Adhyaya 66
Droṇānīka-praveśa: Arjuna’s respectful appeal to Droṇa and renewed advance toward Jayadratha (द्रोणानीकप्रवेशः)
Upa-parva: Jayadratha-vadha-prayāṇa (Arjuna’s advance toward Jayadratha through Droṇa’s host)
Saṃjaya reports that after neutralizing Duḥśāsana’s supporting force, Arjuna advances toward the Droṇa-led front to reach Jayadratha. Approaching Droṇa at the head of the formation, Arjuna—by Kṛṣṇa’s assent—offers a deferential request: he asks Droṇa to confer auspiciousness and permit passage into the difficult-to-penetrate host so that Arjuna may fulfill his vow to defeat Jayadratha. Droṇa replies with restrained irony, asserting that Jayadratha cannot be overcome without first overcoming Droṇa, and then initiates a high-intensity exchange of arrows. The duel escalates into dense projectile barrages; Droṇa temporarily obscures Arjuna through continuous volleys, while Arjuna answers with large-scale counter-fire that disrupts the surrounding ranks. Observing the time-cost of this engagement, Kṛṣṇa advises Arjuna to disengage because a greater task remains; Arjuna agrees, circumambulates Droṇa as a gesture of respect, and resumes forward movement. Droṇa questions the withdrawal, and Arjuna clarifies the ethical distinction: Droṇa is guru, not enemy, and is not to be treated as a conventional opponent. Arjuna then presses on toward Jayadratha, with allied protectors (notably Yudhāmanyu and Uttamaujas) following, while multiple Kaurava contingents attempt to block his advance, intensifying the broader engagement.
Chapter Arc: नारद सृंजय से कहते हैं कि अमूर्तरय-पुत्र राजा गय की मृत्यु भी सुनी गई है—और उसी के साथ उनके अद्भुत यज्ञ-जीवन की कथा का द्वार खुलता है। → गय का कठोर नियम-पालन उभरता है: सौ वर्षों तक अग्निहोत्र, होमावशिष्ट अन्न का ही सेवन, तप, ब्रह्मचर्य, व्रत और संयम। उनकी साधना से प्रसन्न होकर अग्निदेव वर देने को उद्यत होते हैं; अब प्रश्न यह बनता है कि राजा क्या माँगेगा—भोग या धर्म-समृद्धि। → गय का वर-चयन: वे गुरु-कृपा से वेद-ज्ञान, स्वधर्म से किसी को अहिंसा पहुँचाए बिना अक्षय धन, ब्राह्मणों को दान देते समय नित्य श्रद्धा, और अनन्या सवर्णा पत्नी से पुत्र-जन्म की कामना करते हैं। अग्निदेव ‘तथा भविष्यति’ कहकर वरदान सिद्ध करते हैं। → वर-प्राप्ति के बाद गय धर्मपूर्वक शत्रुओं को जीतते हैं और यज्ञ-सम्पदा से समस्त भूतग्राम को तृप्त करते हैं। उनके यज्ञ की कीर्ति तीनों लोकों में फैलती है; ‘अक्षयवट’ और ‘ब्रह्मसर’ जैसे पुण्य-स्थल उनके प्रभाव से प्रसिद्ध बताए जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
नारदजी कहते हैं--सृंजय! राजा अमूर्तरयके पुत्र गयकी भी मृत्यु सुनी गयी है। राजा गयने सौ वर्षोतक नियमपूर्वक अग्निहोत्र करके होमावशिष्ट अन्नका ही भोजन किया
नारद उवाच—हे सृञ्जय, अमूर्तरयस्य पुत्रो गय इति राजा अपि मृत्युम् अगच्छदिति श्रूयते। स गयः शतं वर्षाणि नियमपूर्वकम् अग्निहोत्रं जुहोति स्म, होमावशिष्टेनैव अन्नेन जीविकां चकार।
Verse 2
तस्मै हान्निर्वरं प्रादात् ततो वत्रे वरं गय: । तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च
तस्मै अग्निर्वरं प्रादात्; ततः स गयो वरं वृणीत। स उवाच—“तपसा ब्रह्मचर्येण व्रतेन नियमेन च गुरुकृपया वेदज्ञानं प्राप्नुयाम्। परपीडां विना स्वधर्मे स्थित्वा अक्षयं धनं लभेय। ब्राह्मणेभ्यो दानं निरन्तरं दद्यां, प्रतिदिनं च मे श्रद्धा वर्धताम्। स्ववर्णस्य पतिव्रताभिः कन्याभिः सह मे विवाहो भवतु, तासां गर्भादेव मे पुत्रा जायन्ताम्। अन्नदानविषये मे श्रद्धा वर्धतां, धर्मे च मे मनः स्थिरं भवतु। अग्ने, मम धर्मकार्येषु कदाचिदपि विघ्नो मा भूयात्।”
Verse 3
गुरूणां च प्रसादेन वेदानिच्छामि वेदितुम् | स्वधर्मेणाविहिंस्यान्यान् धनमिच्छामि चाक्षयम्
नारद उवाच—गुरूणां च प्रसादेन वेदानिच्छामि वेदितुम्। स्वधर्मेणाविहिंस्यान्यान् धनमिच्छामि चाक्षयम्॥
Verse 4
विप्रेषु ददतश्चैव श्रद्धा भवतु नित्यश: । अनन्यासु सवर्णासु पुत्रजन्म च मे भवेत्
विप्रेषु ददतश्चैव श्रद्धा भवतु नित्यशः। अनन्यासु सवर्णासु पुत्रजन्म च मे भवेत्॥
Verse 5
अन्न मे ददत: श्रद्धा धर्मे मे रमतां मन: । अविष्नं चास्तु मे नित्यं धर्मकार्येषु पावक
अन्नं मे ददतः श्रद्धा धर्मे मे रमतां मनः। अविघ्नं चास्तु मे नित्यं धर्मकार्येषु पावक॥
Verse 6
तथा भविष्यतीत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत । गयो ह्ाावाप्य तत् सर्व धर्मेणारीनजीजयत्,'ऐसा ही होगा” यों कहकर अग्निदेव वहीं अन्तर्धान हो गये। राजा गयने वह सब कुछ पाकर धर्मसे ही शत्रुओंपर विजय पायी
तथा भविष्यतीत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत। गयो ह्यवाप्य तत् सर्वं धर्मेणारीनजीजयत्॥
Verse 7
स दर्शपौर्णमासाभ्यां कालेष्वाग्रयणेन च । चातुर्मास्यैश्न विविधैर्यज्नैशज्ञावाप्तदक्षिणै:
स दर्शपौर्णमासाभ्यां कालेष्वाग्रयणेन च। चातुर्मास्यैश्च विविधैर्यज्ञैश्चाप्तदक्षिणैः॥
Verse 8
गवां शतसहस्राणि शतमश्चशतानि च,वे सौ वर्षोतक प्रतिदिन प्रातःकाल उठकर एक लाख साठ हजार गौ, दस हजार अभ्व तथा एक लाख स्वर्णमुद्रा दान करते थे
नारद उवाच—स व्रतचर्यायां प्रतिदिनं प्रातःकाले उत्थाय महादानानि ददौ—गवां शतसहस्राणि, अश्वानां च बहूनि शतानि, स्वर्णमुद्राणां च महद् भाण्डम्। एवं नित्यं नियतं शीघ्रं च कृतं दानं तस्य धर्मनिष्ठां दर्शयति; धनं न सञ्चयार्थं, किं तु धर्मेण विनियोगार्थं न्यस्तमिव मन्यते स्म।
Verse 9
शतं निष्कसहस्राणि गवां चाप्ययुतानि षट् । उत्थायोत्थाय स प्रादात् परिसंवत्सरान् शतम्,वे सौ वर्षोतक प्रतिदिन प्रातःकाल उठकर एक लाख साठ हजार गौ, दस हजार अभ्व तथा एक लाख स्वर्णमुद्रा दान करते थे
नारद उवाच—स उत्थायोत्थाय प्रातःकाले दानं प्रादात् परिसंवत्सरान् शतम्—निष्कसहस्राणि शतं, गवां चापि षडयुतानि। एषा दीर्घकालपर्यन्ता नित्यनियमिता उदारता दानं न प्रदर्शनं, किं तु स्थिरं धर्माचारं इति प्रकाशयति।
Verse 10
नक्षत्रेषु च सर्वेषु ददन्नक्षत्रदक्षिणा: | ईजे च विविधीैर्यज्ञैर्यथा सोमो5ज्रिरा यथा
नारद उवाच—नक्षत्रेषु च सर्वेषु ददन् नक्षत्रदक्षिणाः; ईजे च विविधैर्यज्ञैर्यथा सोमो यथा अङ्गिराः। एवं स नियतया श्रद्धया च बहुविधैः यज्ञैर्भगवन्तं सम्यगर्चयामास।
Verse 11
सौवर्णा पृथिवीं कृत्वा य इमां मणिशर्कराम् | विप्रेभ्य: प्राददद् राजा सो<श्चवमेथे महामखे
नारद उवाच—यः स राजा सौवर्णामिव पृथिवीं कृत्वा मणिशर्करामिव चेमां कृत्वा, विप्रेभ्यः प्राददात्—स एवाश्वमेथे महामखे महादानं दत्तवान्। तस्य राज्ञो दानं यज्ञसमये ब्राह्मणपूजनार्थं धर्म्यं बभूव।
Verse 12
राजा गयने अश्वमेध नामक महायज्ञमें मणिमय रेतवाली सोनेकी पृथ्वी बनवाकर ब्राह्मणोंको दान की थी ।। जाम्बूनदमया यूपा: सर्वे रत्नपरिच्छदा: । गयस्यासन् समृद्धास्तु सर्वभूतमनोहरा:
नारद उवाच—गयस्य राज्ञोऽश्वमेधमहायज्ञे मणिमयरेणुकां सौवर्णीं पृथिवीं कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो दत्तवान्। जाम्बूनदमया यूपाः सर्वे रत्नपरिच्छदाः; गयस्यासन् समृद्धास्तु सर्वभूतमनोहराः।
Verse 13
गयके यज्ञमें सम्पूर्ण यूप जाम्बूनद नामक सुवर्णके बने हुए थे। उन्हें रत्नोंसे विभूषित किया गया था। वे समृद्धिशाली यूप सम्पूर्ण प्राणियोंके मनको हर लेते थे ।।
नारद उवाच—तदा राजा गयः स्वयज्ञे प्रहृष्टेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सर्वकामसमृद्धं श्रेष्ठमन्नं हर्षेण प्रादात्, सर्वभूतेभ्य एव च। एष धर्मो राज्ञः—स्वसमृद्धिं न केवलं प्रदर्शनैः, किं तु सर्वेषां प्राणिनां पोषणेन निरपेक्षया दानशीलतया च प्रमाणयति।
Verse 14
स समुद्रवनद्वीपनदीनदवनेषु च । नगरेषु च राष्ट्रेषु दिवि व्योम्नि च येडवसन्
नारद उवाच—ये समुद्रेषु वनेषु द्वीपेषु नदीनदेषु काननेषु च, नगरेषु राष्ट्रेषु च, भूमौ दिवि व्योम्नि च येऽवसन्।
Verse 15
भूतग्रामाश्न विविधा: संतृप्ता यज्ञसम्पदा | गयस्य सदृशो यज्ञो नास्त्यन्य इति तेडब्रुवन्
नारद उवाच—भूतग्रामाः नानाविधाः यज्ञसम्पदा संतृप्ताः, ‘गयस्य सदृशो यज्ञो नास्त्यन्यः’ इति तेऽब्रुवन्।
Verse 16
समुद्र, वन, द्वीप, नदी, नद, कानन, नगर, राष्ट्र आकाश तथा स्वर्गमें जो नाना प्रकारके प्राणिसमुदाय रहते थे, वे उस यज्ञकी सम्पत्तिसे तृप्त होकर कहने लगे, राजा गयके समान दूसरे किसीका यज्ञ नहीं हुआ है ।।
नारद उवाच—समुद्रवनद्वीपनदीनदकानननगरराष्ट्रव्योमदिविषु ये नानाविधाः प्राणिसमुदायाः, ते यज्ञसम्पदा संतृप्ताः ‘राज्ञो गयस्य सदृशो यज्ञो न कदाचन’ इत्यब्रुवन्। तस्य यज्ञे हिरण्मयी वेदी आसीत्—षट्त्रिंशद् योजनायामा त्रिंशद् योजनविस्तीर्णा, पुरतः पश्चाच्च चतुर्विंशद् योजनमायता। तस्यामुपरि वज्रमुक्तामणिरत्नानि प्रकीर्णानि आसन्। भूरिदक्षिणो गयः विप्रेभ्यः वस्त्राण्याभरणानि च शास्त्रोक्ताः दक्षिणाश्च बह्वीः प्रादात्।
Verse 17
गयस्य यजमानस्य मुक्तावज्मणिस्तृता । प्रादात् स ब्राह्मणेभ्यो5थ वासांस्याभरणानि च
नारद उवाच—गयस्य यजमानस्य मुक्तावज्रमणिस्तीर्णं कृत्वा, स ब्राह्मणेभ्यः वासांसि आभरणानि च प्रादात्।
Verse 18
यत्र भोजनशिष्टस्य पर्वता: पञज्चविंशति:
नारद उवाच— तस्मिन् यज्ञे भोजनोच्छिष्टस्य पञ्चविंशतिः पर्वतप्रमाणाः राशयः शेषा आसन्। रसानां नानाविधानां कौशलवाहिन्यः बह्व्यः कुल्याश्च शेषा बभूवुः, वस्त्राभरणगन्धानां च पृथग्विधा राशयः तदा अवशिष्टाः।
Verse 19
कुल्या: कुशलवाहिन्यो रसानाम भवंस्तदा । वस्त्राभरणगन्धानां राशयश्च पृथग्विधा:
तदा रसानां कुशलवाहिन्यः बह्व्यः कुल्याः शेषा बभूवुः। वस्त्राभरणगन्धानां च नानाविधानां पृथक् पृथग् राशयः अवशिष्टा आसन्।
Verse 20
यस्य प्रभावाच्च गयस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: । वटश्चाक्षय्यकरण: पुण्य॑ ब्रह्मसरश्ष॒ तत्
यस्य पुण्यप्रभावेण गयः राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः अभवत्। तेनैव च पुण्याक्षय्यकरणोऽक्षयवटः, पवित्रं ब्रह्मसरश्च, लोकेषु प्रसिद्धिं जग्मतुः।
Verse 21
स चेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्यमश्रि श्रैत्येत्युदाहरत्
नारद उवाच— वैत्य सृञ्जय, यदि स चतुर्भद्रतरः त्वत्तोऽपि, पुत्रात् तव पुण्यतरश्च, ममार; तर्हि अन्येषां किं वक्तव्यम्? अतः अयज्वानं अदाक्षिण्यम् अश्रद्धं तव पुत्रं प्रति मा शोकं कृथाः, मा पुत्रमनुतप्यथाः।
Verse 66
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये षट्षष्टितमो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीयेषु षट्षष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 73
अयजच्छुद्धया राजा परिसंवत्सरान् शतम् । राजाने यथासमय सौ वर्षोतक बड़ी श्रद्धाके साथ दर्श, पौर्णमास, आग्रयण और चातुर्मास्य आदि नाना प्रकारके यज्ञ किये तथा उनमें प्रचुर दक्षिणा दी
नारद उवाच—शुद्धया बुद्ध्या स राजा परिसंवत्सरान् शतम् अयजत्। यथासमये च दर्शपौर्णमासाग्रयणचातुर्मास्यादीन् नानाविधान् यज्ञान् विधिवत् अनुतिष्ठन्, सर्वेषु च बह्वीः दक्षिणाः प्रददौ।
Verse 173
यथोक्ता दक्षिणाश्षान्या विप्रेभ्यो भूरिदक्षिण: । यजमान गयके यज्ञमें छत्तीस योजन लम्बी
नारद उवाच—यथोक्ताभ्यः दक्षिणाभ्यः परं स भूरिदक्षिणो विप्रेभ्योऽन्यान्यपि बहूनि दानानि प्रददौ। गयायां यज्ञे यजमानेन सुवर्णमयी वेदी निर्मापिता—षट्त्रिंशद्योजनदीर्घा त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा चतुर्विंशद्योजनसमुच्छ्रिता च। तस्यामुपरि हीरक-मुक्ता-मणिरत्नानि प्रकीर्णानि आसन्। एवं स गयो भूरिदानप्रसिद्धो विप्रेभ्यः वस्त्राभरणादीनि शास्त्रोक्ताः दक्षिणाश्च ददौ।
Frequently Asked Questions
Arjuna must reconcile mission-driven combat (fulfilling a public vow against Jayadratha) with the ethical limits of opposing a revered teacher, maintaining respect and restraint even while engaged in forceful tactical exchange.
The episode models hierarchy of duties: when multiple obligations compete, one should prioritize the duty that best preserves pledged responsibility and collective purpose, while still honoring relational ethics through disciplined conduct.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—demonstrating how dharma is negotiated under time pressure and how narrative momentum is preserved by strategic disengagement rather than total victory in every encounter.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.