Adhyaya 30
Prāyaścitta for Mahāpātakas — Brahmahatyā, Association with the Fallen, and Tīrtha-Based Purification
उत्तरभागस्य धर्मशास्त्रीयप्रवृत्तिं अनुसृत्य व्यासः प्रायश्चित्तस्य व्यवस्थितं निरूपणं करोति—नित्यनैमित्तिककर्मणामनुष्ठानलोपात् निन्दितकर्मकरणाच्च जातदोषनिवारणाय। वेदार्थविदां धर्ममीमांसकानां च प्रमाण्येन प्रायश्चित्तस्य न्यायिकः आधारः स्थाप्यते। अत्र महापातकानि—ब्रह्महत्या, सुरापानं, स्तेयं, गुरुतल्पगमनं—परिभाष्यन्ते; पतितसङ्गः दीर्घकालीनः, अयोग्ययाजनं, निषिद्धमैथुनं, प्रमादाध्यापनं च दोषवृद्धिकरत्वेनोच्यते। अजानत्कृता ब्रह्महत्यायाः द्वादशवर्षीयं वनप्रायश्चित्तं—तपस्विलक्षणधारणं, नियतभिक्षाटनं, आत्मगर्हा, ब्रह्मचर्यं—वर्ण्यते; जानत्कृतायां तु मृत्युप्रायश्चित्तमेव निर्णीयते। अन्ते महापुण्यैः तीर्थविशेषैश्च शुद्धिमार्गाः प्रदर्श्यन्ते—अश्वमेधावभृथः, वेदविदे सर्वस्वदानं, संगमस्नानं, रामेश्वरे सागर-स्नानं रुद्रदर्शनसहितं, तथा कपालमोचनं भैरवस्य कपालविमोचनस्थानम्; पितृकर्माणि शैवपूजा च पुनरुद्धारधर्मे समन्वीयन्ते, परेषु अध्यायेषु क्रमशः प्रायश्चित्तभेदानां प्रस्तावनां च करोति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम् / हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनत्रिंशोऽध्यायः। व्यास उवाच—अतः परं प्रवलक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं शुभम्। हिताय सर्वविप्राणां दोषाणामपनुत्तये॥
Verse 2
अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च / दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्
अकृत्वा विहितं कर्म कृत्वा निन्दितमेव च। दोषमाप्नोति पुरुषः प्रायश्चित्तं विशोधनम्॥
Verse 3
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित् / यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्
प्रायश्चित्तमकृत्वा तु न तिष्ठेद् ब्राह्मणः क्वचित्। यद् ब्रूयुर्ब्राह्मणाः शान्ता विद्वांसस्तत्समाचरेत्॥
Verse 4
वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामो ऽग्निमान् द्विजः / स एव स्यात् परो धर्मो यमेको ऽपि व्यवस्यति
वेदार्थवित्तमः शान्तो धर्मकामोऽग्निमान् द्विजः। स एव स्यात् परो धर्मो यमेकोऽपि व्यवस्यति॥
Verse 5
अनाहिताग्नयो विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः / यद् ब्रूयुर्धर्मकामास्ते तज्ज्ञेयं धर्मसाधनम्
अनाहिताग्नयोऽपि विप्रास्त्रयो वेदार्थपारगाः। धर्मकामाः यद् ब्रूयुः तदेव धर्मसाधनं ज्ञेयम्॥
Verse 6
अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः / वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः
अनेकधर्मशास्त्रज्ञा ऊहापोहविशारदाः। वेदाध्ययनसंपन्नाः सप्तैते परिकीर्तिताः॥
Verse 7
मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः / एकविंशतिसंख्याताः प्रयाश्चित्तं वदन्ति वै
मीमांसाज्ञानतत्त्वज्ञा वेदान्तकुशला द्विजाः। एकविंशतिसंख्याताḥ प्रायश्चित्तं वदन्ति वै॥
Verse 8
ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च / महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्
ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च। महापातकिनस्त्वेते यश्चैतैः सह संवसेत्॥
Verse 9
संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः / यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्
संवत्सरं तु पतितैः संसर्गं कुरुते तु यः। यानशय्यासनैर्नित्यं जानन् वै पतितो भवेत्॥
Verse 10
याजनं योनिसंबन्धं तथैवाध्यापनं द्विजः / कृत्वा सद्यः पतेज्ज्ञानात् सह भोजनमेव च
अयोग्येषु याजनं कृत्वा योनिसंबन्धं तथैव च । अधर्मेणाध्यापनं कृत्वा द्विजः सद्यः प्रच्यवते ज्ञानात्, तैः सह भोजनादपि पतति ॥
Verse 11
अविज्ञायाथ यो मोहात् कुर्यादध्यापनं द्विजः / संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च
अविज्ञाय यः मोहादध्यापनं करोति द्विजः । स संवत्सरेण पतति, सहाध्ययनमपि नश्यति ॥
Verse 12
ब्रह्माहा द्वादशाब्दानि कुटिं कृत्वा वने वसेत् / भैक्षमात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्
ब्रह्महत्याकृत् द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् । भैक्षं चात्मविशुद्ध्यर्थं कुर्यात् शवशिरोध्वजम् ॥
Verse 13
ब्राह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि वर्जयेत् / विनिन्दन् स्वयमात्मानं ब्राह्मणं तं च संस्मरन्
ब्रह्मणावसथान् सर्वान् देवागाराणि च वर्जयेत् । स्वयमात्मानं विनिन्दन् तं ब्राह्मणं च निरन्तरं संस्मरन् ॥
Verse 14
असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् / विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने
असंकल्पितयोग्यानि सप्तागाराणि संविशेत् । विधूमे शनकैर्नित्यं व्यङ्गारे भुक्तवज्जने भुञ्जीत ॥
Verse 15
एककालं चरेद् भैक्षं दोषं विख्यापयन् नृणाम् / वन्यमूलफलैर्वापि वर्तयेद् धैर्यमाक्षितः
एककालं प्रतिदिनं भैक्षं चरेत्, स्वपराधीनतादोषं नृणां पुरतः प्रकाशयन्; अथवा वन्यमूलफलैरेव जीवेत्—धैर्येण स्थिरः, अच्युतधैर्यः।
Verse 16
कपालपाणिः खट्वाङ्गी ब्रह्मचर्यपरायणः / पूर्णे तु द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति
कपालपाणिः खट्वाङ्गी च, ब्रह्मचर्यपरायणः सन्; पूर्णे द्वादशवर्षे तु ब्रह्महत्यापापं व्यपोहति।
Verse 17
अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभम् / कामतो मरणाच्छुद्धिर्ज्ञेया नान्येन केनचित्
अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तमिदं शुभं विहितम्; कामतः कृते तु पापे शुद्धिर्मरणादेव ज्ञेया, नान्येन केनचित्।
Verse 18
कुर्यादनशनं वाथ भृगोः पतनमेव वा / ज्वलन्तं वा विशेदग्निं जलं वा प्रविशेत् स्वयम्
अनशनं कुर्याद् वा, भृगोः पतनमेव वा; ज्वलन्तं वा विशेदग्निं, जलं वा स्वयमेव प्रविशेत्।
Verse 19
ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत् / ब्रह्महत्यापनोदार्थमन्तरा वा मृतस्य तु
ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान् परित्यजेत्; अथवा ब्रह्महत्यापनोदार्थं मृत्युपर्यन्तं विधिप्रायश्चित्तं समाचरेत्।
Verse 20
दीर्घामयान्वितं विप्रं कृत्वानामयमेव तु / दत्त्वा चान्नं स दुर्भिक्षे ब्रह्महत्यां व्यपोहति
दुर्भिक्षकाले दीर्घरोगपीडितं विप्रं यो निरामयं करोति, तस्मै चान्नं ददाति, स ब्रह्महत्यापापं व्यपोहति।
Verse 21
अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा शुध्यते द्विजः / सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदाय तु
द्विजोऽश्वमेधस्यावभृथस्नानेन शुध्यति, अथवा वेदविदे ब्राह्मणाय सर्वस्वं प्रदाय शुद्धिमाप्नोति।
Verse 22
सरस्वत्यास्त्वरुणया संगमे लोकविश्रुते / शुध्येत् त्रिषवणस्नानात् त्रिरात्रोपोषितो द्विजः
लोकविश्रुते सरस्वत्यारुणासंगमे त्रिषवणस्नानात्, त्रिरात्रोपोषितो द्विजः शुध्येत्।
Verse 23
गत्वा रामेश्वरं पुण्यं स्नात्वा चैव महोदधौ / ब्रह्मचर्यादिभिर्युक्तो दृष्ट्वा रुद्रं विमुच्यते
पुण्यं रामेश्वरं गत्वा महोदधौ स्नात्वा, ब्रह्मचर्यादिसंयुक्तो रुद्रं दृष्ट्वा विमुच्यते।
Verse 24
कपालमोचनं नाम तीर्थं देवस्य शूलिनः / स्नात्वाभ्यर्च्य पितॄन् भक्त्या ब्रह्महत्यां व्यपोहति
शूलिनो देवस्य कपालमोचनं नाम तीर्थम्; तत्र स्नात्वा पितॄन् भक्त्या अभ्यर्च्य ब्रह्महत्यां व्यपोहति।
Verse 25
यत्र देवादिदेवेन भरवेणामितौजसा / कपालं स्थापितं पूर्वं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
यत्र पुरा देवादिदेवेन भैरवेणामितौजसा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः कपालं स्थापितं।
Verse 26
समभ्यर्च्य महादेवं तत्र भैरवरूपिणम् / तर्पपित्वा पितॄन् स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया
तत्र भैरवरूपिणं महादेवं समभ्यर्च्य पितॄन् तर्पयित्वा स्नात्वा च ब्रह्महत्यापापात् मुच्यते।
Frequently Asked Questions
Prāyaścitta is the purifying remedy for faults caused by neglecting enjoined duties or performing censured acts; the chapter states that a brāhmaṇa should not remain anywhere without first undertaking appropriate expiation as prescribed by calm, learned authorities.
Brahmahatyā (slaying a brāhmaṇa), surāpāna (drinking intoxicants), theft, and violation of the teacher’s bed (guru-talpagamana), along with sustained close association with such offenders.
A twelve-year forest discipline: dwelling in a hut, living on alms (or roots and fruits), bearing penitential insignia (skull-bowl and khaṭvāṅga), maintaining brahmacarya, avoiding brāhmaṇa dwellings and temples, and cultivating continual self-censure and remembrance of the wronged brāhmaṇa.
It states purification is attainable only through death for deliberate commission, prescribing forms of death-atonement such as fasting unto death or self-surrender into fire, water, or from a height.
Avabhṛtha bathing of an Aśvamedha, giving away all possessions to a Veda-knowing brāhmaṇa, bathing at the Sarasvatī–Aruṇā confluence after a three-night fast, bathing at Rāmeśvara with brahmacarya and beholding Rudra, and bathing at Kapālamocana with devotion and Pitṛ worship—especially linked to removal of brahmahatyā.
Read Kurma Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.