Adhyaya 63
Duḥṣantasya Vana-praveśaḥ (King Duḥṣanta’s Entry into the Forest Hunt)
Upa-parva: Duḥṣanta–Śakuntalā Upākhyāna (Ādi Parva episode)
Vaiśaṃpāyana narrates Duḥṣanta’s departure on a hunt with extensive cavalry and elephants, surrounded by armed warriors bearing swords, spears, clubs, maces, and lances. The movement is marked by martial acoustics—lion-roars of soldiers, conches and drums, chariot-wheel resonance, elephant trumpeting, and the mixed sounds of neighing and shouted signals—creating a public spectacle of royal force. Women positioned on palace rooftops observe and praise the king as an enemy-subduing, Indra-like figure, showering flowers as a sign of approval and auspiciousness. Praised by Brahmins and followed by townspeople for a distance, Duḥṣanta proceeds in a bird-like (Suparṇa-comparable) chariot, filling earth and sky with sound. He reaches a forest described as Nandana-like yet harsh: uneven, rocky, expansive, waterless, and uninhabited, populated by formidable animal groups. The king and his retinue range through it, hunting diverse game; he kills tigers and other animals with arrows at distance and with sword at close range, also employing spear and mace techniques. The forest’s fauna scatter; thirsty, exhausted animals collapse near a dry riverbed, while some are consumed by hungry predators and forest-dwellers who kindle fire and cook meat. Wounded, panicked elephants trample many men. The chapter closes with an image of the forest “covered” by the king’s force like a storm-cloud with a shower of arrows, its large beasts felled—an emphatic portrayal of kṣātra dominance within a liminal wilderness setting.
Chapter Arc: पौरवनन्दन राजा उपरिचर वसु—इन्द्र के उपदेश से रमणीय चेदिदेश का राज्य ग्रहण कर—धर्म-प्रतिष्ठा और राजधर्म की नई रीति का प्रवर्तन करता है। → राजा वसु का वैराग्य-प्रवृत्त आश्रम-वास और तपोनिधि-से जीवन देखकर शक्रपुरोग देवगण भी उसे उपासना देने आते हैं; वहीं से राजसत्ता, तपस्या और देव-आज्ञा के बीच सूक्ष्म तनाव उभरता है। आगे कथा सत्यवती तक मुड़ती है—उसके जीवन में लोक-लज्जा, देह-गन्ध और भविष्य के महापुरुषों की छाया एक साथ घिरने लगती है। → सत्यवती महर्षि से वर मांगती है—‘गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम्’—और उसे मनोवांछित वरदान मिलता है; कुहरे/माया-रचना से परिवेश अन्धकार-सा हो उठता है और तपस्विनी कन्या विस्मित व लज्जित होती है, मानो भाग्य स्वयं उसके चारों ओर आवरण बुन रहा हो। → वरदान के फलस्वरूप सत्यवती ‘योजनगन्धा’ नाम से प्रसिद्ध होती है; उसके जीवन में नारीत्व के समागमोचित गुणों का उदय होता है और वंश-परम्परा की धारा (व्यासादि प्रमुख पात्रों की भूमिका) के लिए भूमि तैयार हो जाती है। साथ ही राजा वसु द्वारा आरम्भ की गई राज-रीति—श्रेष्ठ राजाओं द्वारा यष्टि-प्रवेश की परम्परा—स्थापित होकर ‘तबसे आजतक’ चलती बताई जाती है। → कथा आगे कुरुवंश के महाविग्रह की ओर संकेत करती है—अपरिमेय राजाओं की सेनाएँ जुटेंगी, जिनके नाम भी असंख्य हैं—और श्रोताओं को आने वाले महासमर की विराटता का पूर्वाभास देकर छोड़ देती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ११३ श्लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) जा >> हु नाग त्रेषष्टितमोड्ध्याय: राजा उपरिचरका चरित्र तथा सत्यवती
वैशम्पायन उवाच । राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः । बभूव मृगयां गन्तुं सदा किल धृतव्रतः ॥
Verse 2
स चेदिविषयं रम्यं वसु: पौरवनन्दन: । इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपति:,पौरवनन्दन राजा उपरिचर वसुने इन्द्रके कहनेसे अत्यन्त रमणीय चेदिदेशका राज्य स्वीकार किया था
स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः । इन्द्रोपदेशाज्जग्राह रमणीयं महीपतिः ॥
Verse 3
तमाश्रमे न्यस्तशस्त्र निवसन्तं तपोनिधिम् । देवा: शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे
तमाश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोनिधिम् । देवाः शक्रपुरोगा वै राजानमुपतस्थिरे ॥
Verse 4
इन्द्रत्वमहों राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै । त॑ सान्त्वेन नृपं साक्षात् तपस: संन्यवर्तयन्
इन्द्रत्वमहों राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै । तं सान्त्वेन नृपं साक्षात् तपसः संन्यवर्तयन् ॥
Verse 5
देवा ऊचु: न संकीर्येत धर्मो5यं पृथिव्यां पृथिवीपते । त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत्
देवा ऊचुः—न संकीर्येत धर्मोऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते। त्वया हि धर्मो विधृतः कृत्स्नं धारयते जगत्॥
Verse 6
इन्द्र वाच लोके धर्म पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहित: । धर्मयुक्तस्ततो लोकान् पुण्यान् प्राप्स्यसि शाश्वतान्
इन्द्र उवाच—लोके धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः। धर्मयुक्तस्ततो लोकान् पुण्यान् प्राप्स्यसि शाश्वतान्॥
Verse 7
दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रिय: । रम्य: पृथिव्यां यो देशस्तमावस नराधिप
दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखाभूतो मम प्रियः। रम्यः पृथिव्यां यो देशस्तमावस नराधिप॥
Verse 8
पशव्यश्रैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान् । स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्न भोग्यैर्भूमिगुणैर्युत:
पशव्यश्चैव पुण्यश्च प्रभूतधनधान्यवान्। स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः॥
Verse 9
अर्थवानेष देशो हि धनरत्नादिभिय्युत: । वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप
अर्थवान् एष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः। वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप॥
Verse 10
धर्मशीला जनपदा: सुसंतोषाश्न साधव: । न च मिथ्याप्रलापो>त्र स्वैरेष्वपि कुतोडन्यथा
वैशम्पायन उवाच—धर्मशीलाः सुसन्तुष्टाः साधवश्च जनपदाः। न चात्र मिथ्याप्रलापोऽस्ति; स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा॥
Verse 11
न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रता: । युज्जते धुरि नो गाश्न कृशान् संधुक्षयन्ति च
न च पित्रा विभज्यन्ते पुत्रा गुरुहिते रताः। युज्यन्ते धुरि नो गाश्च कृशान् सन्धुक्षयन्ति च॥
Verse 12
सर्वे वर्णा: स्वधर्मस्था: सदा चेदिषु मानद । न ते>स्त्यविदितं किंचित् त्रिषु लोकेषु यद् भवेत्
सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद। न तेऽस्त्यविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु यद्भवेत्॥
Verse 13
इस समय चेदिदेश पशुओंके लिये हितकर
तदा चेदिदेशः पशूनां हितकरः पुण्यजनकः प्रचुरधनधान्यसम्पन्नः स्वर्गसुखोपमः रक्षणीयः सौम्यश्च भोग्यपदार्थैर्भूमिगुणैश्च समन्वितः। अनेकरत्नधनसमृद्धोऽयं देशः; अस्य वसुधा वसुना पूर्णा। अतस्त्वं चेदिपालो भूत्वा तत्रैव निवस। तत्र जनपदा धर्मशीलाः सन्तुष्टाः साधवश्च; हास्यपरिहासेष्वपि न मिथ्याभाषणं, कुतोऽन्येषु कालेषु। पुत्राः सदा गुरुजनहिते रताः; पिता जीवन्नेव न तेषां विभागं करोति। तत्र जनाः वृषभान् भारवहने न नियुञ्जते, दीनानाथांश्च पोषयन्ति। मानद! चेदिषु सर्वे वर्णाः सदा स्वधर्मस्थाः। त्रिषु लोकेषु यद्भवेत् तदपि तत्र स्थितं त्वां न गूह्येत—त्वं सर्वज्ञो भविष्यसि॥ देयोपभोग्यं दिव्यं त्वामाकाशे स्फाटिकं महत्। आकाशगं मद्दत्तं विमानं तव सेवायै सदा उपतिष्ठेत्॥
Verse 14
त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थित: । चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव,सम्पूर्ण मनुष्योंमें एक तुम्हीं इस श्रेष्ठ विमानपर बैठकर मूर्तिमान् देवताकी भाँति सबके ऊपर-ऊपर विचरोगे
त्वमेकः सर्वमर्त्येषु विमानवरमास्थितः। चरिष्यस्युपरिस्थो हि देवो विग्रहवानिव॥
Verse 15
ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपंकजाम् । धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम्
ददामि ते वैजयन्तीं मालामम्लानपङ्कजाम् । धारयिष्यति सङ्ग्रामे या त्वां शस्त्रैरविक्षतम् ॥
Verse 16
लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप । इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत्,नरेश्वर! यह माला ही इन्द्रमालाके नामसे विख्यात होकर इस जगत्में तुम्हारी पहचान करानेके लिये परम धन्य एवं अनुपम चिह्न होगी
लक्षणं चैतदेवेह भविता ते नराधिप । इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यमप्रतिमं महत् ॥
Verse 17
यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदन: । इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम्
यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः । इष्टप्रदानमुद्दिश्य शिष्टानां प्रतिपालिनीम् ॥
Verse 18
तस्या: शक्रस्य पूजार्थ भूमौ भूमिपतिस्तदा । प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा,तदनन्तर एक वर्ष बीतनेपर भूपाल वसुने इन्द्रकी पूजाके लिये उस छड़ीको भूमिमें गाड़ दिया
तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा । प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा ॥
Verse 19
ततः प्रभृति चाद्यापि यष्टे: क्षितिपसत्तमै: । प्रवेश: क्रियते राजन् यथा तेन प्रवर्तित:,राजन्! तबसे लेकर आजतक श्रेष्ठ राजाओंद्वारा छड़ी धरतीमें गाड़ी जाती है। वसुने जो प्रथा चला दी, वह अबतक चली आती है
ततः प्रभृति चाद्यापि यष्टेः क्षितिपसत्तमैः । प्रवेशः क्रियते राजन् यथा तेन प्रवर्तितः ॥
Verse 20
अपरेद्युस्ततस्तस्या: क्रियते<त्युच्छूयो नृपैः । अलंकृताया: पिटकैर्गन्धमाल्यैश्न भूषणै:
वैशम्पायन उवाच—अथापरेद्युः नृपैस्तां यष्टिं तस्मात्स्थानादुद्धृत्य अत्युच्छ्रिते देशे स्थाप्यते। सा च वस्त्रपिटकैर्गन्धमाल्यैर्भूषणैश्च समलङ्क्रियते।
Verse 21
माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत् क्रियतेडपि च । भगवान् पूज्यते चात्र हंसरूपेण चेश्वर:
माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत्क्रियतेऽपि च। भगवान् पूज्यते चात्र हंसरूपेण चेश्वरः॥
Verse 22
स्वयमेव गृहीतेन वसो: प्रीत्या महात्मन: । सतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्टवा देव: कृतां शुभाम्
स्वयमेव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः। सतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा देवः कृतां शुभाम्॥
Verse 23
वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीत् प्रभु: । ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्न महं मम
वसुना राजमुख्येन प्रीतिमानब्रवीत् प्रभुः। ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्च महं मम॥
Verse 24
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नुटप: । तेषां श्रीरविजयश्रैव सराष्ट्राणां भविष्यति
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः। तेषां श्रीरविजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति॥
Verse 25
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति | एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति। एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप, स प्रेम्णा सम्यक् सत्कृतः॥
Verse 26
वसु: प्रीत्या मघवता महाराजो5भिसत्कृत: । उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नरा:
वसु: प्रीत्या मघवता महाराजोऽभिसत्कृतः। उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नरा:॥ इन्द्रोत्सवेन ते शक्राद् वरं प्राप्य परां गतिम्। भूमिरत्नादिदानानां पुण्यैः तुल्यां अवाप्स्यथ॥
Verse 27
भूमिरत्नादिभिदनिस्तथा पूज्या भवन्ति ते । वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च
भूमिरत्नादिभिर्दानैस्तथा पूज्या भवन्ति ते। वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन च॥
Verse 28
सम्पूजितो मघवता वसुश्नैदी श्वरो नृप: । पालयामास धर्मेण चेदिस्थ: पृथिवीमिमाम्,इन्द्रके द्वारा उपर्युक्त रूपसे सम्मानित चेदिराज वसुने चेदिदेशमें ही रहकर इस पृथ्वीका धर्मपूर्वक पालन किया
सम्पूजितो मघवता वसुश्नैदीश्वरो नृपः। पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीमिमाम्॥
Verse 29
इन्द्रप्रीत्या चेदिपतिश्नकारेन्द्रमहं वसु: । पुत्राश्नास्य महावीर्या: पज्चासन्नमितौजस:
इन्द्रप्रीत्या चेदिपतिः श्नकारेन्द्रमहं वसुः। पुत्राः पञ्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः॥
Verse 30
नानाराज्येषु च सुतान् स सम्राडभ्यषेचयत् । महारथो मागधानां विश्रुतो यो बृहद्रथ:,सम्राट् वसुने विभिन्न राज्योंपर अपने पुत्रोंको अभिषिक्त कर दिया। उनमें महारथी बृहद्रथ मगध देशका विख्यात राजा हुआ
वैशम्पायन उवाच— स सम्राट् नानाराज्येषु सुतान् अभ्यषेचयत्। तेषु मागधानां महारथो विश्रुतो बृहद्रथः सम्राड् अभवत्॥
Verse 31
प्रत्यग्रह: कुशाम्बश्व यमाहुर्मणिवाहनम् । मावेल्लश्न यदुश्चैव राजन्यश्वापराजित:
वैशम्पायन उवाच— द्वितीयः प्रत्यग्रहः नाम, तृतीयः कुशाम्बः स मणिवाहन इति चोच्यते। चतुर्थो मावेल्लः, पञ्चमो यदुः राजन्यः अपराजितः॥
Verse 32
एते तस्य सुता राजनू् राजर्षेर्भूरितेजस: । न््यवासयन् नामभ्रि: स्वैस्ते देशांश्ष पुराणि च,राजा जनमेजय! महातेजस्वी राजर्षि वसुके इन पुत्रोंने अपने-अपने नामसे देश और नगर बसाये
वैशम्पायन उवाच— एते तस्य सुता राजन् राजर्षेर्भूरितेजसः। स्वैर्नामभिर्न्यवासयन् देशांश्च पुराणि च॥
Verse 33
वासवा: पड्च राजानः पृथग्वंशाश्व शाश्वता: | वसन्तमिन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्
वैशम्पायन उवाच— वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः। वसन्तम् इन्द्रप्रासादे आकाशे स्फाटिके च तम्॥
Verse 34
उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम् । राजोपरिचरेत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्
वैशम्पायन उवाच— उपतस्थुर्महात्मानं गन्धर्वाप्सरसो नृपम्। राजोपरिचर इत्येवं नाम तस्याथ विश्रुतम्॥
Verse 35
पुरोपवाहिनीं तस्य नदीं शुक्तिमतीं गिरि: । अरौत्सीच्चेतनायुक्त: कामात् कोलाहल: किल,उनकी राजधानीके समीप शुक्तिमती नदी बहती थी। एक समय कोलाहल नामक सचेतन पर्वतने कामवश उस दिव्यरूपधारिणी नदीको रोक लिया
वैशम्पायन उवाच— तस्य राजधानीसमीपे शुक्तिमती नाम नदी पुरोपवाहिनी प्रववौ। किल कदाचित् चेतनायुक्तः कोलाहल इति गिरिः कामात् दिव्यरूपधारिणीं तां नदीं निरुरोध।
Verse 36
गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत् । निश्षक्राम ततस्तेन प्रहारविवरेण सा
गिरिं कोलाहलं तं तु पदा वसुरताडयत्। निष्क्रामत ततस्तेन प्रहारविवरेण सा॥
Verse 37
तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वत: स्वयम् । तस्माद् विमोक्षणात् प्रीता नदी राज्ञे न््यवेदयत्
तस्यां नद्यामजनयन्मिथुनं पर्वतः स्वयम्। तस्माद्विमोक्षणात् प्रीता नदी राज्ञे न्यवेदयत्॥
Verse 38
यः पुमानभवत् तत्र तं स राजर्षिसत्तम: | वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दम:,उनमें जो पुरुष था, उसे शत्रुओंका दमन करनेवाले धनदाता राजर्षिप्रवर वसुने अपना सेनापति बना लिया
यः पुमानभवत् तत्र तं स राजर्षिसत्तमः। वसुर्वसुप्रदश्चक्रे सेनापतिमरिन्दमः॥
Verse 39
चकार पत्नीं कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः । वसो: पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत्
चकार पत्नीं कन्यां तु तथा तां गिरिकां नृपः। वसोः पत्नी तु गिरिका कामकालं न्यवेदयत्॥
Verse 40
ऋतुकालमनुप्राप्ता सनाता पुंसवने शुचि: । तदह: पितरश्वैनमूचुर्जहि मृगानिति
वैशम्पायन उवाच—ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता शुचिर्भूत्वा पुंसवने, तस्मिन्नेव दिने पितर एनं प्रत्युवाचुः—“जहि मृगान्” इति। स च पार्थिवः पितृणां नियोगमनतिक्रम्य वनं जगाम मृगयानिमित्तम्; अन्तःकरणं तु गिरिकायामेव निबद्धं बभूव।
Verse 41
त॑ राजसत्तमं प्रीतास्तदा मतिमतां वर | स पितृणां नियोगं तमनतिक्रम्य पार्थिव:
वैशम्पायन उवाच—तदा मतिमतां वर! पितरः प्रीताः सन्तो राजसत्तमं तमाजग्मुः। स पार्थिवः पितृणां नियोगं तमनतिक्रम्य मृगान् हन्तुं वनं प्रविवेश; कामातुरोऽपि गिरिकायामेव मनो न्यधात्, या स्नाता शुचिर्भूत्वा ऋतौ समागमं याचितवती।
Verse 42
चकार मृगयां कामी गिरिकामेव संस्मरन् | अतीवरूपसम्पन्नां साक्षाच्छियमिवापराम्
कामी मृगयां चकार गिरिकामेव संस्मरन्। अतीवरूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्॥
Verse 43
अशोकैश्नम्पकैश्वूतैरनेकैरतिमुक्तकै: । पुन्नागै: कर्णिकारैश्व वकुलैर्दिव्यपाटलै:
अशोकैश्चम्पकैश्चूतैरनेकैरतिमुक्तकैः। पुन्नागैः कर्णिकारैश्च वकुलैर्दिव्यपाटलैः॥
Verse 44
पाटलैनरिकेलैश्व चन्दनैश्नार्जुनैस्तथा । एतै रम्यैर्महावक्षै: पुण्यै: स्वादुफलैर्युतम्
पाटलैर्नारिकेलैश्च चन्दनैर्नार्जुनैस्तथा। एतै रम्यैर्महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्युतम्॥
Verse 45
कोकिलाकुलसंनादं मत्तभ्रमरनादितम् । वसन्तकाले तत् तस्य वन चैत्ररथोपमम्
वैशम्पायन उवाच—वसन्तकाले तद् वनं तस्य चैत्ररथोपमं बभूव; कोकिलाकुलसंनादं मत्तभ्रमरनादितं च।
Verse 46
मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यद् गिरिकां तदा । अपश्यन् कामसंतप्तश्नरमाणो यदृच्छया
मन्मथाभिपरीतात्मा नापश्यद् गिरिकां तदा। अपश्यन् कामसंतप्तो भ्रममाणो यदृच्छया॥
Verse 47
पुष्पसंछन्नशाखाग्रं पललवैरुपशोभितम् । अशोकं स्तबकैश्छन्न॑ं रमणीयमपश्यत
पुष्पसंछन्नशाखाग्रं पल्लवैरुपशोभितम्। अशोकं स्तबकैश्छन्नं रमणीयमपश्यत॥
Verse 48
अधस्तात् तस्य छायायां सुखासीनो नराधिप: । मधुगन्धैश्न संयुक्त पुष्पगन्धथमनोहरम्
अधस्तात् तस्य छायायां सुखासीनो नराधिपः। मधुगन्धैश्च संयुक्तं पुष्पगन्धं मनोहरम्॥
Verse 49
वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात् । तस्य रेत: प्रचस्कन्द चरतो गहने वने
वायुना प्रेर्यमाणस्तु धूम्राय मुदमन्वगात्। तस्य रेतः प्रचस्कन्द चरतो गहने वने॥
Verse 50
स्कन्नमात्रं च तद् रेतो वृक्षपत्रेण भूमिप: । प्रतिजग्राह मिथ्या मे न पतेद् रेत इत्युत,उसके स्खलित होते ही राजाने यह सोचकर कि मेरा वीर्य व्यर्थ न जाय, उसे वृक्षके पत्तेपर उठा लिया
स्कन्नमात्रं च तद् रेतो वृक्षपत्रेण भूमिपः । प्रतिजग्राह—मिथ्या मे न पतेद् रेत इत्युत ॥
Verse 51
इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति । ऋतुश्न तस्या: पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभु:
इदं मिथ्या परिस्कन्नं रेतो मे न भवेदिति । ऋतुश्च तस्याः पत्न्या मे न मोघः स्यादिति प्रभुः ॥
Verse 52
संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुन: पुनः । अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तम:
संचिन्त्यैवं तदा राजा विचार्य च पुनः पुनः । अमोघत्वं च विज्ञाय रेतसो राजसत्तमः ॥
Verse 53
शुक्रप्रस्थापने काल॑ महिष्या: प्रसमीक्ष्य वै अभिमन्त्रयाथ तच्छुक्रमारात् तिष्ठन्तमाशुगम्
शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य वै । अभिमन्त्र्याथ तच्छुक्रमारात् तिष्ठन्तमाशुगम् ॥
Verse 54
सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोडब्रवीत् । मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रे मम गृहं नय
सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्वज्ञो गत्वा श्येनं ततोऽब्रवीत् । मत्प्रियार्थमिदं सौम्य शुक्रं मम गृहं नय ॥
Verse 55
गिरिकाया: प्रयच्छाशु तस्या हागर्तवमद्य वै । गृहीत्वा तत् तदा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान्
वैशम्पायन उवाच— “गिरिकायाः प्रयच्छाशु; तस्या ह्यागर्तवमद्य वै।” तत् तदा रेतो गृहीत्वा श्येनस्तूर्णमुत्पत्य वेगवान् ततोऽन्तरं जगाम।
Verse 56
जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहंगम: । तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापर:,वह आकाशबचारी पक्षी सर्वोत्तम वेगका आश्रय ले उड़ा जा रहा था, इतनेहीमें एक दूसरे बाजने उसे आते देखा
जवं परममास्थाय प्रदुद्राव विहङ्गमः। तमपश्यदथायान्तं श्येनं श्येनस्तथापरः॥
Verse 57
अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्टवैवामिषशड्कया । तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतु:
अभ्यद्रवच्च तं सद्यो दृष्ट्वैवामिषशङ्कया। तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः॥
Verse 58
युध्यतोरपतदू रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि । तत्राद्विकेति विख्याता ब्रह्मशापाद् वराप्सरा:
युध्यतोः पतद् रेतस्तच्चापि यमुनाम्भसि। तत्राद्रिकेति विख्याता ब्रह्मशापाद् वराप्सराः॥
Verse 59
मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी । श्येनपादपरि भ्रष्ट तद् वीर्यमथ वासवम्
मीनभावमनुप्राप्ता बभूव यमुनाचरी। श्येनपादपरिभ्रष्टं तद् वीर्यमथ वासवम्॥
Verse 60
जग्राह तरसोपेत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी । कदाचिदपि मत्सीं तां बबन्धुर्मत्स्यजीविन:
वैशम्पायन उवाच—सा मत्स्यरूपिण्यद्रिका तरसोपेत्य तद् जग्राह। अथ कालेन मत्स्यजीविनो धीवराः तां मत्सीं जालेन बद्ध्वा, तस्या उदरं विदार्य, तत्रान्तः कन्यां च कुमारं च ददृशुः—यमुनाजले कामदैवयोर्विचित्रं फलमिव प्रादुरभवत्।
Verse 61
मासे च दशमे प्राप्तेतदा भरतसत्तम । उज्जहुरुदरात् तस्याः स्त्री पुमांसं च मानुषम्
दशमे मासि सम्प्राप्ते तदा भरतसत्तम। तां मत्सीं जालेन बद्ध्वा धीवराः समुपागताः॥ तस्या उदरात् तदा स्त्रीं पुमांसं च मानुषम् उज्जह्रुः।
Verse 62
आश्चर्यभूतं तद् गत्वा राज्ञेडथ प्रत्यवेदयन् काये मत्स्या इमौ राजन् सम्भूतौ मानुषाविति
तदाश्चर्यं समालोक्य धीवराः पार्थिवं ययुः। प्रत्यवेदयन्—राजेन्द्र, मत्स्यकाये इमौ मानुषौ सम्भूताविति॥
Verse 63
तयो: पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा । स मत्स्यो नाम राजासीदू धार्मिक: सत्यसंगर:
तयोः पुमांसं जग्राह राजोपरिचरस्तदा। स मत्स्यो नाम राजासीद् धार्मिकः सत्यसंगरः॥
Verse 64
साप्सरा मुक्तशापा च क्षणेन समपद्यत । या पुरोक्ता भगवता तिर्यग्योनिगता शुभा
सा शापात् क्षणमात्रेण मुक्त्वा पुनरप्सराभवत्। या पुरा भगवता प्रोक्ता तिर्यग्योनिगता शुभा॥
Verse 65
मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि । ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना
वैशम्पायन उवाच—मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि। ततः सा जनयित्वा तौ विशस्ता मत्स्यघातिना॥
Verse 66
संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च । सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सरा:
वैशम्पायन उवाच—संत्यज्य मत्स्यरूपं सा दिव्यं रूपमवाप्य च। सिद्धर्षिचारणपथं जगामाथ वराप्सरा॥
Verse 67
इधर वह शुभलक्षणा अप्सरा अद्विका क्षणभरमें शापमुक्त हो गयी। भगवान् ब्रह्माजीने पहले ही उससे कह दिया था कि 'तिर्यगू-योनिमें पड़ी हुई तुम दो मानव-संतानोंको जन्म देकर शापसे छूट जाओगी।” अतः मछली मारनेवाले मललाहने जब उसे काटा तो वह मानव-बालकोंको जन्म देकर मछलीका रूप छोड़ दिव्य रूपको प्राप्त हो गयी। इस प्रकार वह सुन्दरी अप्सरा सिद्ध महर्षि और चारणोंके पथसे स्वर्गलोकमें चली गयी || ६४-- ६६ || सा कन्या दुहिता तस्या मत्स्या मत्स्यसगन्धिनी । राज्ञा दत्ता च दाशाय कन्येयं ते भवत्विति
वैशम्पायन उवाच—तदा सा शुभलक्षणा अप्सरा अद्विका क्षणेनैव शापमुक्ताभवत्। पूर्वमेव हि ब्रह्मा तामुवाच—‘तिर्यग्योनौ पतिता त्वं मानुषौ द्वौ प्रसूय शापात् प्रमोक्ष्यसे’ इति। ततो मत्स्यघातिना मत्स्यं विदार्यमाणे सा मानुषौ शिशू प्रसूय मत्स्यरूपं विहाय दिव्यं रूपमवाप। एवं सा सुन्दरी अप्सरा सिद्धमहर्षिचारणपथेन स्वर्गलोकं जगाम। तयोर्जातयोः कन्या या, मत्स्यदुहिता मत्स्यगन्धिनी च; तां राजा दाशाय दत्त्वा उवाच—‘कन्येयम् ते भवत्विति’॥
Verse 68
रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वे: समुदिता गुणै: । सा तु सत्यवती नाम मत्स्यघात्यभिसंश्रयात्
वैशम्पायन उवाच—रूपसत्त्वसमायुक्ता सर्वैः समुदिता गुणैः। सा तु सत्यवती नाम प्रसिद्धा समपद्यत॥ मत्स्यघात्यभिसंश्रयात् मत्स्यगन्धेति चापि सा। पितुः शुश्रूषणार्थं तु यमुनाजलमध्यगा॥ नावं वाहयती काले कस्मिंश्चिदृषिः पराशरः। तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तां ददर्श मनोहराम्॥ अतिरूपसमायुक्तां सिद्धानामपि मोहनाम्॥
Verse 69
आसीत् सा मत्स्यगन्धैव कंचित् काल शुचिस्मिता । शुश्रूषार्थ पितुर्नावं वाहयन्तीं जले च ताम्
वैशम्पायन उवाच—आसीत्सा मत्स्यगन्धैव कञ्चित्कालं शुचिस्मिता। शुश्रूषार्थं पितुर्नावं वाहयन्ती जले तदा॥
Verse 70
तीर्थयात्रां परिक्रामन्नपश्यद् वै पराशर: । अतीवरूपसम्पन्नां सिद्धानामपि काड्क्षिताम्
वैशम्पायन उवाच । तीर्थयात्रां परिक्रामन् पराशरो मुनिसत्तमः । अपश्यदतिरूपाढ्यां कन्यां सिद्धैरपि काङ्क्षिताम् ॥
Verse 71
दृष्टवैव स च तां धीमांश्नकमे चारुहासिनीम् । दिव्यां तां वासवीं कन्यां रम्भोरुं मुनिपुड़व:
दृष्ट्वैव स तदा धीमान् श्यामां चारुहासिनीम् । दिव्यां वासवकन्यां तां रम्भोरुं मुनिपुङ्गवः ॥
Verse 72
संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत । साब्रवीत् पश्य भगवन् पारावारे स्थितानूषीन्,और कहा--'कल्याणी! मेरे साथ संगम करो।” वह बोली--“भगवन्! देखिये, नदीके आर-पार दोनों तटोंपर बहुत-से ऋषि खड़े हैं
संगमं मम कल्याणि कुरुष्वेत्यभ्यभाषत । सा ब्रवीत् पश्य भगवन् पारावारे स्थितान् ऋषीन् ॥
Verse 73
आवयोर्दष्टयोरेभि: कथं तु स्थात् समागम: । एवं तयोक्तो भगवान् नीहारमसूजत् प्रभु:
आवयोर्दृष्टयोरेभिः कथं तु स्यात् समागमः । एवं तयोक्तो भगवान् नीहारमसृजत् प्रभुः ॥
Verse 74
येन देश: स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् । दृष्टवा सृष्ट तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा
येन देशः स सर्वस्तु तमोभूत इवाभवत् । दृष्ट्वा सृष्टं तु नीहारं ततस्तं परमर्षिणा ॥
Verse 75
सत्यवत्युवाच विद्धि मां भगवन् कनन््यां सदा पितृवशानुगाम्,सत्यवतीने कहा--भगवन्! आपको मालूम होना चाहिये कि मैं सदा अपने पिताके अधीन रहनेवाली कुमारी कन्या हूँ
सत्यवत्युवाच—विद्धि मां भगवन् कन्यां सदा पितृवशानुगाम्।
Verse 76
त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन््याभावो ममानघ । कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम
त्वत्संयोगाच्च दुष्येत कन्याभावो ममानघ। कन्यात्वे दूषिते वापि कथं शक्ष्ये द्विजोत्तम॥
Verse 77
गृहं गन्तुमृषे चाहं धीमन् न स्थातुमुत्सहे । एतत् संचिन्त्य भगवन् विधत्स्व यदनन्तरम्
गृहं गन्तुमृषे चाहं धीमन् न स्थातुमुत्सहे। एतत् संचिन्त्य भगवन् विधत्स्व यदनन्तरम्॥
Verse 78
एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तम: । उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि
एवमुक्तवतीं तां तु प्रीतिमानृषिसत्तमः। उवाच मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि॥
Verse 79
वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि | वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्व: शुचिस्मिते
वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि। वृथा हि न प्रसादो मे भूतपूर्वः शुचिस्मिते॥
Verse 80
एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् । स चास्यै भगवान् प्रादान्मनस:काडूक्षितं भुवि
एवमुक्ता वरं वव्रे गात्रसौगन्ध्यमुत्तमम् । स चास्यै भगवान् प्रादान्मनसः काङ्क्षितं भुवि ॥
Verse 81
ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुण भूषिता । जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भधुतकर्मणा
ततो लब्धवरा प्रीता स्त्रीभावगुणभूषिता । जगाम सह संसर्गमृषिणाद्भुतकर्मणा ॥ तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम् ॥
Verse 82
तेन गन्धवतीत्येवं नामास्या: प्रथितं भुवि | तस्यास्तु योजनाद् गन्धमाजिध्रन्त नरा भुवि
तेन गन्धवतीत्येवं नामास्याः प्रथितं भुवि । तस्यास्तु योजनाद् गन्धमाजिघ्रन्त नरा भुवि ॥
Verse 83
इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम्
इति सत्यवती हृष्टा लब्ध्वा वरमनुत्तमम् । पराशरं समासाद्य सद्यः पुत्रमजीजनत् ॥ यमुनाद्वीपे जज्ञे स पराशरनन्दनः शक्तिमान् व्यासः ॥
Verse 84
पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भ सुषाव सा । जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्य: स वीर्यवान्
पराशरेण संयुक्ता सद्यो गर्भं सुषाव सा । जज्ञे च यमुनाद्वीपे पाराशर्यः स वीर्यवान् ॥
Verse 85
स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे | स्मृतो<5हं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोडब्रवीत्
स मातरमनुज्ञाप्य तपस्येव मनो दधे। स्मृतोऽहं दर्शयिष्यामि कृत्येष्विति च सोऽब्रवीत्॥
Verse 86
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् | न्यस्तो द्वीपे स यद् बालस्तस्माद् द्वैपायन: स्मृत:
एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात्। न्यस्तो द्वीपे स यद् बालस्तस्माद् द्वैपायनः स्मृतः॥
Verse 87
(ततः सत्यवती हृष्टा जगाम स्वं निवेशनम् । तस्यास्त्वायोजनाद् गन्धमाजिध्रन्ति नरा भुवि ।।
ततः सत्यवती हृष्टा जगाम स्वं निवेशनम्। तस्यास्त्वायोजनाद् गन्धमाजिघ्रन्ति नरा भुवि॥ दाशराज उवाच— त्वामाहुर्मत्स्यगन्धेति कथं बाले सुगन्धता। अपास्य मत्स्यगन्धत्वं केन दत्ता सुगन्धता॥ सत्यवत्युवाच— शक्तिः पुत्रो महाप्राज्ञः पराशर इति स्मृतः। नावं वाहयमानाया मम दृष्ट्वा सुगर्हितम्॥ अपास्य मत्स्यगन्धत्वं योजनाद् गन्धतां ददौ। ऋषेः प्रसादं दृष्ट्वा तु जनाः प्रीतिमुपागमन्॥
Verse 88
ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाड्क्षया । विव्यास वेदान् यस्मात् स तस्माद् व्यास इति स्मृत:
ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च तथानुग्रहकाङ्क्षया। विव्यास वेदान् यस्मात् स तस्माद् व्यास इति स्मृतः॥
Verse 89
वेदानध्यापयामास महाभारतपज्चमान् | सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्
वेदानध्यापयामास महाभारतपञ्चमान्। सुमन्तुं जैमिनिं पैलं शुकं चैव स्वमात्मजम्॥ वैशम्पायनमेव च। ततोऽन्योन्यं पृथक् पृथक् संहिताः प्रचकाशिरे॥
Verse 90
प्रभुर्वरिष्ठो वरदो वैशम्पायनमेव च । संहितास्तै: पृथक्त्वेन भारतस्य प्रकाशिता:
स प्रभुर्वरिष्ठो वरदो भगवान् व्यासः सुमन्तुं जैमिनिं पैलं स्वपुत्रं शुकदेवं मामेव वैशम्पायनं च चतुर्णां वेदानां पञ्चमस्य च वेदस्य महाभारतस्याध्ययनं कारयामास। ततः ते सर्वे पृथक्पृथग् भारतस्य नानासंहिताः प्रकाशयामासुः।
Verse 91
तथा भीष्म: शान्तनवो गड़ायाममितद्युति: | वसुवीर्यात् समभवन्महावीर्यो महायशा:,अमिततेजस्वी शान्तनुनन्दन भीष्म आठवें वसुके अंशसे तथा गंगाजीके गर्भसे उत्पन्न हुए। वे महान् पराक्रमी और अत्यन्त यशस्वी थे
तथा भीष्मः शान्तनवो गङ्गायां वसुवीर्यात् समभवत्। स महावीर्यो महायशा अमितद्युतिः कीर्त्या तेजसा च जगति प्रथितः।
Verse 92
वेदार्थविच्च भगवानृषिर्विप्रो महायशा: । शूले प्रोत: पुराणर्षिरचौरश्लनौरशड्कया
आसीत् पुरा वेदार्थविद् भगवानृषिर्विप्रो महायशाः। अणीमाण्डव्य इति ख्यातः पुराणर्षिरचौरः सन् चौरशङ्कया शूले प्रोतः। स परलोकं गतः पूर्वं धर्ममाहूयैवं तमुवाच।
Verse 93
अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यात: स महायशा: । स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्
अणीमाण्डव्य इत्येवं विख्यातः स महायशाः। स धर्ममाहूय पुरा महर्षिरिदमुक्तवान्।
Verse 94
इषीकया मया बाल्याद् विद्धा होका शकुन्तिका । तत् किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत् पापमहं स्मरे
इषीकया मया बाल्याद् विद्धा ह्येका शकुन्तिका। तत्किल्बिषं स्मरे धर्म नान्यत् पापमहं स्मरे॥
Verse 95
तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत् तपः । गरीयान् ब्राह्णवध: सर्वभूतवधाद् यत:
तन्मे सहस्रममितं कस्मान्नेहाजयत् तपः । गरीयान् ब्राह्मणवधः सर्वभूतवधाद् यतः ॥
Verse 96
तस्मात् त्वं किल्बिषी धर्म शूद्रयोनौ जनिष्यसि । तेन शापेन धर्मोडपि शूद्रयोनावजायत
तस्मात् त्वं किल्बिषी धर्म शूद्रयोनौ जनिष्यसि । तेन शापेन धर्मोऽपि शूद्रयोनावजायत ॥
Verse 97
विद्वान् विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी । संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात्
विद्वान् विदुररूपेण धार्मी तनुरकिल्बिषी । संजयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्गणात् ॥
Verse 98
सूर्याच्च कुन्तिकन्याया जज्ञे कर्णो महाबल: । सहजं कवचं बिश्रत् कुण्डलो द्योतितानन:
सूर्याच्च कुन्तिकन्याया जज्ञे कर्णो महाबलः । सहजं कवचं बिभ्रत् कुण्डलो द्योतिताननः ॥
Verse 99
अनुग्रहार्थ लोकानां विष्णुलोकनमस्कृत: । वसुदेवात् तु देवक्यां प्रादुर्भूतोी महायशा:
अनुग्रहार्थं लोकानां विष्णुलोकनमस्कृतः । वसुदेवात् तु देवक्यां प्रादुर्भूतो महायशाः ॥
Verse 100
अनादिनिधनो देव: स कर्ता जगत: प्रभु: । अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम्
अनादिनिधनो देवः स कर्ता जगतः प्रभुः । अव्यक्तमक्षरं ब्रह्म प्रधानं त्रिगुणात्मकम् ॥
Verse 101
आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम् । पुरुष विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम्
आत्मानमव्ययं चैव प्रकृतिं प्रभवं प्रभुम् । पुरुषं विश्वकर्माणं सत्त्वयोगं ध्रुवाक्षरम् ॥
Verse 102
अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् । धातारमजमव्यक्तं यमाहु: परमव्ययम्
अनन्तमचलं देवं हंसं नारायणं प्रभुम् । धातारमजमव्यक्तं यमाहुः परमव्ययम् ॥
Verse 103
कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम् | पुरुष: स विभु: कर्ता सर्वभूतपितामह:
कैवल्यं निर्गुणं विश्वमनादिमजमव्ययम् । पुरुषः स विभुः कर्ता सर्वभूतपितामहः ॥
Verse 104
धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेडन्धकवृष्णिषु । अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यों सर्वशास्त्रविशारदौ
धर्मसंवर्धनार्थाय प्रजज्ञेऽन्धकवृष्णिषु । अस्त्रज्ञौ तु महावीर्यौ सर्वशास्त्रविशारदौ ॥
Verse 105
सात्यकि: कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ । सत्यकाद् हृदिकाच्चैव जज्ञाते<स्त्रविशारदौ
सात्यकिः कृतवर्मा च नारायणमनुव्रतौ। सत्यकाद् हृदिकाच्चैव जज्ञातेऽस्त्रविशारदौ॥
Verse 106
भरद्वाजस्य च स्कन्न॑ द्रोण्यां शुक्रमवर्धत । महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद् द्रोणो व्यजायत
भरद्वाजस्य च स्कन्नं द्रोण्यां शुक्रमवर्धत। महर्षेरुग्रतपसस्तस्माद् द्रोणो व्यजायत॥
Verse 107
गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वत: | अश्वत्थाम्नश्न॒ जननी कृपश्चैव महाबल:
गौतमान्मिथुनं जज्ञे शरस्तम्बाच्छरद्वतः। अश्वत्थाम्नश्च जननी कृपी कृपश्चैव महाबलः॥
Verse 108
अभश्रृत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबल: । तथैव धृष्टद्युम्नोडपि साक्षादग्निसमद्युति:
अश्वत्थामा ततो जज्ञे द्रोणादेव महाबलः। तथैव धृष्टद्युम्नोऽपि साक्षादग्निसमद्युतिः॥
Verse 109
वैताने कर्मणि तत: पावकात् समजायत । वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान्
वैताने कर्मणि ततः पावकात् समजायत। वीरो द्रोणविनाशाय धनुरादाय वीर्यवान्॥
Verse 110
तत्रैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा । विभ्राजमाना वपुषा बिश्रती रूपमुत्तमम्
तत्रैव वेद्यां कृष्णापि जज्ञे तेजस्विनी शुभा । विभ्राजमाना वपुषा बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥
Verse 111
प्रह्मदशिष्यो नग्नजित् सुबलश्चाभवत् ततः । तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात्
ब्रह्मदशिष्यः नग्नजित् सुबलश्चाभवत् ततः । तस्य प्रजा धर्महन्त्री जज्ञे देवप्रकोपनात् ॥
Verse 112
गान्धारराजपुत्रो 5 भूच्छकुनि: सौबलस्तथा । दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेडर्थविशारदौ
गान्धारराजपुत्रोऽभूच्छकुनिः सौबलस्तथा । दुर्योधनस्य जननी जज्ञातेऽर्थविशारदौ ॥
Verse 113
कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वर: । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्वैव महाबल:
कृष्णद्वैपायनाज्जज्ञे धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य पाण्डुश्चैव महाबलः ॥
Verse 114
धर्मार्थकुशलो धीमान् मेधावी धूतकल्मष: । विदुर: शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्रैपायनादपि
धर्मार्थकुशलो धीमान् मेधावी धूतकल्मषः । विदुरः शूद्रयोनौ तु जज्ञे द्वैपायनादपि ॥
Verse 115
पाण्डोस्तु जज्ञिरे पज्च पुत्रा देवसमा: पृथक् । द्वयो: स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद् युधिष्ठिर:
पाण्डोस्तु जज्ञिरे पञ्च पुत्रा देवसमा: पृथक् । द्वयोः स्त्रियोर्गुणज्येष्ठस्तेषामासीद्युधिष्ठिरः ॥
Verse 116
धर्माद् युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदर: । इन्द्रादू धनंजय: श्रीमान् सर्वशस्त्रभृतां वर:
धर्माद् युधिष्ठिरो जज्ञे मारुताच्च वृकोदरः । इन्द्राद्धनञ्जयः श्रीमान् सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥
Verse 117
जज्ञाते रूपसम्पन्नावश्चिभ्यां च यमावपि । नकुल: सहदेवश्व गुरुशुश्रूषणे रतो
जज्ञाते रूपसम्पन्नावश्विभ्यां च यमावपि । नकुलः सहदेवश्च गुरुशुश्रूषणे रतः ॥
Verse 118
तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमत: । दुर्योधनप्रभूतयो युयुत्सु: करणस्तथा
तथा पुत्रशतं जज्ञे धृतराष्ट्रस्य धीमतः । दुर्योधनप्रभृतयो युयुत्सुः करणस्तथा ॥
Verse 119
ततो दुःशासनश्वैव दुःसहश्लापि भारत | दुर्मर्षणो विकर्णश्व॒ चित्रसेनो विविंशति:
ततो दुःशासनश्चैव दुःसहश्चापि भारत । दुर्मर्षणो विकर्णश्च चित्रसेनो विविंशतिः ॥
Verse 120
जय: सत्यव्रतश्नैव पुरुमित्रश्न भारत । वैश्यापुत्रो युयुत्सुश्नव एकादश महारथा:
दाश उवाच—भारत! धृतराष्ट्रस्य पुत्रेषु सहायेषु च एते एकादश महारथाः—दुर्योधनः, दुःशासनः, दुःसहः, दुर्मर्षणः, विकर्णः, चित्रसेनः, विविंशतिः, जयः, सत्यव्रतः, पुरुमित्रः, तथा वैश्यायाः पुत्रो युयुत्सुः।
Verse 121
अभिमन्यु: सुभद्रायामर्जुनादभ्यजायत । स्वस्त्रीयो वासुदेवस्य पौत्र: पाण्डोर्महात्मन:,अर्जुनद्वारा सुभद्राके गर्भसे अभिमन्युका जन्म हुआ। वह महात्मा पाण्डुका पौत्र और भगवान् श्रीकृष्णका भानजा था
दाश उवाच—अर्जुनात् सुभद्रायां अभिमन्युः समजायत। स वासुदेवस्य स्वस्रीयः, महात्मनः पाण्डोः पौत्रश्च।
Verse 122
पाण्डवेभ्यो हि पाज्चाल्यां द्रौपद्यां पच जज्ञिरे । कुमारा रूपसम्पन्ना: सर्वशास्त्रविशारदा:,पाण्डवोंद्वारा द्रौपदीके गर्भसे पाँच पुत्र उत्पन्न हुए थे, जो बड़े ही सुन्दर और सब शास्त्रोंमें निपुण थे
दाश उवाच—पाण्डवेभ्यः पाञ्चाल्यां द्रौपद्यां पञ्च जज्ञिरे कुमाराः रूपसम्पन्नाः सर्वशास्त्रविशारदाः।
Verse 123
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात् सुतसोमो वृकोदरात् । अर्जुनाच्छुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलि:
दाश उवाच—युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यः, वृकोदरात् सुतसोमः; अर्जुनात् श्रुतकीर्तिस्तु, नाकुलेः शतानीकः।
Verse 124
तथैव सहदेवाच्च श्रुतसेन: प्रतापवान् | हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कच:
दाश उवाच—तथैव सहदेवाच्छ्रुतसेनः प्रतापवान्। हिडिम्बायां च भीमेन वने जज्ञे घटोत्कचः।
Verse 125
शिखण्डी द्रुपदाज्जज्ञे कन्या पुत्रत्वमागता । यां यक्ष: पुरुषं चक्रे स्थूण: प्रियचिकीर्षया
दाश उवाच—द्रुपदाद् जज्ञे शिखण्डी कन्या, सा च कालान्तरं पुत्रत्वमागता। स्थूण इति यक्षः प्रियचिकीर्षया तां पुरुषं चकार।
Verse 126
कुरूणां विग्रहे तस्मिन् समागच्छन् बहून् यथा । राज्ञां शतसहस्राणि योत्स्यमानानि संयुगे
दाश उवाच—कुरूणां तस्मिन् विग्रहे समागच्छन् बहवो यथाकथञ्चन; राज्ञां शतसहस्राणि संयुगे योत्स्यमानानि।
Verse 127
तेषामपरिमेयानां नामथेयानि सर्वश: । न शकक््यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि । एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्
तेषामपरिमेयानां नामधेयानि सर्वशः। न शक्यानि समाख्यातुं वर्षाणामयुतैरपि। एते तु कीर्तिता मुख्या यैराख्यानमिदं ततम्॥
Verse 743
विस्मिता साभवत् कन्या व्रीडिता च तपस्विनी । जिससे वहाँका सारा प्रदेश अन्धकारसे आच्छादित-सा हो गया। महर्षिद्वारा कुहरेकी सृष्टि देखकर वह तपस्विनी कन्या आश्वर्यचकित एवं लज्जित हो गयी
विस्मिता साभवत् कन्या व्रीडिता च तपस्विनी।
Verse 826
तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम् । तदनन्तर वरदान पाकर प्रसन्न हुई सत्यवती नारीपनके समागमोचित गुण (सद्यः ऋतुस्नान आदि)-से विभूषित हो गयी और उसने अद्धुतकर्मा महर्षि पराशरके साथ समागम किया। उसके शरीरसे उत्तम गन्ध फैलनेके कारण पृथ्वीपर उसका गन्धवती नाम विख्यात हो गया। इस पृथ्वीपर एक योजन दूरके मनुष्य भी उसकी दिव्य सुगन्धका अनुभव करते थे। इस कारण उसका दूसरा नाम योजनगन्धा हो गया
तस्या योजनगन्धेति ततो नामापरं स्मृतम्।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds an implicit dharma tension: the king’s duty to demonstrate protection and strength through the hunt versus the collateral disruption and suffering depicted in the wilderness ecosystem and among attendants.
Sovereignty is portrayed as performative and accountable: royal authority is sustained through visible discipline, coordinated force, and public endorsement, yet it operates within environments where power produces cascading consequences.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its function is primarily narrative and thematic—establishing Duḥṣanta’s stature and the forest as a liminal arena that prepares for subsequent lineage-defining events.