Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रिशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा / कपालं ब्रह्मणः पूर्वं स्थापितं देहजं भुवि

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकत्रिंशोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—कथं देवेन रुद्रेण शङ्करेणामितौजसा ब्रह्मणो देहजं कपालं पूर्वं भुवि स्थापितम्।

Verse 2

सूत उवाच शृणुध्वमृषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् / माहात्म्यं देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

सूत उवाच—शृणुध्वं ऋषयः पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्; देवदेवस्य धीमतः महादेवस्य माहात्म्यम्।

Verse 3

पुरा पितामहं देवं मेरुशृङ्गे महर्षयः / प्रोचुः प्रणम्य लोकादिं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

पुरा मेरुशृङ्गे महर्षयः लोकादिं देवं पितामहं प्रणम्य प्रोचुः—किमेकं तत्त्वमव्ययम्।

Verse 4

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः / अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम्

स मायया महेशस्य मोहितो लोकसंभवः । अविज्ञाय परं भावं स्वात्मानं प्राह धर्षिणम् ॥

Verse 5

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः / अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते

अहं धाता जगद्योनिः स्वयंभूरेक ईश्वरः । अनादिमत्परं ब्रह्म मामभ्यर्च्य विमुच्यते ॥

Verse 6

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः / न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन

अहं हि सर्वदेवानां प्रवर्तकनिवर्तकः । न विद्यते चाभ्यधिको मत्तो लोकेषु कश्चन ॥

Verse 7

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः / प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः

तस्यैवं मन्यमानस्य जज्ञे नारायणांशजः । प्रोवाच प्रहसन् वाक्यं रोषताम्रविलोचनः ॥

Verse 8

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् / अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव

किं कारणमिदं ब्रह्मन् वर्तते तव सांप्रतम् । अज्ञानयोगयुक्तस्य न त्वेतदुचितं तव ॥

Verse 9

अहं धाता हि लोकानां यज्ञो नारायणः प्रभुः / न मामृते ऽस्य जगतो जीवनं सर्वदा क्वचित्

अहमेव लोकानां धाता, यज्ञोऽहं नारायणः प्रभुः। मया विना न कदाचिदपि कुतश्चिदस्य जगतो जीवनं भवति॥

Verse 10

अहमेव परं ज्योतिरहमेव परा गतिः / मत्प्रेरितेन भवता सृष्टं भुवनमण्डलम्

अहमेव परं ज्योतिः, अहमेव परा गतिः। मत्प्रेरितेन त्वया सृष्टं भुवनमण्डलं समस्तम्॥

Verse 11

एवं विवदतोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः / आजग्मुर्यत्र तौ देवौ वेदाश्चत्वार एव हि

एवं तयोर्देवयोर्मोहात् परस्परजयैषिणोः विवादतः, यत्र तौ स्थितौ तत्रैव वेदाश्चत्वारोऽपि आजग्मुः॥

Verse 12

अन्वीक्ष्य देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितम् / प्रोचुः संविग्नहृदया याथात्म्यं परमेष्ठिनः

देवं ब्रह्माणं यज्ञात्मानं च संस्थितमन्वीक्ष्य, संविग्नहृदया वेदाः परमेष्ठिनो याथात्म्यं प्रोचुः॥

Verse 13

ऋग्वेद उवाच यस्यान्तः स्थानि भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते / यदाहुस्तत्परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः

ऋग्वेद उवाच—यस्यान्तःस्थानी भूतानि यस्मात्सर्वं प्रवर्तते। यदाहुः परं तत्त्वं स देवः स्यान्महेश्वरः॥

Verse 14

यजुर्वेद उवाच यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समर्च्यते / यमाहुरीश्वरं देवं स देवः स्यात् पिनाकधृक्

यजुर्वेद उवाच—योऽसौ ईशोऽखिलयज्ञैः सम्यगर्च्यते, योगेन च समर्च्यते; यं देवं ईश्वरमिति आहुः, स एव देवः पिनाकधृक् (शिवः) स्यात्।

Verse 15

सामवेद उवाच येनेदं भ्राम्यते चक्रं यदाकाशान्तरं शिवम् / योगिभिर्विद्यते तत्त्वं महादेवः स शङ्करः

सामवेद उवाच—येनैतच्चक्रं भ्राम्यते, यदाकाशान्तरं शिवं; योगिभिर्विद्यते यत्तत्त्वं, स महादेवः स शङ्करः।

Verse 16

अथर्ववेद उवाच यं प्रपश्यन्ति योगेशं यतन्तो यतयः परम् / महेशं पुरुषं रुद्रं स देवो भगवान् भवः

अथर्ववेद उवाच—यं योगेशं परं पश्यन्ति यतन्तो यतयः; महेशं पुरुषं रुद्रं—स देवो भगवान् भवः (शिवः)।

Verse 17

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभम् / श्रुत्वाह प्रहसन् वाक्यं विश्वात्मापि विमोहितः

एवं स भगवान् ब्रह्मा वेदानामीरितं शुभं श्रुत्वा, प्रहसन् वाक्यमाह; विश्वात्मापि स क्षणं विमोहित इवाभवत्।

Verse 18

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितम् / रमते भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः

कथं तत्परमं ब्रह्म सर्वसङ्गविवर्जितं, भार्यया सार्धं प्रमथैश्चातिगर्वितैः सह रमते?

Verse 19

इतिरिते ऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम्

इतिरीतेऽथ भगवान् प्रणवात्मा सनातनः । अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा वचः प्राह पितामहम् ॥

Verse 20

प्रणव उवाच न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया / कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः

प्रणव उवाच— न ह्येष भगवान् पत्न्या स्वात्मनो व्यतिरिक्तया । कदाचिद् रमते रुद्रस्तादृशो हि महेश्वरः ॥

Verse 21

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः / स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा

अयं स भगवानीशः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः । स्वानन्दभूता कथिता देवी नागन्तुका शिवा ॥

Verse 22

इत्येवमुक्ते ऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च / नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया

इत्येवमुक्तेऽपि तदा यज्ञमूर्तेरजस्य च । नाज्ञानमगमन्नाशमीश्वरस्यैव मायया ॥

Verse 23

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः / प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम्

तदन्तरे महाज्योतिर्विरिञ्चो विश्वभावनः । प्रापश्यदद्भुतं दिव्यं पूरयन् गगनान्तरम् ॥

Verse 24

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् / व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः

तन्मध्यसंस्थं विमलं मण्डलं तेजसोज्ज्वलम् । व्योममध्यगतं दिव्यं प्रादुरासीद् द्विजोत्तमाः ॥

Verse 25

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः / तेन तन्मण्जलं घोरमालोकयदनिन्दितम्

स दृष्ट्वा वदनं दिव्यं मूर्ध्नि लोकपितामहः । तेन तन्मण्डलं घोरमालोकयदनिन्दितम् ॥

Verse 26

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः / क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः

प्रजज्वालातिकोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । क्षणाददृश्यत महान् पुरुषो नीललोहितः ॥

Verse 27

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् / तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम्

त्रिशूलपिङ्गलो देवो नागयज्ञोपवीतवान् । तं प्राह भगवान् ब्रह्मा शङ्करं नीललोहितम् ॥

Verse 28

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर / प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज

जानामि भवतः पूर्वं ललाटादेव शङ्कर । प्रादुर्भावं महेशान् मामेव शरणं व्रज ॥

Verse 29

श्रुत्वा सगर्ववचनं पद्मयोनेरथेश्वरः / प्राहिणोत् पुरुषं कालं भैरवं लोकदाहकम्

पद्मयोनेः सगर्ववचनं श्रुत्वा रथेश्वरः प्रभुः लोकदाहकं भैरवं ‘काल’नाम पुरुषं प्राहिणोत्।

Verse 30

स कृत्वा सुमहद् युद्धं ब्रह्मणा कालभैरवः / चकर्त तस्य वदनं विरिञ्चस्याथ पञ्चमम्

ब्रह्मणा सह सुमहद्युद्धं कृत्वा कालभैरवः विरिञ्चस्य पञ्चमं वदनं चकर्त।

Verse 31

निकृत्तवदनो देवो ब्रह्मा देवेन शंभुना / ममार चेशयोगेन जीवितं प्राप विश्वसृक्

शंभुना देवेन निकृत्तवदनो ब्रह्मा विश्वसृक् मृतवत् पपात; ईशयोगेन तु पुनर्जीवितं प्राप।

Verse 32

अथानुपश्यद् गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितम् / समासीनं महादेव्या महादेवं सनातनम्

अथ स गिरिशं मण्डलान्तरसंस्थितं महादेवीं सह समासीनं सनातनं महादेवं ददर्श।

Verse 33

भुजङ्गराजवलयं चन्द्रावयवभूषणम् / कोटिसूर्यप्रतीकाशं जटाजूटविराजितम्

भुजङ्गराजवलयेन चन्द्रकलाभूषणेन च विभूषितः, कोटिसूर्यप्रतीकाशः, जटाजूटेन विराजते।

Verse 34

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालासमन्वितम् / त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम्

शार्दूलचर्मवसनं दिव्यमालाविभूषितम् । त्रिशूलपाणिं दुष्प्रेक्ष्यं योगिनं भूतिभूषणम् ॥

Verse 35

यमन्तरा योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् / तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह

यमन्तरे योगनिष्ठाः प्रपश्यन्ति हृदीश्वरम् । तमादिदेवं ब्रह्माणं महादेवं ददर्श ह ॥

Verse 36

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता / सो ऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल

यस्य सा परमा देवी शक्तिराकाशसंस्थिता । सोऽनन्तैश्वर्ययोगात्मा महेशो दृश्यते किल ॥

Verse 37

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

यस्याशेषजगद्बीजं विलयं याति मोहनम् । सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते ॥

Verse 38

यो ऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् / विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल

योऽथ नाचारनिरतान् स्वभक्तानेव केवलम् । विमोचयति लोकानां नायको दृश्यते किल ॥

Verse 39

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः / विदन्ति विमलं रूपं स शंभुर्दृश्यते किल

यस्य वेदविदः शान्ता निर्द्वन्द्वा ब्रह्मचारिणः विमलं रूपं विदन्ति, स एव शम्भुः किल दृश्यते।

Verse 40

यस्य ब्रह्मादयो देवा ऋषयो ब्रह्मवादिनः / अर्चयन्ति सदा लिङ्गं विश्वेशः खलु दृश्यते

यस्य ब्रह्मादयो देवा ब्रह्मवादिनो ऋषयश्च सदा लिङ्गम् अर्चयन्ति, स एव विश्वेशः खलु दृश्यते।

Verse 41

यस्याशेषजगद् बीजं विलयं याति मोहनम् / सकृत्प्रणाममात्रेण स रुद्रः खलु दृश्यते

यस्याशेषजगद्बीजं मोहनं विलयं याति, स रुद्रः खलु सकृत्प्रणाममात्रेण दृश्यते।

Verse 42

विद्यासहायो भगवान् यस्यासौ मण्डलान्तरम् / हिरण्यगर्भपुत्रो ऽसावीश्वरो दृश्यते किल

यस्य भगवतो विद्यासहायस्य मण्डलान्तरं सौरं स्थितम्, तत्र हिरण्यगर्भपुत्र इश्वरः किल दृश्यते।

Verse 43

यस्याशेषजगत्सूतिर्विज्ञानतनुरीश्वरी / न मुञ्चति सदा पार्श्वं शङ्करो ऽसावदृश्यत

यस्याशेषजगत्सूतिः विज्ञानतनुरीश्वरी सदा पार्श्वं न मुञ्चति, स शङ्करः किल अदृश्यत।

Verse 44

पुष्पं वा यदि वा पत्रं यत्पादयुगले जलम् / दत्त्वा तरति संसारं रुद्रो ऽसौ दृश्यते किल

पुष्पं वा पत्रमेव वा यत्पादयुगले जलम् । दत्त्वा तरति संसारं रुद्रोऽसौ दृश्यते किल ॥

Verse 45

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः / कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते

तत्सन्निधाने सकलं नियच्छति सनातनः । कालः किल स योगात्मा कालकालो हि दृश्यते ॥

Verse 46

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् / सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम्

जीवनं सर्वलोकानां त्रिलोकस्यैव भूषणम् । सोमः स दृश्यते देवः सोमो यस्य विभूषणम् ॥

Verse 47

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः / गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल

देव्या सह सदा साक्षाद् यस्य योगः स्वभावतः । गीयते परमा मुक्तिः स योगी दृश्यते किल ॥

Verse 48

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् / योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल

योगिनो योगतत्त्वज्ञा वियोगाभिमुखानिशम् । योगं ध्यायन्ति देव्यासौ स योगी दृश्यते किल ॥

Verse 49

सो ऽनुवीक्ष्य महादेवं महादेव्या सनातनम् / वरासने समासीनमवाप परमां स्मृतिम्

स तु महादेवं महादेव्याः सह सनातनं वरासने समासीनं सम्यगनुवीक्ष्य परमां स्मृतिमवाप।

Verse 50

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः / तोषयामास वरदं सोमं सोमविभूषणम्

लब्ध्वा माहेश्वरीं दिव्यां संस्मृतिं भगवानजः सोमं वरदं सोमविभूषणं तोषयामास।

Verse 51

ब्रह्मोवाच नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः / नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः

ब्रह्मोवाच—नमो देवाय महते महादेव्यै नमो नमः। नमः शिवाय शान्ताय शिवायै शान्तये नमः॥

Verse 52

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः / नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः

ॐ नमो ब्रह्मणे तुभ्यं विद्यायै ते नमो नमः। नमो मूलप्रकृतये महेशाय नमो नमः॥

Verse 53

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः / नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः

नमो विज्ञानदेहाय चिन्तायै ते नमो नमः। नमस्ते कालकालाय ईश्वरायै नमो नमः॥

Verse 54

नमो नमो ऽस्तु रुद्राय रुद्राण्यै ते नमो नमः / नमो नमस्ते कामाय मायायै च नमो नमः

नमो नमोऽस्तु रुद्राय, रुद्राण्यै ते नमो नमः। नमो नमस्ते कामाय, मायायै च नमो नमः॥

Verse 55

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः / नमो ऽस्तु ते प्रकृतये नमो नारायणाय च

नियन्त्रे सर्वकार्याणां क्षोभिकायै नमो नमः। नमोऽस्तु ते प्रकृतये, नमो नारायणाय च॥

Verse 56

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः / नमः संसारनाशाय संसारोत्पत्तये नमः

योगादायै नमस्तुभ्यं योगिनां गुरवे नमः। नमः संसारनाशाय, संसारोत्पत्तये नमः॥

Verse 57

नित्यानन्दाय विभवे नमो ऽस्त्वानन्दमूर्तये / नमः कार्यविहीनाय विश्वप्रकृतये नमः

नित्यानन्दाय विभवे नमोऽस्त्वानन्दमूर्तये। नमः कार्यविहीनाय, विश्वप्रकृतये नमः॥

Verse 58

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च / नमस्ते व्योमसंस्थाय व्योमशक्त्यै नमो नमः

ओङ्कारमूर्तये तुभ्यं तदन्तः संस्थिताय च। नमस्ते व्योमसंस्थाय, व्योमशक्त्यै नमो नमः॥

Verse 59

इति सोमाष्टकेनेशं प्रणनाम पितामहः / पपात दण्डवद् भूमौ गृणन् वै शतरुद्रियम्

इति सोमाष्टकेन स्तुत्वा परमेश्वरं पितामहः। दण्डवत् भूमौ पपात, शतरुद्रियम् एव गृणन् स्तुवन्॥

Verse 60

अथ देवो महादेवः प्रणतार्तिहरो हरः / प्रोवाचोत्थाप्य हस्ताभ्यां प्रतो ऽस्मि तव सांप्रतम्

अथ महादेवो हरः प्रणतार्तिहरो देवः। हस्ताभ्यां समुत्थाप्य प्रोवाच—“प्रतोऽस्मि तव सांप्रतम्”॥

Verse 61

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यमतुलं महत् / प्रोवाचाग्रे स्थितं देवं नीललोहितमीश्वरम्

दत्त्वासौ परमं योगमैश्वर्यं चातुलं महत्। ततः पुरःस्थितं देवं नीललोहितमीश्वरं प्रोवाच॥

Verse 62

एष ब्रह्मास्य जगतः संपूज्यः प्रथमः सुतः / आत्मनो रक्षणीयस्ते गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव

एष ब्रह्मा जगतोऽस्य प्रथमः सुतः संपूज्यः। आत्मवत् रक्षणीयस्ते; गुरुर्ज्येष्ठः पिता तव॥

Verse 63

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ / स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः

अयं पुराणपुरुषो न हन्तव्यस्त्वयानघ। स्वयोगैश्वर्यमाहात्म्यान्मामेव शरणं गतः॥

Verse 64

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ / शासितव्यो विरिञ्चस्य धारणीयं शिरस्त्वया

अयं च यज्ञो भगवान् सगर्वो भवतानघ; तस्माद् विरिञ्चस्य हिताय शासितव्यो धारणीयं च शिरस्त्वया।

Verse 65

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन् / चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्

ब्रह्महत्यापनोदार्थं व्रतं लोकाय दर्शयन्; चरस्व सततं भिक्षां संस्थापय सुरद्विजान्।

Verse 66

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः / स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्

इत्येतदुक्त्वा वचनं भगवान् परमेश्वरः; स्थानं स्वाभाविकं दिव्यं ययौ तत्परमं पदम्।

Verse 67

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः / ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्

ततः स भगवानीशः कपर्दे नीललोहितः; ग्राहयामास वदनं ब्रह्मणः कालभैरवम्।

Verse 68

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम् / कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः

चर त्वं पापनाशार्थं व्रतं लोकहितावहम्; कपालहस्तो भगवान् भिक्षां गृह्णातु सर्वतः।

Verse 69

उक्त्वैवं प्राहिणोत् कन्यां ब्रह्महत्यामिति श्रुताम् / दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम्

एवमुक्त्वा स तां कन्यां ब्रह्महत्येति विश्रुताम् । दंष्ट्राकरालवदनां ज्वालामालाविभूषणाम् प्राहिणोत् ॥

Verse 70

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति / तावत् त्वं भीषणे कालमनुगच्छ त्रिलोचनम्

यावद् वाराणसीं दिव्यां पुरीमेष गमिष्यति । तावत् त्वं भीषणे कालेऽनुगच्छ त्रिलोचनम् ॥

Verse 71

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः / अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः

एवमाभाष्य कालाग्निं प्राह देवो महेश्वरः । अटस्व निखिलं लोकं भिक्षार्थो मन्नियोगतः ॥

Verse 72

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् / तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम्

यदा द्रक्ष्यसि देवेशं नारायणमनामयम् । तदासौ वक्ष्यति स्पष्टमुपायं पापशोधनम् ॥

Verse 73

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः / कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम्

स देवदेवतावाक्यमाकर्ण्य भगवान् हरः । कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् ॥

Verse 74

आस्थाय विकृतं वेषं दीप्यमानं स्वतेजसा / श्रीमत् पवित्रमतुलं जटाजूटविराजितम्

आस्थाय विकृतं वेषं स्वतेजसा दीप्यमानः सः। श्रीमान् पवित्रोऽतुलो जटाजूटविराजितोऽभवत्॥

Verse 75

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः / भाति कालाग्निनयनो महादेवः समावृतः

कोटिसूर्यप्रतीकाशैः प्रमथैश्चातिगर्वितैः। समावृतः कालाग्निनयनो महादेवो विभाति॥

Verse 76

पीत्वा कदमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः / लीलाविलासूबहुलो लोकानागच्छतीश्वरः

पीत्वा तद् अमृतं दिव्यमानन्दं परमेष्ठिनः। लीलाविलासूबहुलो लोकान् आगच्छतीश्वरः॥

Verse 77

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम् / रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमगादनु

तं दृष्ट्वा कालवदनं शङ्करं कालभैरवम्। रूपलावण्यसंपन्नं नारीकुलमनुगात्॥

Verse 78

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः / सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च

गायन्ति विविधं गीतं नृत्यन्ति पुरतः प्रभोः। सस्मितं प्रेक्ष्य वदनं चक्रुर्भ्रूभङ्गमेव च॥

Verse 79

स देवदानवादीनां देशानभ्येत्य शूलधृक् / जगाम विष्णोर्भवनं यत्रास्ते मधुसूदनः

स शूलधृक् देवदानवादीनां देशान् अभ्येत्य विष्णोर्भवनं जगाम, यत्र मधुसूदनः स्वयमेवास्ते।

Verse 80

निरीक्ष्य दिव्यभवनं शङ्करो लोकशङ्करः / सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे

दिव्यभवनं निरीक्ष्य शङ्करो लोकशङ्करः सहैव भूतप्रवरैः प्रवेष्टुमुपचक्रमे।

Verse 81

अविज्ञाय परं भावं दिव्यं तत्पारमेश्वरम् / न्यवारयत् त्रिशूलाङ्कं द्वारपालो महाबलः

परं दिव्यं तत्पारमेश्वरं भावमविज्ञाय महाबलो द्वारपालस्त्रिशूलाङ्को न्यवारयत्।

Verse 82

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः / विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा महाभुजः—विष्वक्सेन इति ख्यातो विष्णोरंशसमुद्भवः।

Verse 83

अथैनं शङ्करगणो युयुधे विष्णुसंभवम् / भीषणो भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः

अथैनं शङ्करगणो विष्णुसंभवं युयुधे; भीषणः भैरवादेशात् कालवेग इति श्रुतः।

Verse 84

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः / रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम्

विजित्य तं कालवेगं क्रोधसंरक्तलोचनः । रुद्रायाभिमुखं रौद्रं चिक्षेप च सुदर्शनम् ॥

Verse 85

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् / तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित्

अथ देवो महादेवस्त्रिपुरारिस्त्रिशूलभृत् । तमापतन्तं सावज्ञमालोकयदमित्रजित् ॥

Verse 86

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि

तदन्तरे महद्भूतं युगान्तदहनोपमम् । शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि ॥

Verse 87

स शूलाभिहतो ऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् / तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव

स शूलाभिहतोऽत्यर्थं त्यक्त्वा स्वं परमं बलम् । तत्याज जीवितं दृष्ट्वा मृत्युं व्याधिहता इव ॥

Verse 88

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः / विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम्

निहत्य विष्णुपुरुषं सार्धं प्रमथपुङ्गवैः । विवेश चान्तरगृहं समादाय कलेवरम् ॥

Verse 89

निरीक्ष्य जगतो हेतुमीश्वरं भगवान् हरिः / शिरो ललाटात् संभिद्य रक्तधारामपातयत्

जगतो हेतुमीश्वरं भगवन्तं निरीक्ष्य हरिर्भगवान् स्वललाटं संभिद्य रक्तधारां प्रावाहयत्।

Verse 90

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते / न विद्यते ऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन

गृहाण भगवन् भिक्षां मदीयाममितद्युते; न विद्यतेऽनाभ्युदिता तव त्रिपुरमर्दन।

Verse 91

न संपूर्णं कपालं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / दिव्यं वर्षसहस्रं तु सा च धारा प्रवाहिता

न संपूर्णं तद् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः कपालं; दिव्यं वर्षसहस्रं सा धारा प्रवाहिता।

Verse 92

अथाब्रवीत् कालरुद्रं हरिर्नारायणः प्रभुः / संस्तूय वैदिकैर्मन्त्रैर्बहुमानपुरः सरम्

अथ हरिर्नारायणः प्रभुः कालरुद्रं वैदिकैर्मन्त्रैः संस्तूय बहुमानपूर्वं प्रोवाच।

Verse 93

किमर्थमेतद् वदनं ब्रह्मणो भवता धृतम् / प्रोवाच वृत्तमखिलं भगवान् परमेश्वरः

किमर्थं ब्रह्मणो वदनं भवता धृतम्? इति पृष्टः; भगवान् परमेश्वरः वृत्तमखिलं प्रोवाच।

Verse 94

समाहूय हृषीकेशो ब्रह्महत्यामथाच्युतः / प्रार्थयामास देवेशो विमुञ्चेति त्रिशूलिनम्

ततः समाहूय हृषीकेशोऽच्युतो देवेशः ब्रह्महत्यां प्रार्थयामास—“त्रिशूलिन्, मम पापबन्धं विमुञ्च” इति।

Verse 95

न तत्याजाथ सा पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा / चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः शङ्करं प्राह सर्ववित्

सा तु मुरारिणा व्याहृतापि तस्य पार्श्वं न तत्याज; चिरं ध्यात्वा जगद्योनिः सर्ववित् शङ्करं प्रत्युवाच।

Verse 96

व्रजस्व भगवन् दिव्यां पुरीं वाराणसीं शुभाम् / यत्राखिलजगद्दोषं क्षिप्रं नाशयताश्वरः

व्रजस्व भगवन् दिव्यां शुभां वाराणसीपुरीम्, यत्रेश्वरः क्षिप्रं नाशयति जगतः समस्तदोषान्।

Verse 97

ततः शर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम लीलया देवो लोकानां हितकाम्यया

ततः देवो लोकहितकाम्यया लीलया सर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च जगाम।

Verse 98

संस्तूयमानः प्रमथैर्महायोगैरितस्ततः / नृत्यमानो महायोगी हस्तन्यस्तकलेवरः

प्रमथैर्महायोगैः सर्वतः संस्तूयमानो महायोगी इतस्ततः नृत्यमानो हस्तन्यस्तकलेवरः।

Verse 99

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम् / अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः

तमभ्यधावद् भगवान् हरिर्नारायणः स्वयम्। अथास्थायापरं रूपं नृत्यदर्शनलालसः॥

Verse 100

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः / सस्मितो ऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः

निरीक्षमाणो नोविन्दं वृषेन्द्राङ्कितशासनः। सस्मितोऽनन्तयोगात्मा नृत्यति स्म पुनः पुनः॥

Verse 101

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः / भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्

अथ सानुचरो रुद्रः सहरिर्धर्मवाहनः। भेजे महादेवपुरीं वाराणसीमिति श्रुताम्॥

Verse 102

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि / हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुः खिता

प्रविष्टमात्रे देवेशे ब्रह्महत्या कपर्दिनि। हा हेत्युक्त्वा सनादं सा पातालं प्राप दुःखिता॥

Verse 103

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः / गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः

प्रविश्य परमं स्थानं कपालं ब्रह्मणो हरः। गणानामग्रतो देवः स्थापयामास शङ्करः॥

Verse 104

स्थापयित्वा महादेवो ददौ तच्च कलेवरम् / उक्त्वा सजीवमस्त्वीशो विष्णवे स घृणानिधिः

स्थापयित्वा महादेवः तदेव कलेवरं ददौ। स घृणानिधिर् ईशो विष्णवे प्रदायोवाच—“सजीवमस्तु” इति॥

Verse 105

ये स्मरन्ति ममाजस्त्रं कापालं वेषमुत्तमम् / तेषां विनश्यति क्षिप्रमिहामुत्र च पातकम्

ये ममाजस्त्रं स्मरन्ति कापालं वेषमुत्तमम्। तेषां पातकं क्षिप्रं विनश्यत्यिहामुत्र च॥

Verse 106

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः / तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया

आगम्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः। तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते ब्रह्महत्यया॥

Verse 107

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा ये ऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै / देहान्ते तत् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्

अशाश्वतं जगज्ज्ञात्वा येऽस्मिन् स्थाने वसन्ति वै। देहान्ते तान् परं ज्ञानं ददामि परमं पदम्॥

Verse 108

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम् / सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत

इतीदमुक्त्वा भगवान् समालिङ्ग्य जनार्दनम्। सहैव प्रमथेशानैः क्षणादन्तरधीयत॥

Verse 109

स लब्ध्वा भगवान् कृष्णो विष्वक्सेनं त्रिशूलिनः / स्वं देशमगत् तूर्णं गृहीत्वां परमं वपुः

त्रिशूलिनः प्रभोः सकाशाद् विष्वक्सेनं लब्ध्वा भगवान् श्रीकृष्णः परमं दिव्यं वपुः समादाय स्वदेशं तूर्णमगात्।

Verse 110

एतद् वः कथितं पुण्यं महापातकनाशनम् / कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभम्

एतत् पुण्यं महापातकनाशनं कपालमोचनं तीर्थं स्थाणोः प्रियकरं शुभं वः कथितम्।

Verse 111

य इमं पठते ऽध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः / वाचिकैर्मानसैः पापैः कायिकैश्च विमुच्यते

य इमं अध्यायं ब्राह्मणानां समीपतः पठति स वाचिकैर्मानसैः कायिकैश्च पापैः विमुच्यते।