Adhyaya 76
ययाति–देवयानी संवादः (Yayāti–Devayānī Dialogue and Śukra’s Consent)
Upa-parva: Yayāti–Devayānī Upākhyāna (Episode within Ādi Parva)
Vaiśaṃpāyana narrates that Devayānī returns to a forest locale for recreation with a large retinue, accompanied by Śarmiṣṭhā. King Yayāti, arriving incidentally while seeking water and game, observes the women and addresses the two central figures, requesting their names and lineages. Devayānī identifies herself as Śukra’s daughter and introduces Śarmiṣṭhā as the daughter of the Dānava king Vṛṣaparvan, while also describing her as a companion in a subordinate role. Yayāti questions the apparent contradiction of a royal-born woman being designated a servant; Devayānī answers by invoking established social order (vidhāna) and then inquires into Yayāti’s identity. Yayāti presents himself as a learned king (Nāhuṣa line), and the dialogue shifts to the propriety of marriage across social categories. Devayānī asserts her choice and frames Yayāti as the appropriate recipient of her hand, while Yayāti expresses concern about the dangers of offending a powerful brahmin (Śukra) and about legitimacy absent paternal gifting. Devayānī sends for Śukra; upon arrival, Śukra authorizes the marriage, reassures Yayāti regarding fault, and instructs him to honor Śarmiṣṭhā while prohibiting her from being taken as a sexual partner. Yayāti circumambulates Śukra and departs joyfully with authorization, establishing a formally sanctioned alliance and a conditional household arrangement.
Chapter Arc: जनमेजय तपोधन वैशम्पायन से ययाति-वंश की आनुपूर्वी और विस्तार से कथा सुनने की उत्कंठा प्रकट करता है—वंश-परंपरा के भीतर छिपे उपाख्यानों का द्वार खुलता है। → वैशम्पायन ययाति का परिचय देते हुए कथा-धारा को उस प्रसंग से जोड़ते हैं जहाँ देव-दानव संघर्ष में ‘संजीवनी विद्या’ का महत्व उभरता है; शुक्राचार्य की अद्वितीय विद्या से देवता विषाद में पड़ते हैं और ब्रह्मा से सहायता की याचना करते हैं। कच का दीर्घ ब्रह्मचर्य-व्रत (पाँच सौ वर्ष) और दानवों की शंका-भरी दृष्टि तनाव को बढ़ाती है। → शुक्राचार्य दानवों को स्पष्ट चेतावनी देते हैं कि कच सिद्ध होकर उनके ही समीप रहेगा और संजीवनी प्राप्त कर ब्रह्म-तुल्य प्रभाव वाला ब्राह्मण बनेगा—दानवों की योजनाओं पर गुरु-वाणी का निर्णायक प्रहार। → कच गुरु के समीप दीर्घकाल (दश वर्ष-शतानि) व्रत पूर्ण कर, अनुमति पाकर त्रिदशालय (देवलोक) जाने को उद्यत होता है; उपाख्यान का यह चरण पूर्णता और प्रस्थान के भाव में ठहरता है। → ययाति-वंश की आगे की कड़ी और इस उपाख्यान का वंश-इतिहास से वास्तविक संधान अगले अध्याय में खुलने की प्रतीक्षा छोड़ता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक पचहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७५ ॥। ऑपन-- माल बछ। डे - वास्तवमें इला माता ही थी। जन्मदाता पिता चन्द्रमाके पुत्र बुध थे
जनमेजय उवाच— तपोधन! अस्माकं पूर्वजो महाराजो ययातिः प्रजापतेर्दशमे वंशे जातः; स कथं परमदुर्लभां शुक्रतनयां देवयानीं भार्यां लेभे? एतद्वृत्तान्तं विस्तरेण मे ब्रूहि, तथा च वंशप्रवर्तकान् राज्ञः क्रमशः पृथक्-पृथक् आख्याहि।
Verse 2
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन । आनुपूर्व्या च मे शंस राज्ञो वंशकरान् पृथक्
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन। आनुपूर्व्या च मे शंस राज्ञो वंशकरान् पृथक्॥
Verse 3
वैशम्पायन उवाच ययातिरासीन्नूपतिर्देवराजसमग्युति: । त॑ शुक्रवृषपर्वाणौ वत्राते वै यथा पुरा
वैशम्पायन उवाच— ययातिरासीन्नृपतिः देवराजसमद्युतिः। तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा॥
Verse 4
तत् ते5हं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते जनमेजय । देवयान्याश्व संयोगं ययाते्नाहुषस्यथ च
तत् तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते जनमेजय। देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च॥
Verse 5
सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथ: । ऐश्वर्य प्रति संघर्षस्त्रलोक्ये सचराचरे,एक समय चराचर प्राणियोंसहित समस्त त्रिलोकीके ऐश्वर्यके लिये देवताओं और असुरोंमें परस्पर बड़ा भारी संघर्ष हुआ
सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः। ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे॥
Verse 6
जिगीषया ततो देवा वव्रिरे55ड्विरसं मुनिम् पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे
वैशम्पायन उवाच—ततो जिगीषया देवा आङ्गिरसं मुनिं बृहस्पतिं याज्यार्थे पौरोहित्येन वव्रिरे; दैत्यास्तु परे काव्यमुशनसं शुक्रमाचार्यं पुरोहितं चक्रुः। तौ ब्राह्मणौ गुरू नित्यं परस्परं भृशं स्पर्धमानौ बभूवतुः। यान् दानवान् तस्मिन् समरे देवा निजघ्नुः, तान् शुक्रः संजीविन्या विद्यया पुनर्जीवयामास; ते पुनरुत्थाय देवैः सह युद्धं चक्रुः।
Verse 7
ब्राह्मणी तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्थिनौ भृशम् । तत्र देवा निजघ्नुर्यान् दानवान् युधि संगतान्
ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यं अन्योन्यं स्पर्धिनौ भृशम्। तत्र देवा निजघ्नुर्यान् दानवान् युधि संगतान्॥
Verse 8
तान् पु]नर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् | ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्
तान् पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात्। ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्॥
Verse 9
असुरास्तु निजघ्नुर्यान् सुरान् समरमूर्थनि । न तान् संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधी:,परंतु असुरोंने युद्धके मुहानेपर जिन देवताओंको मारा था, उन्हें उदारबुद्धि बृहस्पति जीवित न कर सके
असुरास्तु निजघ्नुर्यान् सुरान् समरमूर्धनि। न तान् संजीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः॥
Verse 10
नहि वेद सतां विद्यां यां काव्यो वेत्ति वीर्यवान् । संजीविनीं ततो देवा विषादमगमन् परम्
न हि वेद सतां विद्यां यां काव्यो वेत्ति वीर्यवान्। संजीविनीं ततो देवा विषादमगमन् परम्॥
Verse 11
ते तु देवा भयोद्विग्ना: काव्यादुशनसस्तदा । ऊचु: कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पते:,इससे देवता शुक्राचार्यके भयसे उद्विग्ग हो उस समय बृहस्पतिके ज्येष्ठ पुत्र कचके पास जाकर बोले--
ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा । ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥
Verse 12
भजमानान् भज स्वास्मान् कुरु नः साहामुत्तमम् । या सा विद्या निवसति ब्राह्म॒णेडमिततेजसि
भजमानान् भज स्वास्मान् कुरु नः साहायमुत्तमम् । या सा विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि ॥
Verse 13
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाड़ नो भविष्यसि । वृषपर्वसमीपे हि शकयो द्रष्टूं त्वया द्विज:
शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ् नो भविष्यसि । वृषपर्वसमीपे हि शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः ॥
Verse 14
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् | तमाराधयितुं शक्तो भवान् पूर्ववया: कविम्
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् । तमाराधयितुं शक्तो भवान् पूर्ववयाः कविम् ॥
Verse 15
देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मन: । त्वमाराधयितुं शक्तो नान्य: कश्नन विद्यते
देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः । त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते ॥
Verse 16
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यराचारेण दमेन च । देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यराचारेण दमेन च । देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥
Verse 17
तथेत्युक्त्वा तत: प्रायाद् बृहस्पतिसुत: कच: । तदाभिपूजितो देवै: समीपे वृषपर्वण:,तब “बहुत अच्छा” कहकर बृहस्पतिपुत्र कच देवताओंसे सम्मानित हो वहाँसे वृषपर्वाके समीप गये
तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद् बृहस्पतिसुतः कचः । तदाभिपूजितो देवैः समीपे वृषपर्वणः ॥
Verse 18
स गत्वा त्वरितो राजन देवै: सम्प्रेषित: कच: । असुरेन्द्रपुरे शुक्र दृष्टवा वाक्यमुवाच ह,राजन! देवताओंके भेजे हुए कच तुरंत दानवराज वृषपर्वाके नगरमें जाकर शुक्राचार्यसे मिले और इस प्रकार बोले--
स गत्वा त्वरितो राजन् देवैः सम्प्रेषितः कचः । असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह ॥
Verse 19
ऋषेरज्ञलिरस: पौत्रं पुत्र साक्षाद् बृहस्पते: । नाम्ना कचमिति ख्यातं शिष्यं गृह्नातु मां भवान्
ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद् बृहस्पतेः । नाम्ना कचमिति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान् ॥
Verse 20
ब्रह्मचर्य चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ । अनुमन्यस्व मां ब्रह्मनू सहस्नं परिवत्सरान्
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ । अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन् सहस्रं परिवत्सरान् ॥
Verse 21
शुक्र उवाच कच सुस्वागतं तेअस्तु प्रतिगृह्लामि ते वच: । अर्चयिष्ये5हमर्च्य त्वामर्चितो<स्तु बृहस्पति:
शुक्र उवाच—कच, सुस्वागतं तेऽस्तु। प्रतिगृह्णामि ते वचः। अर्च्योऽसि मे; तस्मात् त्वामहं पूजयिष्यामि सत्करिष्यामि च। त्वयि पूजिते बृहस्पतिरपि मया पूजित एव भवति।
Verse 22
वैशम्पायन उवाच कचस्तु त॑ तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद् व्रतम् आदिटष्ट॑ कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्
वैशम्पायन उवाच—कचस्तु तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम्। आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्॥
Verse 23
व्रतस्य प्राप्तकालं स यथोत्तं प्रत्यगृह्नत । आराधयचन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत
व्रतस्य प्राप्तकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत। आराधयन् उपाध्यायं देवयानीं च भारत॥
Verse 24
नित्यमाराधयिष्यंस्तौ युवा यौवनगोचरे । गायन नृत्यन् वादयंश्व देवयानीमतोषयत्
नित्यमाराधयिष्यंस्तौ युवा यौवनगोचरे। गायन् नृत्यन् वादयंश्च देवयानीम् अतोषयत्॥
Verse 25
स शीलयन् देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम् । पुष्प: फलै: प्रेषणैश्न तोषयामास भारत
स शीलयन् देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम्। पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च ताम् अतोषयत् भारत॥
Verse 26
देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतधारणम् । गायन्ती च ललन्ती च रह: पर्यचरत् तथा,देवयानी भी नियमपूर्वक ब्रह्मचर्य धारण करनेवाले कचके ही समीप रहकर गाती और आमोद-प्रमोद करती हुई एकान्तमें उनकी सेवा करती थी
वैशम्पायन उवाच—देवयानीऽपि तं विप्रं कचं नियमव्रतधारिणम् । समीपे तस्य रहसि स्थित्वा गायन्ती च ललन्ती च परिचर्यां चकार ह ॥
Verse 27
पज्चवर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् । तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्
वैशम्पायन उवाच—पञ्चवर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् । तत्रातीयुरथो ज्ञात्वा दानवास्तं ततः कचम् ॥ रहसि वने गा रक्षन्तमेकं दृष्ट्वा तं दानवाः । बृहस्पतिद्वेषात् क्रुद्धाः संजीवनीविद्यारक्षणाय जघ्नुः ॥
Verse 28
गा रक्षन्तं वने दृष्टवा रहस्येकममर्षिता: । जघ्नुर्बृहस्पतेद्?ैषाद् विद्यारक्षार्थमेव च
वैशम्पायन उवाच—गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः । जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद् विद्यारक्षार्थमेव च ॥
Verse 29
हत्वा शालावृकेभ्यश्व प्रायच्छेललवश: कृतम् । ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपा: स्वं निवेशनम्
वैशम्पायन उवाच—हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छेल्लवशः कृतम् । ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम् ॥
Verse 30
सा दृष्टवा रहिता गाश्न॒ कचेनाभ्यागता वनात् । उवाच वचन काले देवयान्यथ भारत,जनमेजय! जब देवयानीने देखा, गौएँ तो वनसे लौट आयीं पर उनके साथ कच नहीं हैं, तब उसने उस समय अपने पितासे इस प्रकार कहा
सा दृष्ट्वा रहिता गाः कचेनाभ्यागताः वनात् । उवाच वचनं काले देवयानी तदा पितुः ॥
Verse 31
देवयान्युवाच आहुतं चाम्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गत: प्रभो । अगोपाश्चागता गाव: कचस्तात न दृश्यते
देवयानी उवाच—आहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो। अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते॥
Verse 32
व्यक्त हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति । तं विना न च जीवेयमिति सत्यं ब्रवीमि ते,पिताजी! अवश्य ही कच या तो मारे गये हैं या मर गये हैं। मैं आपसे सच कहती हूँ, उनके बिना जीवित नहीं रह सकूँगी
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति। तं विना न च जीवेयमिति सत्यं ब्रवीमि ते॥
Verse 33
शुक्र उवाच अयमेहीति संशब्द्य मृतं संजीवयाम्यहम् । ततः संजीविनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्नयत्
शुक्र उवाच—अयमेहीति संशब्द्य मृतं संजीवयाम्यहम्। ततः संजीविनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत्॥
Verse 34
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि वृकाणां स विनिर्गत: । आहूत: प्रादुरभवत् कचो हृष्टोडथ विद्यया
भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि वृकाणां स विनिर्गतः। आहूतः प्रादुरभवत् कचो हृष्टोऽथ विद्यया॥
Verse 35
कस्माच्चिरायितो$सीति पृष्टस्तामाह भार्गवीम् । समिथधश्च कुशादीनि काष्ठ भारं च भामिनि
कस्माच्चिरायितोऽसीति पृष्टस्तामाह भार्गवीम्। समिधश्च कुशादीनि काष्ठभारं च भामिनि॥
Verse 36
गृहीत्वा श्रमभारार्तों वटवृक्ष॑ं समाश्रित: । गावश्व सहिता: सर्वा वृक्षच्छायामुपाश्रिता:
शुक्र उवाच— श्रमभारार्तोऽहं वटवृक्षं समाश्रितः। सर्वा गावश्वसहिता वृक्षच्छायामुपाश्रिताः॥
Verse 37
असुरास्तत्र मां दृष्टवा कस्त्वमित्यभ्यचोदयन् | बृहस्पतिसुतश्चाहं कच इत्यभिविश्रुत:,“वहाँ मुझे देखकर असुरोंने पूछा--“तुम कौन हो?” मैंने कहा--मेरा नाम कच है, मैं बृहस्पतिका पुत्र हूँ
असुरास्तत्र मां दृष्ट्वा कस्त्वमित्यभ्यचोदयन्। बृहस्पतिसुतश्चाहं कच इत्यभिविश्रुतः॥
Verse 38
इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेषीकृत्वा तु दानवा: | दत्त्वा शालावृकेभ्यस्तु सुखं जग्मु:ः स््वमालयम्
इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेषीकृत्वा तु दानवाः। दत्त्वा शालावृकेभ्यस्तु सुखं जग्मुः स्वमालयम्॥
Verse 39
आहूतो विद्यया भद्ठे भार्गवेण महात्मना । त्वत्सममीपमिहायात: कथंचित् समजीवित:
आहूतो विद्यया भद्रे भार्गवेण महात्मना। त्वत्समीपमिहायातः कथंचित् समजीवितः॥
Verse 40
हतो5हमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया । स पुनर्देवयान्योक्त: पुष्पाहारो यदृच्छया
हतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया। स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाहारो यदृच्छया॥
Verse 41
वन॑ ययौ कचो वित्रो ददृशुर्दानवाश्न तम् पुनस्तं पेषयित्वा तु समुद्राम्भस्यमिश्रयन्,विप्रवर कच इसके लिये वनमें गये। वहाँ दानवोंने उन्हें देख लिया और फिर उन्हें पीसकर समुद्रके जलमें घोल दिया
शुक्र उवाच—कचो वनं ययौ। तत्र दानवास्तं ददृशुः; पुनश्च तं पेषयित्वा समुद्राम्भसि मिश्रयामासुः।
Verse 42
चिरं गतं पुनः कन्या पित्रे त॑ं संन्यवेदयत् । विप्रेण पुनराहूतो विद्यया गुरुदेहज: । पुनरावृत्य तद् वृत्तं न््यवेदयत तद् यथा
चिरं गते पुनः कन्या पित्रे तं समन्यवेदयत्। विप्रेण पुनराहूतो विद्यया गुरुदेहजः। पुनरावृत्य तद्वृत्तं न्यवेदयत तद्यथा॥
Verse 43
ततस्तृतीयं हत्वा त॑ दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णश: । प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा
ततस्तृतीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः। प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तदा॥
Verse 44
देवयान्यथ भूयो5पि पितरं वाक्यमब्रवीत् पुष्पाहार: प्रेषणकृत् कचस्तात न दृश्यते
देवयानी अथ भूयोऽपि पितरं वाक्यमब्रवीत्—पुष्पाहारः प्रेषणकृत् कचस्तात न दृश्यते।
Verse 45
व्यक्त हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति । तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते,“तात! जान पड़ता है वे मार दिये गये या मर गये। मैं आपसे सच कहती हूँ, मैं उनके बिना जीवित नहीं रह सकती हूँ!
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति। तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते॥
Verse 46
शुक्र उवाच बृहस्पते: सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः । विद्यया जीवितो<प्येवं हन्यते करवाणि किम्
शुक्र उवाच—पुत्रि, बृहस्पतेः सुतः कचः प्रेतगतिं गतः। विद्यया मया संजीवितोऽप्येवं पुनः पुनर्हन्यते; अहं किं करवाणि?
Verse 47
मैवं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते । यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्न सेन्द्रा देवा वसवो5थाश्विनौ च
मैवं शुचो मा रुद देवयानि; न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते। यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च सेन्द्रा देवा वसवोऽथाश्विनौ च।
Verse 48
सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्व- मुपस्थाने संनमन्ति प्रभावात् | अशक्योडसौ जीवयितु द्विजाति: संजीवितो बध्यते चैव भूय:
सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्वमुपस्थाने संनमन्ति प्रभावात्। अशक्योऽसौ जीवयितुं द्विजातिः; संजीवितो बध्यते चैव भूयः।
Verse 49
देवयान्युवाच यस्याड्रिरा वृद्धतम: पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधि: । ऋषे: पुत्र तमथो वापि पौत्र कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्
देवयान्युवाच—यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः। ऋषेः पुत्रस्तमथो वापि पौत्रः; कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्?
Verse 50
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्न सदोत्थित: कर्मसु चैव दक्ष: । कचस्य मार्ग प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचो5डभिरूप:
स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः। कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये; प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः।
Verse 51
वैशम्पायन उवाच स पीडितो देवयान्या महर्षि: समाह्दयत् संरम्भाच्चैव काव्य: । असंशयं मामसुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यानागतान् सूदयन्ति
वैशम्पायन उवाच—सा पीडिता देवयान्या महर्षिः काव्यः संरम्भाच्चैव कचं समाह्वयत्। स चोवाच—न संशयोऽत्र यदसुरा मां द्विषन्ति; तेनैव हि मे शिष्यानागतानिह सूदयन्ति।
Verse 52
अब्राद्मणं कर्तुमिच्छन्ति रौद्रा- स््ते मां यथा व्यभिचरन्ति नित्यम् | अप्यस्य पापस्य भवेदिहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रमू
रौद्रास्ते ब्राह्मणत्वाच्च्यावयितुं मां चिकीर्षन्ति; तस्मान्मां प्रति नित्यं व्यभिचरन्ति। अस्य पापस्येहैव नूनमन्तो भविष्यति। कं न दहेद् ब्रह्महत्या, इन्द्रमपि किमुत।
Verse 53
गुरोहि भीतो विद्यया चोपहूत: शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार । जब गुरुने विद्याका प्रयोग करके बुलाया, तब उनके पेटमें बैठे हुए कच भयभीत हो धीरेसे बोले। (कच उवाच प्रसीद भगवन् महां कचो5हमभिवादये । यथा बहुमत: पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान् ।।
गुरोर्हि भीतो विद्यया चोपहूतः शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार। कच उवाच—प्रसीद भगवन्, महां कचोऽहमभिवादये। यथा बहुमतः पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान्॥ वैशम्पायन उवाच—तमब्रवीत् केन पथोपनीतस्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र।
Verse 54
कच उवाच तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृति: स्मरामि सर्व यच्च यथा च वृत्तम् । न त्वेवं स्यात् तपस: संक्षयो मे ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि
कच उवाच—तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः; स्मरामि सर्वं यच्च यथा च वृत्तम्। न त्वेवं स्यात् तपसः संक्षयो मे; ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि।
Verse 55
असुरै: सुरायां भवतो5स्मि दत्तो हत्वा गग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य । ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्
असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य। ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्।
Verse 56
शुक्र उवाच किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्थात् कचस्य । नान्यत्र कुक्षेमम भेदनेन दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि
शुक्र उवाच—किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से देवयानि? मम वधेनैव कचस्य जीवितं स्थास्यति। नान्यत्रोपायोऽस्ति—मम कुक्षेर्भेदनादेव—येन मद्गतः कचो दृश्येत् बहिर्निष्क्राम्य च।
Verse 57
देवयान्युवाच द्ौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघात: । कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता
देवयान्युवाच—द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेताम्—कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः। कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म; तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता।
Verse 58
शुक्र उवाच संसिद्धरूपो5सि बृहस्पते: सुत यत् त्वां भक्त भजते देवयानी । विद्यामिमां प्राप्तुहि जीविनीं त्वं न चेदिन्द्र: कचरूपी त्वमद्य
शुक्र उवाच—संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत, यत् त्वां भक्तं भजते देवयानी। विद्यामिमां प्राप्नुहि जीविनीं त्वं; न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य।
Verse 59
न निवर्तेत् पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात् । ब्राह्मणं वर्जयित्वैंकं तस्माद् विद्यामवाप्रुहि
न निवर्तेत् पुनर्जीवन् कश्चिदन्यो ममोदरात्। ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद् विद्यामवाप्नुहि।
Verse 60
पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा- मस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात । समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां गुरो: सकाशातृ् प्राप्य विद्यां सविद्य:
पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मां, अस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात। समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां, गुरोः सकाशात् प्राप्य विद्यां सविद्यः।
Verse 61
वैशम्पायन उवाच गुरो: सकाशात् समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्र: । कचो<$भिरूपस्ततक्षणाद् ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दु:
वैशम्पायन उवाच—गुरोः सकाशात् समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः। कचोऽभिरूपस्तत्क्षणाद् ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः॥
Verse 62
दृष्टवा च त॑ पतितं ब्रह्मराशि- मुत्थापयामास मृतं कचो<डपि । विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच
दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशिमुत्थापयामास मृतं कचोऽपि। विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच॥
Verse 63
यः श्रोत्रयोरमृतं संनिषिड्चेद् विद्यामविद्यस्थ यथा ममायम् | त॑ मन्ये5हं पितरं मातरं च तस्मै न द्रहोत् कृतमस्य जानन्
यः श्रोत्रयोरमृतं संनिषिञ्चेद्विद्यामविद्यस्थ यथा ममायम्। तं मन्येऽहं पितरं मातरं च तस्मै न द्रोहं कृतमस्य जानन्॥
Verse 64
ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निर्धि निधीनामपि लब्धविद्या: | ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापॉल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठा:
ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य निर्धिं निधीनामपि लब्धविद्याः। ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं पापान् लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः॥
Verse 65
वैशम्पायन उवाच सुरापानाद् वज्चनां प्राप्य विद्वान् संज्ञानाशं चैव महातिघोरम् | दृष्टवा कचं चापि तथाभिरूपं पीत॑ तदा सुरया मोहितेन
वैशम्पायन उवाच—सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वान् संज्ञानाशं चैव महातिघोरम्। दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन॥
Verse 66
समन्युरुत्थाय महानुभाव- स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्ष: । सुरापानं प्रति संजातमन्यु: काव्य: स्वयं वाक्यमिदं जगाद
वैशम्पायन उवाच— अथ काव्यः कविसुतो महानुभावः समन्युरुत्थाय सुरापानकृतं तदुपप्लवम् अपहर्तुं चिकीर्षुः। सुरापानं प्रति तस्य मन्युः प्रजज्वाल; ब्राह्मणहितचिकीर्षया स स्वयमेवेदं वाक्यम् उदाजहार।
Verse 67
यो ब्राह्मणोअ्द्यप्रभूतीह कश्रनि- न्मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धि: । अपेतधर्मा ब्रह्म॒हा चैव स स्या- दस्मिंल्लोके गर्लहितः स्यात् परे च
यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चिन्न्मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः। अपेतधर्मा ब्रह्महा चैव स स्यादस्मिँल्लोके गर्हितः स्यात् परे च॥
Verse 68
मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके । सन््तो विप्रा: शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्लोपशृण्वन्तु सर्वे
मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके। सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे॥
Verse 69
इतीदमुक्त्वा स महानुभाव- स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेय: । तान् दानवान् दैवविमूढबुद्धी - निदं समाहूय वचो<भ्युवाच
इतीदमुक्त्वा स महानुभावस्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः। तान् दानवान् दैवविमूढबुद्धीनिदं समाहूय वचोऽभ्युवाच॥
Verse 70
आचक्षे वो दानवा बालिशा: स्थ सिद्ध: कचो वत्स्यति मत्सकाशे । संजीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूत:
आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे। संजीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः॥
Verse 71
(यो5कार्षीद् दुष्करं कर्म देवानां कारणात् कच: । न तत्कीर्तिर्जरां गच्छेद् यज्ञियश्न भविष्यति ।।
वैशम्पायन उवाच—देवानां कारणात् कचो दुष्करं कर्माकार्षीत्। तस्मात् तस्य कीर्तिर्न कदाचन जरां गमिष्यति, स च यज्ञभागस्याधिकारी भविष्यति। इत्येतदुक्त्वा स भार्गवो विरराम। दानवा विस्मयाविष्टाः स्वानि निवेशनानि प्रययुः॥
Verse 72
गुरोरुष्प सकाशे तु दशवर्षशतानि स: । अनुज्ञात: कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम्,कचने एक हजार वर्षोतक गुरुके समीप रहकर अपना व्रत पूरा कर लिया। तब घर जानेकी अनुमति मिल जानेपर कचने देवलोकमें जानेका विचार किया
गुरोरुशनसः सकाशे स दशवर्षशतान्युषित्वा व्रतमावृत्य कचः। अनुज्ञातो गन्तुं सन् त्रिदशालयं गन्तुमियेष॥
Verse 76
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने षट्सप्ततितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने षट्सप्ततितमोऽध्यायः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether Yayāti may accept Devayānī’s self-choice without prior paternal gifting, given the perceived risks of violating social-ritual legitimacy and the potential repercussions of displeasing Śukra.
Personal desire and political advantage are subordinated to regulated legitimacy: consent, authorization, and respectful conduct toward spiritual authority are presented as stabilizing constraints within royal decision-making.
No explicit phalaśruti appears in this unit; the meta-significance is conveyed structurally through the narrator’s framing and the causal setup for later dynastic outcomes arising from formally conditioned marital arrangements.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.