । शरासनानि धुन्वाना: सिंहनादान् प्रणेदिरे,सबके तरकसोंके मुँह खुल गये, सबने हाथमें धनुष ले लिये और सभी धनुष हिलाते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
सर्वे विवृततूणीरा: प्रगृहीतशरासना: । शरासनानि धुन्वाना: सिंहनादान् प्रणेदिरे ॥
Verse 14
ततो ज्यातलनिर्घोष: पुनरासीद् विशाम्पते । प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुण:,प्रजानाथ! तदनन्तर फिर प्रत्यंचाकी टंकार और अच्छी तरह छोड़े हुए बाणोंकी भयानक सनसनाहट प्रकट होने लगी
ततो ज्यातलनिर्घोष: पुनरासीद् विशाम्पते । प्रादुरासीच्छराणां च सुमुक्तानां सुदारुण: ॥
Verse 15
तान् समीपगतान् दृष्टवा जवेनोद्यतकार्मुकान् । उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजय:,उन सबको बड़े वेगसे धनुष उठाये पास आया देखकर कुन्तीकुमार अर्जुनने देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--
तान् समीपगतान् दृष्ट्वा जवेनोद्यतकार्मुकान् । उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रो धनंजय: ॥
Verse 16
चोदयाश्वानसम्भ्रान्त: प्रविशैतद् बलार्णवम् । अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितै: शरै:
चोदयाश्वानसम्भ्रान्त: प्रविशैतद् बलार्णवम् । अन्तमद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितै: शरै: ॥
Verse 17
अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन | वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम्
अष्टादश दिनान्यद्य युद्धस्यास्य जनार्दन । वर्तमानस्य महतः समासाद्य परस्परम् ॥
Verse 18
अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा होषां महात्मनाम् | क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैव॑ यथाविधम्
सञ्जय उवाच—अनन्तकल्पा ध्वजिनी भूत्वा ह्येषां महात्मनाम् । क्षयमद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम् ॥
Verse 19
समुद्रकल्पं च बल धार्तराष्ट्रस्य माधव । अस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत,“माधव! अच्युत! दुर्योधनकी समुद्र-जैसी अनन्त सेना हमलोगोंसे टक्कर लेकर आज गायकी खुरीके समान हो गयी है
सञ्जय उवाच—समुद्रकल्पं च बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव । अस्मानासाद्य संजातं गोष्पदोपममच्युत ॥
Verse 20
हते भीष्मे तु संदध्याच्छिवं स्थादिह माधव । न च तत् कृतवान् मूढो धार्तराष्ट्र: सुबालिश:
सञ्जय उवाच—हते भीष्मे तु संदध्याच्छिवं स्थादिह माधव । न च तत्कृतवान्मूढो धार्तराष्ट्रः सुबालिशः ॥
Verse 21
उक्त भीष्मेण यद् वाक््यं हितं तथ्यं च माधव । तच्चापि नासौ कृतवान् वीतबुद्धिः सुयोधन:
सञ्जय उवाच—उक्तं भीष्मेण यद्वाक्यं हितं तथ्यं च माधव । तच्चापि नासौ कृतवान्वीतबुद्धिः सुयोधनः ॥
Verse 22
“मधुकुलभूषण! भीष्मजीने जो सच्ची और हितकर बात बतायी थी, उसे भी उस बुद्धिहीन दुर्योधनने नहीं माना ।।
सञ्जय उवाच—मधुकुलभूषण! भीष्मेण यदुक्तं हितं तथ्यं च तदपि नासौ कृतवान्बुद्धिहीनो दुर्योधनः । तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे भीष्मे प्रच्युते धरणीतले । न जाने कारणं किं तु येन युद्धमवर्तत ॥
Verse 23
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
सञ्जय उवाच—मूढान् तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान् सुबालिशान्। पतिते शान्तनोः पुत्रे येऽकार्षुः संयुगं पुनः॥
Verse 24
अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्म॒विदां वरे राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम्
अनन्तरं च निहते द्रोणे ब्रह्मविदां वरे। राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम्॥
Verse 25
अल्पावशिटष्टे सैन्येडस्मिन् सूतपुत्रे च पातिते । सपुत्रे वै नरव्याप्रे नैवाशाम्यत वैशसम्
अल्पावशिष्टे सैन्येऽस्मिन् सूतपुत्रे च पातिते। सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम्॥
Verse 26
श्रुतायुषि हते वीरे जलसन्धे च पौरवे । श्रुतायुधे च नृपती नैवाशाम्यत वैशसम्,'श्रुतायु, वीर जलसन्ध, पौरव तथा राजा श्रुतायुधके मारे जानेपर भी यह संहार बंद नहीं हुआ
श्रुतायुषि हते वीरे जलसन्धे च पौरवे। श्रुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम्॥
Verse 27
भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन । आव्न्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम्
भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन। आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम्॥
Verse 28
“'जनार्दन! भूरिश्रवा, शल्य, शाल्व तथा अवन्ति देशके वीर मारे गये तो भी यह युद्धकी ज्वाला शान्त न हो सकी ।।
सञ्जय उवाच— “जनार्दन! भूरिश्रवाः शल्यः शाल्वश्चावन्तिदेशीयो वीरश्च निहता अपि, नास्य युद्धस्य ज्वाला शान्तिमगात्। जयद्रथे निहते राक्षसे चाप्यलायुधे, बाह्विके सोमदत्ते च, नैवाशाम्यत वैशसम्॥”
Verse 29
भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदारुणे | दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम्,“भगदत्त, शूरवीर काम्बोजराज सुदक्षिण तथा अत्यन्त दारुण दुःशासनके मारे जानेपर भी कौरवोंकी युद्ध-पिपासा शान्त नहीं हुई
सञ्जय उवाच— “भगदत्ते हते शूरे काम्बोजे च सुदारुणे, दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम्॥”
Verse 30
दृष्टवा विनिहतान् शूरान् पृथड्माण्डलिकान् नृपान् | बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम्
सञ्जय उवाच— “दृष्ट्वा विनिहतान् शूरान् पृथग्माण्डलिकान् नृपान्, बलिनश्च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम्॥”
Verse 31
अक्षौहिणीपतीन् दृष्टवा भीमसेननिपातितान् | मोहाद् वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम्,'भीमसेनके द्वारा धराशायी किये गये अक्षौहिणी-पतियोंको देखकर भी मोहवश अथवा लोभके कारण युद्ध बंद न हो सका
सञ्जय उवाच— “अक्षौहिणीपतीन् दृष्ट्वा भीमसेननिपातितान्, मोहाद्वा यदि वा लोभान्नैवाशाम्यत वैशसम्॥”
Verse 32
को नु राजकुले जात: कौरवेयो विशेषत: । निरर्थक॑ महद् वैरं कुर्यादन्य: सुयोधनात्
सञ्जय उवाच— “को नु राजकुले जातः कौरवेयो विशेषतः, निरर्थकं महद्वैरं कुर्यादन्यः सुयोधनात्॥”
Verse 33
'राजाके कुलमें उत्पन्न होकर विशेषत: कुरुकुलकी संतान होकर दुर्योधनके सिवा दूसरा कौन ऐसा है, जो व्यर्थ ही (अपने बन्धुओंके साथ) महान् वैर बाँधे ।।
सञ्जय उवाच—राजकुले जातः, विशेषतः कुरुकुलसम्भवः सन्, दुर्योधनं विना कः स्वबान्धवैः सह व्यर्थमेव महद्वैरं बध्नीयात्? गुणतः बलतः शौर्यतो वा स्वतोऽधिकान् परान् विदित्वा, हिताहितविवेकी अमूढः प्राज्ञः कः तैः सह युद्धं कर्तुमिच्छेत्?
Verse 34
यन्न तस्य मनो हा[सीत् त्वयोक्तस्य हितं वच: । प्रशमे पाण्डवै: सार्थ सोडन्यस्य शृुणुयात् कथम्
यन्न तस्य मनोऽभूत् त्वयोक्तस्य हितं वचः। प्रशमे पाण्डवैः सार्धं सोऽन्यस्य कथं शृणुयात्॥
Verse 35
येन शान्तनवो वीरो द्रोणो विदुर एव च । प्रत्याख्याता: शमस्यार्थे कि नु तस्याद्य भेषजम्
येन शान्तनवो वीरो द्रोणो विदुर एव च। प्रत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम्॥
Verse 36
मौख्याद् येन पिता वृद्ध: प्रत्याख्यातो जनार्दन । तथा माता हित॑ वाक््यं भाषमाणा हितैषिणी
मौख्याद् येन पिता वृद्धः प्रत्याख्यातो जनार्दन। तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी॥
Verse 37
प्रत्याख्याता ह[सत्कृत्य स कस्मै रोचयेद् वच: । 'जनार्दन! जिसने मूर्खतावश अपने वृद्ध पिताकी भी बात नहीं मानी और हितकी बात बतानेवाली अपनी हितैषिणी माताका भी अपमान करके उसकी आज्ञा माननेसे इनकार कर दिया, उसे दूसरे किसीकी बात क्यों रुचेगी? ।।
प्रत्याख्याता हि सत्कृत्य स कस्मै रोचयेद् वचः। कुलान्तकरणो व्यक्तो जात एष जनार्दन॥
Verse 38
नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युत,“अच्युत! मैं समझता हूँ, यह अब भी हमें अपना राज्य नहीं देगा। तात! महात्मा विदुरने मुझसे अनेक बार कहा है कि “मानद! दुर्योधन जीते-जी राज्यका भाग नहीं लौटायेगा
सञ्जय उवाच—अच्युत! नैष दास्यति नो राज्यमिति मे मतिरच्युता। महात्मा विदुरो हि मां बहुशः प्रोवाच—मानद! यावद् दुर्योधनः प्राणान् धारयिष्यति, तावद् राज्यभागमपि न प्रतिदास्यति।
Verse 39
उक्तो5हं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना । न जीवन दास्यते भागं धार्तराष्ट्रस्तु मानद
सञ्जय उवाच—उक्तोऽहं बहुशस्तात विदुरेण महात्मना—मानद! न जीवन् दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः सुतोऽसौ।
Verse 40
यावत् प्राणा धरिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते: । तावद् युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पापकम्
सञ्जय उवाच—यावत् प्राणा धरिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः। तावद् युष्मास्वपापेषु प्रचरिष्यति पापकम्॥
Verse 41
न च युक्तोडन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव । इत्यब्रवीत् सदा मां हि विदुर: सत्यदर्शन:
सञ्जय उवाच—न च युक्तोऽन्यथा जेतुमृते युद्धेन माधव। इत्यब्रवीत् सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः॥
Verse 42
तत् सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मन: । यदुक्त वचन तेन विदुरेण महात्मना
सञ्जय उवाच—तत् सर्वमद्य जानामि व्यवसायं दुरात्मनः। यदुक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना॥
Verse 43
“महात्मा विदुरने जो बात कही है, उसके अनुसार मैं उस दुरात्माके सम्पूर्ण निश्चयको आज जानता हूँ ।।
महात्मा विदुरेण यदुक्तं तदनुसारं तस्य दुरात्मनः समग्रं निश्चयं अहं अद्यावगच्छामि। यो हि जामदग्न्याद् यथातथं पथ्यं हितं वचनं श्रुत्वापि दुर्बुद्धिरवामन्यते, स ध्रुवं नाशमुखे स्थितः।
Verse 44
उक्त हि बहुश: सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने । एन॑ प्राप्य दुरात्मान॑ क्षयं क्षत्रं गमिष्यति,“दुर्योधनके जन्म लेते ही सिद्ध पुरुषोंने बारंबार कहा था कि “इस दुरात्माको पाकर क्षत्रियजातिका विनाश हो जायगा”
उक्तं हि बहुशः सिद्धैर्जातमात्रे सुयोधने—एनं प्राप्य दुरात्मानं क्षयं क्षत्रं गमिष्यति।
Verse 45
तदिदं वचन तेषां निरुक्तं वै जनार्दन । क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भूशम्
तदिदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन; क्षयं याता हि राजानो दुर्योधनकृते भूशम्।
Verse 46
“जनार्दन! उनकी वह बात यथार्थ हो गयी; क्योंकि दुर्योधनके कारण बहुत-से राजा नष्ट हो गये ।। सोउ्द्य सर्वान् रणे योधान् निहनिष्यामि माधव । क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते
जनार्दन! यथार्थं तद्वचस्तेषां, दुर्योधनकृते बहवो राजानो नष्टाः। अतः अद्य रणे सर्वान् योधान् निहनिष्यामि माधव; क्षत्रियेषु हतेष्वाशु शून्ये च शिबिरे कृते।
Verse 47
वधाय चात्मनो<स्माभि: संयुगं रोचयिष्यति । तदन्तं हि भवेद् वैरमनुमानेन माधव
वधाय चात्मनोऽस्माभिः संयुगं रोचयिष्यति; तदन्तं हि भवेद्वैरमनुमानेन माधव।
Verse 48
एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन् प्रज्ञया स्वया । विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मन:
एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन् प्रज्ञया स्वया । विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः ॥
Verse 49
तस्माद् याहि चमूं वीर यावद्धन्मि शितै: शरै: । दुर्योधनं महाबाहो वाहिनी चास्य संयुगे
तस्माद् याहि चमूं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः । दुर्योधनं महाबाहो वाहिनी चास्य संयुगे ॥
Verse 50
क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव । हत्वैतद् दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यत:,“माधव! आज मैं दुर्योधनके देखते-देखते इस दुर्बल सेनाका नाश करके धर्मराजका कल्याण करूँगा”
क्षेममद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव । हत्वैतद् दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः ॥
Verse 51
संजय उवाच अभीषुहस्तो दाशार्हस्तथोक्त: सव्यसाचिना । तद् बलौघममित्राणामभीत: प्राविशद् बलात्
संजय उवाच अभीषुहस्तो दाशार्हस्तथोक्तः सव्यसाचिना । तद् बलौघममित्राणामभीतः प्राविशद् बलात् ॥
Verse 52
कुन्तखड््गशरैघोरंं शक्तिकण्टकसंकुलम् । गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम्
कुन्तखड्गशरैघोरं शक्तिकण्टकसंकुलम् । गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम् ॥
Verse 53
तत्र गच्छ द्रुतं राज॑स्ततो द्रक्ष्यसि कौरवम् । “राजन! जहाँ यह मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके समान भयानक शब्द गूँज रहा है
सञ्जय उवाच—राजन्, तत्र द्रुतं गच्छ; तत्रैव त्वं कौरवराजं द्रक्ष्यसि। यत्र मेघगर्जितगम्भीरसदृशो भयानकः शब्दः प्रतिध्वनति, तत्र महायशाः गोविन्दो हयपत्तिरथसमूहं गाहमानोऽतिपताकिनं रथमारुह्य सर्वतो व्यचरत्तत्र।
Verse 54
वह सेना एक वनके समान थी। वह वन कुन्त
सञ्जय उवाच—राजन्, सा सेना वनमिवाभवत्; कुन्तखड्गबाणैर्भृशं घोरं, शक्तिकण्टकसङ्कुलं, गदापरिघमार्गं, रथगजमहावृक्षनिवासं, हयपदातिलताव्याप्तं च। तस्मिन् सैन्यवने महायशस्वी भगवान् श्रीकृष्णोऽतिपताकिनं रथमारुह्य प्रविश्य सर्वतो व्यचरन्। दाशार्हेण प्रचोदिताः पाण्डुराः हयाः, राजन्, आहवेऽर्जुनं वहन्तः सर्वासु दिक्ष्वदृश्यन्त।
Verse 55
ततः प्रायाद् रथेनाजी सव्यसाची परंतप: । किरन् शरशतांस्तीक्ष्णान् वारिधारा घनो यथा
ततः प्रायाद् रथेनाजौ सव्यसाची परन्तपः। किरञ्शरशतांस्तीक्ष्णान् वारिधारा घनो यथा॥
Verse 56
इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना
इषुभिश्छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना॥
Verse 57
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिता: शरा:
इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिता: शरा:॥
Verse 58
नरान् नागान् समाहत्य हयांश्वापि विशाम्पते । अपतन्त रणे बाणा: पतड़ा इव घोषिण:
सञ्जय उवाच—प्रजानाथ! नरान् नागान् हयान् च समाहत्य गाण्डीवप्रेरिता बाणाः इन्द्रवज्रसमस्पर्शा घोषिणः पतङ्गव्रात इव रणेऽपतन्।
Verse 59
आसीत् सर्वमवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितै: शरैः । न प्राज्ञायन्त समरे दिशो वा प्रदिशोडपि वा
सञ्जय उवाच—गाण्डीवप्रेषितैः शरैः समरभूमिः सर्वमवच्छन्ना; तस्मिन् समरे दिशो वा प्रदिशो वा न प्राज्ञायन्त।
Verse 60
सर्वमासीज्जगत् पूर्ण पार्थनामाड्कितै: शरै: । रुक्मपुड्खैस्तैलधौतै: कर्मारपरिमार्जिति:
सञ्जय उवाच—तत्र जगत् सर्वं पार्थनामाङ्कितैः शरैः पूर्णमिवाभवत्; रुक्मपुङ्खैः तैलधौतैः कर्मारपरिमार्जितैः।
Verse 61
ते दहयमाना: पार्थेन पावकेनेव कुञ्जरा: । पार्थ न प्रजहुर्घोरा वध्यमाना: शितै: शरै:
सञ्जय उवाच—ते पार्थेन शितैः शरैर्वध्यमानाः पावकेनेव कुञ्जराः दह्यमानाः सन्तोऽपि घोराः कौरवयोधाः पार्थं न प्रजहुः।
Verse 62
शरचापधर: पार्थ: प्रज्वलन्निव भास्कर: । ददाह समरे योधान् कक्षमग्निरिव ज्वलन्
सञ्जय उवाच—शरचापधरः पार्थः प्रज्वलन्निव भास्करः; समरे योधान् ददाह कक्षमग्निरिव ज्वलन्।
Verse 63
यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्ट: कक्ष दहेत् कृष्णगति: सुघोष: । भूरिद्रुमं शुष्कलतावितानं भृशं समृद्धो ज्वलन: प्रतापी
सञ्जय उवाच—यथा वनान्ते वनपैर्विसृष्टः कृष्णगतिः सुघोषो ज्वलनः शनैः समृद्धः प्रतापी तृणगुल्मान् बहुद्रुमान् शुष्कलतावितानांश्च दग्ध्वा भस्मसात्करोति, तथैव नाराचसमूहैस्तापयन् शरज्वालाभिर्युक्तः शीघ्रवेगः प्रचण्डतेजाः अमर्षसमाविष्टोऽर्जुनः समरे तव पुत्रस्य रथसेनां क्षिप्रं भस्मसात्कृतवान्।
Verse 64
एवं स नाराचगणप्रतापी शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजा: । ददाह सर्वा तव पुत्रसेना- ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी
एवं स नाराचगणप्रतापी शरार्चिरुच्चावचतिग्मतेजाः । ददाह सर्वां तव पुत्रसेनां ममृष्यमाणस्तरसा तरस्वी ॥
Verse 65
तस्येषव: प्राणहरा: सुमुक्ता नासज्जन् वै वर्मसु रुक्मपुड्खा: । न चद्ठितीयं प्रमुमोच बाणं नरे हये वा परमद्दिपे वा
तस्येषवः प्राणहराः सुमुक्ता नासज्जन् वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः । न च द्वितीयं प्रमुमोच बाणं नरे हये वा परमद्विपे वा ॥
Verse 66
अनेकरूपाकृतिभिहिं बाणै- महारथानीकमनुप्रविश्य । स एवैकस्तव पुत्रस्य सेनां जघान दैत्यानिव वज्रपाणि:
अनेकरूपाकृतिभिर्हि बाणैर्महारथानीकमनुप्रविश्य । स एवैकस्तव पुत्रस्य सेनां जघान दैत्यानिव वज्रपाणिः ॥
Verse 236
अपृच्छत् क्षत्रियांस्तत्र क्व नु राजा महाबल: । वह तुरंत कौरव-सेनामें पहुँचकर सबको युद्धके लिये शीघ्रता करनेकी प्रेरणा देता हुआ बोला--“शत्रुओंका दमन करनेवाले वीरो! तुम हर्ष और उत्साहके साथ युद्ध करो।” ऐसा कहकर उसने वहाँ बारंबार क्षत्रियोंसे पूछा--“महाबली राजा दुर्योधन कहाँ है?”
स त्वरितं कौरवसेनामासाद्य सर्वान् युद्धाय शीघ्रतां प्रेरयन् उवाच—“शत्रुदमनाः शूराः! हर्षेणोत्साहेन च युध्यध्वम्।” इत्युक्त्वा तत्र क्षत्रियान् पुनः पुनः अपृच्छत्—“क्व नु राजा महाबलो दुर्योधनः?”
Verse 376
तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्वैव विशाम्पते । 'जनार्दन! निश्चय ही यह अपने कुलका विनाश करनेवाला पैदा हुआ है। प्रजानाथ! इसकी नीति और चेष्टा ऐसी ही दिखायी देती है
तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश्चैव विशाम्पते । जनार्दन! निश्चय एष स्वकुलविनाशाय जातः। प्रजानाथ! अस्य नीतिश्चेष्टे च तथैव दृश्येते ॥
Verse 556
प्रादुरासीन्महान् शब्द: शराणां नतपर्वणाम् | फिर तो जैसे बादल पानीकी धारा बरसाता है
प्रादुरासीन्महान् शब्दः शराणां नतपर्वणाम् । मेघ इव जलधाराभिः शत्रुसन्तापनोऽर्जुनः शितैः शरशतैः क्षेत्रे वर्षन् रथेनाभ्यवर्तत ॥
Verse 566
असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघा: प्रापतन् भुवि । सव्यसाची अर्जुनद्वारा समरभूमिमें बाणोंसे आच्छादित होनेवाले सैनिकोंके कवचोंपर उनके बाण अटकते नहीं थे। वे चोट करके पृथ्वीपर गिर जाते थे
असज्जन्तस्तनुत्रेषु शरौघाः प्रापतन् भुवि । अर्जुनेनावृतायां भूमौ प्रहृत्य कवचेषु ते नालग्नाः, क्षित्वा भुवि निपेतिरे ॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames a leadership dilemma: whether to preserve authority through tactical withdrawal after logistical breakdown (loss of chariot support) or to risk symbolic persistence that may amplify troop panic and systemic collapse.
Resolve (saṅkalpa) becomes effective only when paired with functional support systems and disciplined action; conversely, fear spreads when coordination fails, showing how inner states and external structures mutually condition outcomes.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-significance lies in illustrating how the epic links ethical causality and practical competence—morale, logistics, and leadership—within the broader trajectory toward war termination.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.