Adhyaya 44
अभिमन्योर् विक्रमः — Abhimanyu’s Disruptive Advance and the Gāndharva-astra Counter
Upa-parva: Abhimanyu-Vikrama (Battlefield Episode within Droṇa-parva)
Sañjaya reports that Abhimanyu, likened to Kāla (time/death) for his battlefield impact, drives into the opposing host with Indra-like vigor. He seizes Satyaśravas in the press of combat, prompting multiple mahārathas to surge forward competitively, each seeking the first strike. The army’s movement is described through oceanic and storm metaphors—units are drawn in and do not return, and the host trembles as if a ship in rough waters—signaling morale destabilization. Rukmaratha, son of the Madra ruler, attempts to rally the frightened troops and vows to capture Abhimanyu alive; he attacks with volleys but is swiftly disabled in a counter, his weapon and body struck down. Shalya’s associates then surround Abhimanyu with dense arrow-rain, briefly rendering him ‘invisible’ under missiles; Duryodhana interprets this as near-fatal overwhelm. Abhimanyu, heavily pierced and angered, employs the Gāndharva-astra (acquired by Arjuna from Gandharvas) and illusionary rathacaryā techniques, appearing manifold, confusing opponents, and inflicting severe losses—cutting weapons, standards, drivers, limbs, and heads—until Duryodhana advances, and the engagement transitions into a direct clash under sustained arrow-wounds.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताते हैं कि जयद्रथ द्वारा रोके जाने पर भी पाण्डव-पक्ष की विजय-लालसा थमती नहीं; उसी क्षण सत्यसंध, दुर्धर्ष, तेजस्वी अभिमन्यु अकेला ही कौरव-सेना के भीतर मकर की भाँति समुद्र में प्रवेश करता है। → अभिमन्यु बाण-वर्षा से कौरव-सेना में क्षोभ मचा देता है; रथसत्तम योद्धा उसे चारों ओर से घेरते हैं, रथ-रथ की टक्कर, शस्त्रों की झंकार और निरन्तर शर-वृष्टि से रणभूमि उबल उठती है। → विघ्न डालने के लिए वृषसेन का सारथि अभिमन्यु के रथ-प्रवाह में बाधा पहुँचाता है, पर अभिमन्यु क्षण भर में ही लोहमय कवचधारी वसातीय को दूरपाती बाण से हृदय में बेधकर धराशायी कर देता है; उसके क्रोध-प्रहार से शत्रुओं के धनुष, बाण, अंग-प्रत्यंग और शिर कटते दिखते हैं, और स्वर्णाभरणों की चमक ही दूर से दीखती रह जाती है। → कौरव-पंक्तियाँ क्षणिक रूप से टूटती हैं; अभिमन्यु का पराक्रम रणभूमि पर भय और विस्मय दोनों फैलाता है, और उसके चारों ओर पड़े कटे अस्त्र-शस्त्र व स्वर्णाभरण उसकी विजय-लहर का प्रमाण बनते हैं। → अभिमन्यु के इस उन्मत्त वेग को रोकने हेतु कौरव-पक्ष और अधिक कठोर घेरा कसने को उद्यत होता है—अगला प्रहार किस ओर से आएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बछ। ऑफर चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: अभिमन्युका पराक्रम और उसके द्वारा वसातीय आदि अनेक योद्धाओंका वध संजय उवाच सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु । सुघोरमभवदसयुद्ध॑ त्वदीयानां परै: सह
संजय उवाच । सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु । सुघोरमभवद् युद्धं त्वदीयानां परैः सह ॥
Verse 2
प्रविश्याथार्जुनि: सेनां सत्यसंधो दुरासद: । व्यक्षो भयत तेजस्वी मकर: सागरं यथा
प्रविश्याथार्जुनिः सेनां सत्यसंधो दुरासदः । व्यक्षोभयत तेजस्वी मकरः सागरं यथा ॥
Verse 3
त॑ तथा शरवर्षेण क्षोभयन्तमरिन्दमम् । यथा प्रधाना: सौभद्रमभ्ययू रथसत्तमा:
तं तथा शरवर्षेण क्षोभयन्तमरिन्दमम् । यथा प्रधानाः सौभद्रमभ्ययुरथसत्तमाः ॥
Verse 4
तेषां तस्य च सम्मर्दो दारुग: समपद्यत | सृजतां शरवर्षाणि प्रसक्तममितौजसाम्,उस समय अति तेजस्वी कौरव योद्धा परस्पर सटे हुए बाणोंकी वर्षा कर रहे थे। उनके साथ अभिमन्युका भयंकर युद्ध होने लगा
तेषां तस्य च सम्मर्दो दारुणः समपद्यत । सृजतां शरवर्षाणि प्रसक्तममितौजसाम् ॥
Verse 5
रथव्रजेन संरुद्धस्तैरमित्रैस्तथा5<र्जुनि: । वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम्
रथव्रजेन संरुद्धस्तैः शत्रुभिस्तथार्जुनिः । वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम् ॥
Verse 6
तस्य विव्याध बलवान् शरैरश्वानजिद्दागै: । वातायमानैरथ तैरश्वैरपह्तो रणात्
तस्य विव्याध बलवान् शरैरश्वानजिद्द्रुतैः । वातायमानैरथ तैरश्वैरपहृतो रणात् ॥
Verse 7
तेनान्तरेणाभिमन्योर्यन्तापासारयद् रथम् । रथव्रजास्ततो हृष्टा: साधु साथ्विति चुक्कुशु:
तेनान्तरेणाभिमन्योर्यन्तापासारयद्रथम् । रथव्रजास्ततो हृष्टाः साधु साध्विति चुक्रुशुः ॥
Verse 8
तं॑ सिंहमिव संक्रुद्धं प्रमथ्नन्तं शरैररीन् । आरादायान्तमभ्येत्य वसातीयो< भ्ययाद् द्रुतम्
तं सिंहमिव संक्रुद्धं प्रमथ्नन्तं शरैररीन् । आरादायान्तमभ्येत्य वसातीयोऽभ्ययाद् द्रुतम् ॥
Verse 9
सो5भिमन्युं शरै:षष्ट्या रुक्मपुड्खैरवाकिरत् । अब्रवीच्च न मे जीवज्जीवतो युधि मोक्ष्यसे,उसने अभिमन्युपर सुवर्णमय पंखवाले साठ बाण बरसाये और कहा--“अब तू मेरे जीते-जी इस युद्धमें जीवित नहीं छूट सकेगा,
सोऽभिमन्युं शरैः षष्ट्या रुक्मपुङ्खैरवाकिरत् । अब्रवीच्च न मे जीवज्जीवतो युधि मोक्ष्यसे ॥
Verse 10
तमयस्मयवर्माणमिषुणा दूरपातिना । विव्याध हृदि सौभद्र: स पपात व्यसु: क्षितौ
तमयस्मयवर्माणमिषुणा दूरपातिना । विव्याध हृदि सौभद्रः स पपात व्यसुः क्षितौ ॥
Verse 11
वसातीयं हत॑ दृष्टवा क्रुद्धा: क्षत्रियपुड़वा: । परिवत्रुस्तदा राजंस्तव पौत्रं जिघांसव:
वसातीयं हतं दृष्ट्वा क्रुद्धाः क्षत्रियपुङ्गवाः । परिवव्रुस्तदा राजंस्तव पौत्रं जिघांसवः ॥
Verse 12
विस्फारयन्तक्षापानि नानारूपाण्यनेकश: । तद् युद्धमभवद् रौद्रं सौभद्रस्यारिभि: सह,वे अपने नाना प्रकारके धनुषोंकी बारंबार टंकार करने लगे। सुभद्राकुमारका शत्रुओंके साथ वह बड़ा भयंकर युद्ध हुआ
विस्फारयन्तश्चापानि नानारूपाण्यनेकशः । तद् युद्धमभवद् रौद्रं सौभद्रस्यारिभिः सह ॥
Verse 13
तेषां शरान् सेष्वसनान् शरीराणि शिरांसि च | सकुण्डलानि ख्ग्वीणि क्रुद्धश्चिच्छेद फाल्गुनि:
सञ्जय उवाच—तदा क्रुद्धः फाल्गुनः शरान् धनूंषि च तेषां शरीराणि शिरांसि च । स्रग्भिः कुण्डलैश्च भूषितानि शिरांसि निघ्नन् समन्तात् शस्त्रप्रहारैश्चिच्छेद ॥
Verse 14
सखडूगा: साड््गुलित्राणा: सपट्टिशपरश्व धा: । अदृश्यन्त भुजाश्छिन्ना हेमाभरणभूषिता:,सोनेके आभूषणोंसे विभूषित उनकी भुजाएँ खड्ग, दस्ताने, पट्टिश और फरसोंसहित कटी दिखायी देने लगीं
सञ्जय उवाच—छिन्ना भुजास्तत्र दृश्यन्ते हेमाभरणभूषिताः । सखड्गाः सगुलित्राणाः सपट्टिशपरश्वधाः ॥
Verse 15
स्रग्भिरा भरणैर्वस्त्रै: पातितैश्न महाभुजै: । वर्मभिश्नर्मभिहरिर्मुकुटैश्छत्रचामरै:
सञ्जय उवाच—तत्र भूमिः स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैश्च पातितैः समाच्छन्ना । महाभुजैश्छिन्नैर्वर्मभिः शर्मभिश्च मुकुटैश्छत्रचामरैश्च ॥
Verse 16
उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरै: । अक्षेविमिथितैश्वक्रैर्भग्नैश्व बहुधा युगैः
सञ्जय उवाच—उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः । अक्षैर्विमथितैश्चक्रैर्भग्नैश्च बहुधा युगैः समाच्छन्ना मही ॥
Verse 17
अनुकर्ष: पताकाभिस्तथा सारथिवाजिभि: । रथैश्न भग्नैनगिश्ष हतै: की्णाभवन्मही
सञ्जय उवाच—अनुकर्षैः पताकाभिस्तथा सारथिवाजिभिः । रथैश्च भग्नैर्नागैश्च हतैः कीर्णाभवन्मही ॥
Verse 18
निहतै: क्षत्रिय: श्रै्नानाजनपदेश्वरै: । जयगृद्धैर्व॒ता भूमिर्दारुणा समपद्यत
सञ्जय उवाच—निहतैः क्षत्रियैः शूरैर्नानाजनपदेश्वरैः । जयगृद्धैर्वृताभूमिर्दारुणा समपद्यत ॥
Verse 19
दिशो विचरतस्तस्य सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । रणे5भिमन्यो: क्रुद्धस्य रूपमन्तरधीयत,उस रफणक्षेत्रमें कुृपित होकर सम्पूर्ण दिशा-विदिशाओंमें विचरते हुए अभिमन्युका रूप अदृश्य हो गया था
सञ्जय उवाच—दिशो विचरतस्तस्य सर्वाश्च प्रदिशस्तथा । रणेऽभिमन्योः क्रुद्धस्य रूपमन्तरधीयत ॥
Verse 20
काज्चनं यद्यदस्यासीद् वर्म चाभरणानि च । धनुषश्च शराणां च तदपश्याम केवलम्
सञ्जय उवाच—काञ्चनं यद्यदस्यासीद् वर्म चाभरणानि च । धनुषश्च शराणां च तदपश्याम केवलम् ॥
Verse 21
उसके कवच, आभूषण, धनुष और बाणके जो-जो अवयव सुवर्णमय थे, केवल उन्हींको हम दूरसे देख पाते थे ।।
सञ्जय उवाच—तं तदा नाशकत् कश्चिच्चक्षुर्भ्यामभिवीक्षितुम् । आददानं शरैर्योधान् मध्ये सूर्यमिव स्थितम् ॥
Verse 44
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे चतुश्नत्वारिंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युपराक्रमे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥
Frequently Asked Questions
The episode juxtaposes individual valor with collective containment: whether coordinated mass attack and attempted live-capture are ethically compatible with ideals of fair combat, especially when morale collapse incentivizes extreme measures.
The narrative frames battlefield outcomes as a convergence of agency and kāla: excellence can reverse tactical disadvantage (through skill and astra-vidyā), yet the wider field remains governed by volatility, fear, and time’s impersonal pressure.
No explicit phalaśruti is presented in the provided verses; the meta-commentary functions indirectly through Sañjaya’s similes (ocean, storm, Kāla), guiding the listener to interpret events as morally and psychologically consequential within the war’s larger arc.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.