Uttara Bhaga Adhyaya 30 - Kurma Purana | Sanskrit | Vedapath

Vyasa

Uttara BhagaAdhyaya 3026 Verses

Adhyaya 30

Prāyaścitta for Mahāpātakas — Brahmahatyā, Association with the Fallen, and Tīrtha-Based Purification

उत्तरभागस्य धर्मशास्त्रीयप्रवृत्तिं अनुसृत्य व्यासः प्रायश्चित्तस्य व्यवस्थितं निरूपणं करोति—नित्यनैमित्तिककर्मणामनुष्ठानलोपात् निन्दितकर्मकरणाच्च जातदोषनिवारणाय। वेदार्थविदां धर्ममीमांसकानां च प्रमाण्येन प्रायश्चित्तस्य न्यायिकः आधारः स्थाप्यते। अत्र महापातकानि—ब्रह्महत्या, सुरापानं, स्तेयं, गुरुतल्पगमनं—परिभाष्यन्ते; पतितसङ्गः दीर्घकालीनः, अयोग्ययाजनं, निषिद्धमैथुनं, प्रमादाध्यापनं च दोषवृद्धिकरत्वेनोच्यते। अजानत्कृता ब्रह्महत्यायाः द्वादशवर्षीयं वनप्रायश्चित्तं—तपस्विलक्षणधारणं, नियतभिक्षाटनं, आत्मगर्हा, ब्रह्मचर्यं—वर्ण्यते; जानत्कृतायां तु मृत्युप्रायश्चित्तमेव निर्णीयते। अन्ते महापुण्यैः तीर्थविशेषैश्च शुद्धिमार्गाः प्रदर्श्यन्ते—अश्वमेधावभृथः, वेदविदे सर्वस्वदानं, संगमस्नानं, रामेश्वरे सागर-स्नानं रुद्रदर्शनसहितं, तथा कपालमोचनं भैरवस्य कपालविमोचनस्थानम्; पितृकर्माणि शैवपूजा च पुनरुद्धारधर्मे समन्वीयन्ते, परेषु अध्यायेषु क्रमशः प्रायश्चित्तभेदानां प्रस्तावनां च करोति।

All Adhyayas

Shlokas

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशोऽध्यायः। व्यास उवाच—अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम्। हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये॥

Verse 2

अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च / दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्

अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च। दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्॥

Verse 3

प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित् / यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्

प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित्। यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्॥

Verse 4

वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामो ऽग्निमान् द्विजः / स एव स्यात् परो धर्मो यमेको ऽपि व्यवस्यति

वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामोऽग्निमान् द्विजः। स एव स्यात् परो धर्मो यमेकोऽपि व्यवस्यति॥

Verse 5

अनाहिताग्नयो विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः / यद् ब्रूयुर्धर्मकामास्ते तज्ज्ञेयं धर्मसाधनम्

अनाहिताग्नयोऽपि विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः। धर्मकामाः यद् ब्रूयुः तदेव धर्मसाधनं ज्ञेयम्॥

Verse 6

अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः / वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः

अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः। वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः॥

Verse 7

मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः / एकविंशतिसंख्याताः प्रयाश्चित्तं वदन्ति वै

मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः। एकविंशतिसंख्याताḥ प्रायश्चित्तं वदन्ति वै॥

Verse 8

ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च / महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्

ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च। महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्॥

Verse 9

संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः / यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्

संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः। यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्॥

Verse 10

याजनं योनिसंबन्धं तथैवाध्यापनं द्विजः / कृत्वा सद्यः पतेज्ज्ञानात् सह भोजनमेव च

अयोग्येषु याजनं कृत्वा योनिसंबन्धं तथैव च । अधर्मेणाध्यापनं कृत्वा द्विजः सद्यः प्रच्यवते ज्ञानात्, तैः सह भोजनादपि पतति ॥

Verse 11

अविज्ञायाथ यो मोहात् कुर्यादध्यापनं द्विजः / संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च

अविज्ञाय यः मोहादध्यापनं करोति द्विजः । स संवत्सरेण पतति, सहाध्ययनमपि नश्यति ॥

Verse 12

ब्रह्माहा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत् / भैक्षमात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्

ब्रह्महत्याकृत् द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् । भैक्षं चात्मविशुद्ध्यर्थं कुर्यात् शवशिरोध्वजम् ॥

Verse 13

ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् / विनिन्दन् स्वयमात्मानं ब्राह्मणं तं च संस्मरन्

ब्रह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि च वर्जयेत् । स्वयमात्मानं विनिन्दन् तं ब्राह्मणं च निरन्तरं संस्मरन् ॥

Verse 14

असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् / विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने

असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् । विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने भुञ्जीत ॥

Verse 15

एककालं चरेद् भैक्षं दोषं विख्यापयन् नृणाम् / वन्यमूलफलैर्वापि वर्तयेद् धैर्यमाक्षितः

एककालं प्रतिदिनं भैक्षं चरेत्, स्वपराधीनतादोषं नृणां पुरतः प्रकाशयन्; अथवा वन्यमूलफलैरेव जीवेत्—धैर्येण स्थिरः, अच्युतधैर्यः।

Verse 16

कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः / पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

कपालपाणिः खट्वाङ्गी च, ब्रह्मचर्यपरायणः सन्; पूर्णे द्वादशवर्षे तु ब्रह्महत्यापापं व्यपोहति।

Verse 17

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभम् / कामतो मरणाच्छुद्धिर्ज्ञेया नान्येन केनचित्

अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभं विहितम्; कामतः कृते तु पापे शुद्धिर्मरणादेव ज्ञेया, नान्येन केनचित्।

Verse 18

कुर्यादनशनं वाथ भृगोः पतनमेव वा / ज्वलन्तं वा विशेदग्निं जलं वा प्रविशेत् स्वयम्

अनशनं कुर्याद् वा, भृगोः पतनमेव वा; ज्वलन्तं वा विशेदग्निं, जलं वा स्वयमेव प्रविशेत्।

Verse 19

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्महत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत्; अथवा ब्रह्महत्यापनोदार्थं मृत्युपर्यन्तं विधिप्रायश्चित्तं समाचरेत्।

Verse 20

दीर्घामयान्वितं विप्रं कृत्वानामयमेव तु / दत्त्वा चान्नं स दुर्भिक्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति

दुर्भिक्षकाले दीर्घरोगपीडितं विप्रं यो निरामयं करोति, तस्मै चान्नं ददाति, स ब्रह्महत्यापापं व्यपोहति।

Verse 21

अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते द्विजः / सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदाय तु

द्विजोऽश्वमेधस्यावभृथस्नानेन शुध्यति, अथवा वेदविदे ब्राह्मणाय सर्वस्वं प्रदाय शुद्धिमाप्नोति।

Verse 22

सरस्वत्यास्त्वरुणया संगमे लोकविश्रुते / शुध्येत् त्रिषवणस्नानात् त्रिरात्रोपोषितो द्विजः

लोकविश्रुते सरस्वत्यारुणासंगमे त्रिषवणस्नानात्, त्रिरात्रोपोषितो द्विजः शुध्येत्।

Verse 23

गत्वा रामेश्वरं पुण्यं स्नात्वा चैव महोदधौ / ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्ट्वा रुद्रं विमुच्यते

पुण्यं रामेश्वरं गत्वा महोदधौ स्नात्वा, ब्रह्मचर्यादिसंयुक्तो रुद्रं दृष्ट्वा विमुच्यते।

Verse 24

कपालमोचनं नाम तीर्थं देवस्य शूलिनः / स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन् भक्त्या ब्रह्महत्यां व्यपोहति

शूलिनो देवस्य कपालमोचनं नाम तीर्थम्; तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या अभ्यर्च्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति।

Verse 25

यत्र देवादिदेवेन भरवेणामितौजसा / कपालं स्थापितं पूर्वं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

यत्र पुरा देवादिदेवेन भैरवेणामितौजसा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः कपालं स्थापितं।

Verse 26

समभ्यर्च्य महादेवं तत्र भैरवरूपिणम् / तर्पपित्वा पितॄन् स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

तत्र भैरवरूपिणं महादेवं समभ्यर्च्य पितॄन् तर्पयित्वा स्नात्वा च ब्रह्महत्यापापात् मुच्यते।

← Adhyaya 29 Adhyaya 31 →

Frequently Asked Questions

How does this chapter define prāyaścitta and when is it required?

Prāyaścitta is the purifying remedy for faults caused by neglecting enjoined duties or performing censured acts; the chapter states that a brāhmaṇa should not remain anywhere without first undertaking appropriate expiation as prescribed by calm, learned authorities.

What are the mahāpātakas listed in this chapter?

Brahmahatyā (slaying a brāhmaṇa), surāpāna (drinking intoxicants), theft, and violation of the teacher’s bed (guru-talpagamana), along with sustained close association with such offenders.

What expiation is prescribed for unintentional brahmahatyā?

A twelve-year forest discipline: dwelling in a hut, living on alms (or roots and fruits), bearing penitential insignia (skull-bowl and khaṭvāṅga), maintaining brahmacarya, avoiding brāhmaṇa dwellings and temples, and cultivating continual self-censure and remembrance of the wronged brāhmaṇa.

What does the chapter say about deliberate brahmahatyā?

It states purification is attainable only through death for deliberate commission, prescribing forms of death-atonement such as fasting unto death or self-surrender into fire, water, or from a height.

Which tīrthas and ritual acts are presented as purifying alternatives?

Avabhṛtha bathing of an Aśvamedha, giving away all possessions to a Veda-knowing brāhmaṇa, bathing at the Sarasvatī–Aruṇā confluence after a three-night fast, bathing at Rāmeśvara with brahmacarya and beholding Rudra, and bathing at Kapālamocana with devotion and Pitṛ worship—especially linked to removal of brahmahatyā.