Mahabharata Adhyaya 109
Drona ParvaAdhyaya 10946 Versesसात्यकि के आक्रमण से कौरव-पक्ष का व्यूह टूटता है और सेना भयभीत होकर पीछे हटती है; पलड़ा पांडव-पक्ष की ओर झुकता है।

Adhyaya 109

Droṇa-parva Adhyāya 109 — Karṇa–Bhīma Yuddha and Durmukha’s Fall (कर्णभीमयुद्धम्; दुर्मुखवधः)

Upa-parva: Karna–Bhīmasena Saṅgrāma (Tactical Engagement Episode within Droṇa-parva)

Saṃjaya reports that Karṇa, having been defeated and made chariotless by Bhīma, mounts another chariot and immediately strikes the Pāṇḍava warrior. A sustained exchange of arrows follows, described through similes of powerful animals clashing. Bhīma answers Karṇa’s volleys with denser counter-fire, then launches a heavy mace toward the sūtaputra; the mace strike disables Karṇa’s chariot team, and Bhīma further cuts down the standard and strikes the charioteer, leaving Karṇa on a compromised vehicle. The narration marks this as an extraordinary display of Rādheya’s resilience even while chariotless. Observing Karṇa’s predicament, Duryodhana commands Durmukha to bring him a chariot; Durmukha advances and attempts to check Bhīma with arrows. Bhīma sends a chariot toward Durmukha and, in the same moment, dispatches him with nine well-feathered shafts. Karṇa mounts the offered chariot, shines again in battle, then pauses in visible grief upon seeing Durmukha’s body, circumambulates him, and resumes combat. Bhīma and Karṇa exchange fourteen nārācas each; Karṇa’s counter strikes pierce Bhīma’s left arm, causing heavy bleeding. Bhīma retaliates with swift arrows against Karṇa and his charioteer; Karṇa, unsettled by Bhīma’s force, withdraws rapidly from the immediate engagement, while Bhīma remains poised, bow drawn, described as blazing like fire.

Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं कि द्रोण-पर्व के रण में केकयराज बृहत्क्षत्र के आगमन से कौरव-सेना में हलचल मचती है, और क्षेमधूर्ति उनके वक्ष पर तीव्र बाण-वर्षा कर युद्ध का द्वार खोल देता है। → क्षेमधूर्ति क्रोध में आकर तीखे भल्ल से बृहत्क्षत्र का धनुष काट देता है; उधर त्रिगर्त-पुत्र निरमित्र कौरव-वाहिनी को व्यथित करता हुआ रथ से गिरता है। युद्ध ‘तुमुल’ और ‘प्रेक्षणीय’ बन जाता है—सिद्ध-चारण तक विस्मित होकर देखते हैं। इसी बीच सात्यकि (युयुधान) अपनी युद्ध-उन्मत्त गति से कौरव-पंक्तियों को तोड़ने लगता है। → सात्यकि के शराघात से मगध-सैनिकों सहित कौरव-व्यूह भंग हो जाता है; भागते हुए शेष सैनिकों को देखकर स्पष्ट होता है कि रण-भूमि में उस क्षण निर्णायक दबाव सात्यकि के पक्ष में चला गया है। → महायशस्वी सात्यकि कौरव-सेना का विनाश कर अपने श्रेष्ठ धनुष को विधुन्वाता हुआ रण में चमकता है; भयभीत और तितर-बितर कौरव-सेना पुनः युद्ध के लिए सामने नहीं आती। → कौरव-पक्ष के बिखरने के बाद अगला प्रश्न यह रह जाता है कि कौन-सा वरिष्ठ योद्धा आगे बढ़कर सात्यकि के वेग को रोकेगा और व्यूह को फिर से बाँधेगा।

Shlokas

Verse 1

/ भीकम (2 अमान सप्ताधिकशततमो< ध्याय: कौरव-सेनाके क्षेमधूर्ति

सञ्जय उवाच—महाराज, कैकेयदेशीयं बृहत्क्षत्रं दृढविक्रमम् आयान्तं दृष्ट्वा क्षेमधूर्तिः शरैः तस्योरसि विव्याध।

Verse 2

संजय कहते हैं--महाराज! तदनन्तर सुदृढ़ पराक्रमी केकयराज बृहत्क्षत्रकों आते देख क्षेमधूर्तिने अनेक बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।

सञ्जय उवाच—महाराज, ततः केकयराजं बृहत्क्षत्रम् आयान्तं दृष्ट्वा क्षेमधूर्तिः बहुभिः शरैः तस्योरसि तीव्रं व्यथां जनयामास। अथ बृहत्क्षत्रोऽपि राजन्, द्रोणानीकबिभित्सया, नवत्या नतपर्वणां शराणां त्वरितं तं क्षेमधूर्तिं विव्याध।

Verse 3

क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्ध: कैकेयस्य महात्मन: । धनुश्चिच्छेद भल्‍लेन पीतेन निशितेन ह,इससे क्षेमधूर्ति अत्यन्त कुपित हो उठा और उसने पानीदार तीखे भल्लसे महामनस्वी केकयराजका धनुष काट डाला

सञ्जय उवाच । क्षेमधूर्तिस्तु संक्रुद्धः कैकेयस्य महात्मनः । धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन ह ॥

Verse 4

अथीैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा । विव्याध समरे तूर्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम्‌,धनुष कट जानेपर समस्त धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ बृहत्क्षत्रकों समरांगणमें झुकी हुई गाँठवाले बाणसे उसने तुरंत ही बींध डाला

सञ्जय उवाच । अथैनं छिन्नधन्वानं शरेणानतपर्वणा । विव्याध समरे तूर्णं प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥

Verse 5

अथान्यद्‌ धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षेमधूर्ति महारथम्‌,तदनन्तर बृहत्क्षत्रने दूसरा धनुष हाथमें लेकर हँसते-हँसते महारथी क्षेमधूर्तिको घोड़ों, सारथि और रथसे हीन कर दिया

सञ्जय उवाच । अथान्यद् धनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसन्निव । व्यश्वसूतरथं चक्रे क्षेमधूर्तिं महारथम् ॥

Verse 6

ततो5परेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपते: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्‌,इसके बाद दूसरे पानीदार तीखे भल्लसे राजा क्षेमधूर्तिके प्रज्वलित कुण्डलोंवाले मस्तकको धड़से अलग कर दिया

सञ्जय उवाच । ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । जहार नृपतेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥

Verse 7

तच्छिन्नं सहसा तस्य शिर: कुज्चितमूर्थजम्‌ । सकिरीटं महीं प्राप्प बभौ ज्योतिरिवाम्बरात्‌

सञ्जय उवाच । तच्छिन्नं सहसा तस्य शिरः कुञ्चितमूर्धजम् । सकिरीटं महीं प्राप्य बभौ ज्योतिरिवाम्बरात् ॥

Verse 8

त॑ निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । सहसाभ्यपतत सैन्यं तावकं पार्थकारणात्‌,रणक्षेत्रमें क्षेमधूर्तिका वध करके प्रसन्न हुए महारथी बृहत्क्षत्र यूधिष्ठिरके हितके लिये सहसा आपकी सेनापर टूट पड़े

तान् निहत्य रणे हृष्टो बृहत्क्षत्रो महारथः । पार्थस्य हितकाम्यर्थं सहसाभ्यपतत् तव सैन्यम् ॥

Verse 9

धृष्टकेतुं तथा5<यान्तं द्रोणहेतो: पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत,भारत! इसी प्रकार द्रोणाचार्यके हितके लिये महाधनुर्धर पराक्रमी वीरधन्वाने वहाँ आते हुए धृष्टकेतुको रोका

धृष्टकेतुं तथायान्तं द्रोणहेतोः पराक्रमी । वीरधन्वा महेष्वासो वारयामास भारत ॥

Verse 10

तौ परस्परमासाद्य शरदंष्टी तरस्विनौ । शरैरनेकसाहसैरन्योन्यमभिजघध्नतु:,वे दोनों वेगशाली वीर बाणरूपी दाढ़ोंसे युक्त हो परस्पर भिड़कर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा एक-दूसरेको चोट पहुँचाने लगे

तौ परस्परमासाद्य शरदंष्टी तरस्विनौ । शरैरनेकसाहसैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

Verse 11

तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम्‌ । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ,महान्‌ वनमें तीव्र मदवाले दो यूथपति गजराजोंके समान वे दोनों पुरुषसिंह परस्पर युद्ध करने लगे

तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् । महावने तीव्रमदौ वारणाविव यूथपौ ॥

Verse 12

गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ | युयुधाते महावीर्यों परस्परजिघांसया

गिरिगह्वरमासाद्य शार्दूलाविव रोषितौ । युयुधाते महावीर्यौ परस्परजिघांसया ॥

Verse 13

तद्‌ युद्धमासीत तुमुल प्रेक्षणीयं विशाम्पते । सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्धुतदर्शनम्‌,प्रजानाथ! उनका वह घमासान युद्ध देखने ही योग्य था। वह सिद्धों और चारणसमूहोंको भी आश्चर्यजनक एवं अद्भुत दिखायी देता था

सञ्जय उवाच—प्रजानाथ! तद् युद्धमासीत्तुमुलं प्रेक्षणीयं विशाम्पते। सिद्धचारणसंघानामपि विस्मयाद्धुतदर्शनं बभूव, अद्भुतदर्शनात् तेषां दृष्टिः कम्पिता इवाभवत्॥

Verse 14

वीरधन्वा ततः क्रुद्धो धृष्टकेतो: शरासनम्‌ | द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत,भरतनन्दन! तत्पश्चात्‌ वीरधन्वाने कुपित होकर हँसते हुए-से ही एक भल्लद्वारा धृष्टकेतुके धनुषके दो टुकड़े कर दिये

सञ्जय उवाच—ततः क्रुद्धो वीरधन्वा धृष्टकेतोर् धनुर् भल्लेन द्विधा चिच्छेद, प्रहसन्निव भारत, भरतनन्दन॥

Verse 15

तदुत्सज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथ: । शक्ति जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्‌,महारथी चेदिराज धृष्टकेतुने उस कटे हुए धनुषको फेंककर एक लोहेकी बनी हुई स्वर्णदण्डविभूषित विशाल शक्ति हाथमें ले ली

सञ्जय उवाच—तच्छिन्नं धनुरुत्सृज्य चेदिराजो महारथः। शक्तिं जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम्॥

Verse 16

तां तु शक्ति महावीर्या दोर्भ्यामायम्य भारत । चिक्षेप सहसा यत्तो वीरधन्वरथं प्रति,भारत! उस अत्यन्त प्रबल शक्तिको दोनों हाथोंसे उठाकर यत्नशील धृष्टकेतुने सहसा वीरधन्वाके रथपर उसे दे मारा

सञ्जय उवाच—तां शक्तिं महावीर्यां दोर्भ्यामायम्य भारत। यत्नवान् सहसा चिक्षेप वीरधन्वरथं प्रति॥

Verse 17

तया तु वीरघातिन्या शक्‍त्या त्वभिहतो भूशम्‌ । निर्भिन्नहदयस्तूर्ण निषपपात रथान्महीम्‌,उस वीरघातिनी शक्तिकी गहरी चोट खाकर वीरधन्वाका वक्ष:स्थल विदीर्ण हो गया और वह तुरंत ही रथसे पृथ्वीपर गिर पड़ा

सञ्जय उवाच—तया तु वीरघातिन्या शक्त्या स भूशमभिहतः। निर्भिन्नहृदयस्तूर्णं निषपपात रथान्महीम्॥

Verse 18

तस्मिन्‌ विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे । बल॑ ते5भज्यत विभो पाण्डवेयै: समन्ततः,प्रभो! त्रिगर्तदेशके उस महारथी वीरके मारे जानेपर पाण्डव-सैनिकोंने चारों ओरसे आपकी सेनाको विघटित कर दिया

तस्मिन् विनिहते वीरे त्रैगर्तानां महारथे । बलं तेऽभज्यत विभो पाण्डवेयैः समन्ततः ॥

Verse 19

सहदेवे तत: षष्टिं सायकान्‌ दुर्मुखोक्षिपत्‌ । ननाद च महानादं तर्जयन्‌ पाण्डवं रणे,तदनन्तर दुर्मुखने रणक्षेत्रमें सहदेवपर साठ बाण चलाये और उन पाण्डुकुमारको डाँट बताते हुए बड़े जोरसे गर्जना की

सहदेवे ततः षष्टिं सायकान् दुर्मुखोऽक्षिपत् । ननाद च महानादं तर्जयन् पाण्डवं रणे ॥

Verse 20

माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरै: । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव

माद्रेयस्तु ततः क्रुद्धो दुर्मुखं च शितैः शरैः । भ्राता भ्रातरमायान्तं विव्याध प्रहसन्निव ॥

Verse 21

त॑ रणे रभसं दृष्टवा सहदेवं महाबलम्‌ | दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत,भारत! रणक्षेत्रमें महाबली सहदेवका वेग बढ़ता देख दुर्मुखने नौ बाणोंद्वारा उन्हें घायल कर दिया

तं रणे रभसं दृष्ट्वा सहदेवं महाबलम् । दुर्मुखो नवभिर्बाणैस्ताडयामास भारत ॥

Verse 22

दुर्मुबस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबल: । जघान चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै:,तब महाबली सहदेवने एक भल्लसे दुर्मुखकी ध्वजा काटकर चार तीखे बाणोंद्वारा उसके चारों घोड़ोंको मार डाला

दुर्मुखस्य तु भल्लेन छित्त्वा केतुं महाबलः । जघान चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ॥

Verse 23

अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह । चिच्छेद सारथे: कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम्‌

अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन ह । चिच्छेद सारथेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम् ॥

Verse 24

फिर दूसरे पानीदार एवं तीखे भल्लसे उसके सारथिके चमकीले कुण्डलवाले मस्तकको धड़से काट गिराया ।।

ततः स भल्लेन निशितेन पीतेन ह सारथेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम् । क्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन कौरव्यस्य महद्धनुः । सहदेवो रणे छित्त्वा तं च विव्याध पञ्चभिः ॥

Verse 25

हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन्‌ निरमित्रस्थ भारत

हताश्च तु रथं त्यक्त्वा दुर्मुखो विमनास्तदा । आरुरोह रथं राजन् निरमित्रस्य भारत ॥

Verse 26

राजन्‌! भरतनन्दन! तब दुर्मुख दुःखी मनसे उस अश्वहीन रथको त्यागकर निरमित्रके रथपर जा चढ़ा ।।

राजन् भरतनन्दन तदा दुर्मुखो दुःखितमनाः अश्वहीनं रथं त्यक्त्वा निरमित्रस्य रथमारुरोह । सहदेवस्ततः क्रुद्धो निरमित्रं महाहवे । जघान पृतनामध्ये भल्लेन परवीरहा ॥

Verse 27

स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वर: । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम्‌,त्रिगर्तराजका पुत्र राजा निरमित्र अपने वियोगसे आपकी सेनाको व्यथित करता हुआ रथकी बैठकसे नीचे गिर पड़ा

स पपात रथोपस्थान्निरमित्रो जनेश्वरः । त्रिगर्तराजस्य सुतो व्यथयंस्तव वाहिनीम् ॥

Verse 28

त॑ तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी राम: खरं हत्वा महाबलम्‌

तं तु हत्वा महाबाहुः सहदेवो व्यरोचत । यथा दाशरथी रामः खरं हत्वा महाबलम् ॥

Verse 29

हाहाकारो महानासीत्‌ त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्टवा निरमित्र॑ं महारथम्‌,नरेश्वर! महारथी राजकुमार निरमित्रको मारा गया देख त्रिगर्तोंके दलमें महान्‌ हाहाकार मच गया

हाहाकारो महानासीत्त्रिगर्तानां जनेश्वर । राजपुत्रं हतं दृष्ट्वा निरमित्रं महारथम् ॥

Verse 30

नकुलस्ते सुतं राजन्‌ विकर्ण पृथुलोचनम्‌ । मुहूर्ताज्जितवॉल्लोके तदद्भुतमिवा भवत्‌,राजन! नकुलने विशाल नेत्रोंवाले आपके पुत्र विकर्णको दो ही घड़ीमें पराजित कर दिया; यह अद्भुत-सी बात हुई

नकुलस्ते सुतं राजन् विकर्णं पृथुलोचनम् । मुहूर्ताज्जितवान्लोके तदद्भुतमिवाभवत् ॥

Verse 31

सात्यकिं व्याप्रदत्तस्तु शरै: संनतपर्वभि: । चक्रे<दृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे,व्याप्रदत्तने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा सेनाके मध्यभागमें घोड़ों, सारथि और ध्वजसहित सात्यकिको अदृश्य कर दिया

सात्यकिं व्याप्रदत्तस्तु शरैः संनतपर्वभिः । चक्रेऽदृश्यं साश्वसूतं सध्वजं पृतनान्तरे ॥

Verse 32

तान्‌ निवार्य शरान्‌ शूर: शैनेय: कृतहस्तवत्‌ | साश्व॒सूतध्वजं बाणैरव्याच्रिदत्तमपातयत्‌

तान्निवार्य शरान् शूरः शैनेयः कृतहस्तवत् । साश्वसूतध्वजं बाणैरव्याच्रिदत्तमपातयत् ॥

Verse 33

कुमारे निहते तस्मिन्‌ मागधस्य सुते प्रभो । मागधा: सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन्‌,प्रभो! मगधनरेशके पुत्र राजकुमार व्याप्रदत्तके मारे जानेपर मगधदेशीय वीरोंने सब ओरसे प्रयत्नशील होकर युयुधानपर धावा किया

कुमारे निहते तस्मिन् मागधस्य सुते प्रभो । मागधाः सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन् ॥

Verse 34

विसृजन्त:ः शरांश्वैव तोमरांश्न सहस्रश: । भिन्दिपालांस्तथा प्रासान्‌ मुदूगरान्‌ मुसलानपि

विसृजन्तः शरांश्चैव तोमरांश्च सहस्रशः । भिन्दिपालांस्तथा प्रासान् मुद्गरान् मुसलानपि ॥

Verse 35

तांस्तु सर्वानू स बलवान्‌ सात्यकिर्युद्धदुर्मद:

तांस्तु सर्वान् स बलवान् सात्यकिर्युद्धदुर्मदः ।

Verse 36

मागधान्‌ द्रवतो दृष्टवा हतशेषान्‌ समन्ततः

मागधान् द्रवतो दृष्ट्वा हतशेषान् समन्ततः ।

Verse 37

नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तम:

नाशयित्वा रणे सैन्यं त्वदीयं माधवोत्तमः ।

Verse 38

भज्यमानं बल॑ राजन्‌ सात्वतेन महात्मना

सञ्जय उवाच—राजन्, महात्मना सात्वतेन तेन बलं भज्यमानं बभूव; रणभूमौ तस्य पराक्रमोऽप्रतिहतो बलेन व्यूहान् भिन्दन् सर्वेषां द्रष्टॄणां धैर्यधर्मौ परीक्षते स्म।

Verse 39

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्ध: सहसोदवृत्य चक्षुषी । सात्यकिं सत्यकर्माणं स्वयमेवाभिदुद्रुवे,तब अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सहसा आँखें घुमाकर सत्यकर्मा सात्यकिपर स्वयं ही आक्रमण किया

सञ्जय उवाच—ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धः सहसोत्क्षिप्य चक्षुषी सत्यकर्माणं सात्यकिं स्वयमेवाभिदुद्रुवे; तत्र रणक्रोधः शास्त्रविदामपि गुरोः संयमं भित्त्वा प्रतिशोधाय शीघ्रं प्रेरयामास, धर्मनियतिं च रागवेगेन संकुचयामास।

Verse 106

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें युधिष्चटिरका पलायनविषयक एक सौ छवाँ अध्याय पूरा हुआ

एवं श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरपलायनविषयोऽध्यायः षट्‌शताधिकशततमः समाप्तः।

Verse 107

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे सप्ताधिकशततमो<ध्याय:

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे सप्ताधिकशततमोऽध्यायः।

Verse 346

अयोधयमन्‌ रणे शूरा: सात्वतं युद्धदुर्मदम्‌ । वे शूरवीर मागध-सैनिक बहुत-से बाणों

सञ्जय उवाच—रणे शूराः सात्वतं युद्धदुर्मदं सात्यकिं समयोधयन्। मागधसैनिकाः बहुभिर्बाणैः सहस्रैस्तोमरैर्भिन्दिपालैः प्रासैर्मुद्गरैर्मूसलैश्च प्रहरन्तः समराङ्गणे तमभ्यवर्तन्त; स च रणदुर्जय एव बभूव।

Verse 356

नातिकृच्छाद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभ: । बलवान युद्धदुर्मद पुरुषप्रवर सात्यकिने हँसते हुए ही उन सबको अधिक कष्ट उठाये बिना ही परास्त कर दिया

नातिकृच्छाद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभः । बलवान् युद्धदुर्मदः पुरुषप्रवरः सात्यकिः सर्वानेतान् पराजयत् ॥

Verse 363

बल॑ ते5भज्यत विभो युयुधानशरार्दितम्‌ । प्रभो! मरनेसे बचे हुए मागध-सैनिकोंको चारों ओर भागते देख सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हुई आपकी सेनाका व्यूह भंग हो गया

बलं तेऽभज्यत विभो युयुधानशरार्दितम् । मागधान् परिधावन्तो दृष्ट्वा त्रस्तान् दिशो दश । व्यूहस्तेऽभिद्रुतो राजन् भङ्गमाप दुरासदः ॥

Verse 376

विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ व्यभश्राजत महायशा: । इस प्रकार मधुवंशके श्रेष्ठ वीर महायशस्वी सात्यकि रणक्षेत्रमें आपकी सेनाका विनाश करके अपने उत्तम धनुषको हिलाते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे

विधुन्वानो धनुः श्रेष्ठं व्यभ्राजत महायशाः । मधुवंशप्रवरः श्रीमान् सात्यकिः समरे तव । सेनां विनाश्य राजेन्द्र शोभां परममाप सः ॥

Verse 386

नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना । राजन! महामना महाबाहु सात्यकिके द्वारा डरायी गयी और तितत-बितर की हुई आपकी सेना फिर युद्धके लिये सामने नहीं आयी

नाभ्यवर्तत युद्धाय त्रासितं दीर्घबाहुना । राजन् महामना वीरः सात्यकिः समरे तव । त्रस्तां विकीर्णां सेनां ते पुनर्नायात् समन्ततः ॥

Frequently Asked Questions

The chapter frames a dharma tension between relentless pursuit of advantage (including disabling chariot infrastructure and pre-empting reinforcements) and the intermittent demands of honor and grief, seen when Karṇa pauses to acknowledge Durmukha even as the engagement continues.

Capability in action is shown as relational and conditional: success depends on support systems, composure, and adaptive decision-making; emotional disturbance can briefly suspend strategic clarity, yet duty-driven re-entry remains a defining feature of kṣātra conduct.

No explicit phalaśruti is provided in this adhyāya; its significance is contextual, contributing to the epic’s cumulative reflection on agency, loss, and the ethical ambiguity of tactical necessity within the broader war narrative.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App