Adhyaya 29
Yati-Āśrama: Bhikṣā-vidhi, Īśvara-dhyāna, and Prāyaścitta (Mahādeva as Non-dual Brahman)
उत्तरे धर्ममोक्षोपदेशप्रवाहेऽस्मिन्नध्याये यतेर्भिक्षोर्जीवनविधिः कथ्यते—नियतभिक्षा, अल्पसङ्गः, गृहस्थानां न पीडनं, कालेन संक्षेपेण मौनेन च भिक्षाटनम्। ततः आन्तराचारः—आदित्यायार्पणं, प्राणाहुतिः, मिताहारः, रात्रौ सन्ध्ययोश्च ध्याने स्थैर्यम्; अन्ते हृदयस्थं तमोऽतिक्रान्तं ज्योतिः परमेश्वरं वेदान्तध्यानविषयत्वेन निरूप्यते। शिवो महेशो महादेवः क्षराक्षरातीतः अद्वितीयं ब्रह्म, व्योमाकाशसदृशः अन्तःसूर्यप्रकाशरूपश्चेति स्तूयते, हरिहरसमन्वयश्च ईश्वरकेन्द्रेण अद्वैतभावेन स्थाप्यते। अन्ते यतिदोषेषु—कामे, अनृते, स्तेये, अनवधानहिंसायां, इन्द्रियदौर्बल्ये च—प्रायश्चित्तविधानं, पुनःपुनः प्राणायामः तथा कृच्छ्र-सान्तपन-चान्द्रायणादिव्रतानि योगशुद्ध्यर्थं निर्दिश्यन्ते। योग्येभ्य एवोपदेशप्रतिबन्धेन समाप्य, परेषु गुह्यतरयोगज्ञानोपदेशाय भूमिका क्रियते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् / भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायाम् उपरिविभागेऽष्टाविंशोऽध्यायः। व्यास उवाच—एवं स्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम्। भैक्षेण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा॥
Verse 2
एककालं चरेद् भैक्षं न प्रसज्येत विस्तरे / भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति
एककालं भैक्षं चरेद् यतिः, न विस्तरे प्रसज्येत। भैक्षे प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि शीघ्रं सज्जति॥
Verse 3
सप्तागारं चरेद् भैक्षमलाभात् तु पुनश्चरेत् / प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीयादद्भिः प्रक्षालयेत् तु तत्
सप्तागारं चरेद् भैक्षम्; अलाभात् तु पुनश्चरेत्। प्रक्षाल्य पात्रे भुञ्जीत, तत् अद्भिः पुनः प्रक्षालयेत्॥
Verse 4
अथवान्यदुपादाय पात्रे भुञ्जीत नित्यशः / भुक्त्वा तत् संत्यजेत् पात्रं यात्रामात्रमलोलुपः
अथवा अन्यदुपादाय पात्रे नित्यं भुञ्जीत। भुक्त्वा तत् पात्रं संत्यजेत्, यात्रामात्रमलोलुपः॥
Verse 5
विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने / वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्
विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने। वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत्॥
Verse 6
गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः / भिक्षेत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः
गोदोहमात्रं तिष्ठेत् कालं भिक्षुरधोमुखः। ‘भिक्षाम्’ इत्युक्त्वा सकृत् तूष्णीमश्नीयाद् वाग्यतः शुचिः॥
Verse 7
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि / आदित्ये दर्शयित्वान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च समाचम्य यथाविधि । आदित्याय निवेद्यान्नं भुञ्जीत प्राङ्मुखोत्तरः ॥
Verse 8
हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः / आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम्
हुत्वा प्राणाहुतीः पञ्च ग्रासानष्टौ समाहितः । आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायीत परमेश्वरम् ॥
Verse 9
अलाबुं दारुपात्रं च मृण्मयं वैणवं ततः / चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः
अलाबुपात्रं दारुपात्रं मृण्मयं वैणवं तथा । चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः ॥
Verse 10
प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च / संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम्
प्राग्रात्रे पररात्रे च मध्यरात्रे तथैव च । संध्यास्वह्नि विशेषेण चिन्तयेन्नित्यमीश्वरम् ॥
Verse 11
कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् / आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम्
कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम् । आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात् तमसः स्थितम् ॥
Verse 12
सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् / प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम्
सर्वस्याधारभूतानामानन्दं ज्योतिरव्ययम् । प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम् ॥
Verse 13
तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् / ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम्
तदन्तः सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम् । ध्यायेदनादिमद्वैतमानन्दादिगुणालयम् ॥
Verse 14
महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् / सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम्
महान्तं परमं ब्रह्म पुरुषं सत्यमव्ययम् । सितेतरारुणाकारं महेशं विश्वरूपिणम् ॥
Verse 15
ओङ्कारान्ते ऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि / आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्
ओङ्कारान्तेऽथ चात्मानं संस्थाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम् ॥
Verse 16
कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् / पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात्
कारणं सर्वभावानामानन्दैकसमाश्रयम् । पुराणं पुरुषं शंभुं ध्यायन् मुच्येत बन्धनात् ॥
Verse 17
यद्वा गुहायां प्रकृतौ जगत्संमोहनालये / विचिन्त्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्
अथवा प्रकृतेर्गुहायां जगत्संमोहनालये स्थित्वा, सर्वभूतैककारणं परमं व्योम परितः सर्वव्यापि विचिन्तयेत्।
Verse 18
जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते / आनन्दं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत् पश्यन्ति मुमुक्षवः
यत् सर्वभूतानां जीवनं यत्र च लोकः प्रलीयते; तदेव ब्रह्मणः सूक्ष्ममानन्दं मुमुक्षवः पश्यन्ति।
Verse 19
तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् / अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्यासीत संयतः
तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम्; अनन्तं सत्यमीशानं विचिन्त्य संयतः आसीत।
Verse 20
गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् / यो ऽनुतिष्ठेन्महेशेन सो ऽश्नुते योगमैश्वरम्
गुह्याद् गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम्; योऽनुतिष्ठेन्महेशेन सऽश्नुते योगमैश्वरम्।
Verse 21
तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः / ज्ञानं समभ्यसेद् ब्राह्मं येन मुच्येत बन्धनात्
तस्माद् ध्यानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः; ज्ञानं ब्राह्मं समभ्यसेद् येन मुच्येत बन्धनात्।
Verse 22
मत्वा पृथक् स्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् / आनन्दमजरं ज्ञानं ध्यायीत च पुनः परम्
स्वात्मानं सर्वस्मात् पृथक् केवलं मत्वा, पुनः परमानन्दमजरं ज्ञानस्वरूपं परं ध्यायीत।
Verse 23
यस्मात् भवन्ति भूतानि यद् गत्वा नेह जायते / स तस्मादीश्वरो देवः परस्माद् यो ऽधितिष्ठति
यस्माद् भूतानि जायन्ते यं प्राप्य नेह पुनर्जायते, स एव देव ईश्वरः परस्मादपि योऽधितिष्ठति।
Verse 24
यदन्तरे तद् गगनं शाश्वतं शिवमव्ययम् / यदंशस्तत्परो यस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः
यदन्तः सर्वेषां तद् गगनवत् शाश्वतं शिवमव्ययम्; यस्यांशोऽयं जगत्, तस्मिन् परे यः परायणः स देवो महेश्वरः।
Verse 25
व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च / एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते
भिक्षूणां यानि व्रतान्युपव्रतानि च, तेषामेकैकातिक्रमे प्रायश्चित्तं विधीयते।
Verse 26
उपेत्य च स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं समाहितः / प्राणायामसमायुक्तं कुर्यात् सांतपनं शुचिः
कामात् स्त्रियमुपेत्य समाहितः प्रायश्चित्तं कुर्यात्; शुचिः प्राणायामसमायुक्तं सांतपनं विधिवत् आचरेत्।
Verse 27
ततश्चरेत नियमात् कृच्छ्रं संयतमानसः / पुनराश्रममागम्य चरेद् भिश्रुरतन्द्रितः
ततः संयतमानसः नियमात् कृच्छ्रं चरेत्। पुनराश्रममागम्य भिश्रुः संयतः सततं निरतन्द्रितश्चरेत्॥
Verse 28
न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः / तथापि च न कर्तव्यं प्रसङ्गो ह्येष दारुणः
धर्मयुक्तमनृतं न हिनस्तीति मनीषिणः। तथापि न कर्तव्यं, प्रसङ्गो ह्येष दारुणः॥
Verse 29
एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा / उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना
एकरात्रोपवासं च प्राणायामशतं तथा। उक्त्वानृतं यतिः कुर्याद् धर्मलिप्सुः प्रायश्चित्तम्॥
Verse 30
परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः / स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः / हिंसा चैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका
परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः। स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः॥ हिंसैषापरा दिष्टा या चात्मज्ञाननाशिका॥
Verse 31
यदेतद् द्रविणं नाम प्राण ह्येते बहिश्वराः / स तस्य हरति प्राणान् यो यस्य हरते धनम्
यदेतद् द्रविणं नाम प्राण एव बहिःस्थितः। तस्मात् परधनहर्ता तस्य प्राणान् हरेद् ध्रुवम्॥
Verse 32
एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्
एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेच्चान्द्रायणव्रतम्॥
Verse 33
विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः / भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः
विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः। भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद् भिक्षुरतन्द्रितः॥
Verse 34
अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत् / कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा
अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्। कुर्यात्कृछ्रातिकृच्छ्रं तु चान्द्रायणमथापि वा॥
Verse 35
स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि / तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश / दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा
स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि। तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश। दिवास्कन्दे त्रिरात्रं स्यात् प्राणायामशतं तथा॥
Verse 36
एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च / प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्
एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च। प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्॥
Verse 37
ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् / तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्
ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम्। तस्मान्महेश्वरं ज्ञात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्॥
Verse 38
यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम् / यो ऽन्तरात्र परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः
यद् ब्रह्म परमं ज्योतिः प्रतिष्ठाक्षरमद्वयम्। योऽन्तरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः॥
Verse 39
एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः / तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्
एष देवो महादेवः केवलः परमः शिवः। तदेवाक्षरमद्वैतं तदादित्यान्तरं परम्॥
Verse 40
यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते / आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः
यस्मान्महीयते देवः स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते। आत्मयोगाह्वये तत्त्वे महादेवस्ततः स्मृतः॥
Verse 41
नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति / तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्
नान्यद् देवान्महादेवाद् व्यतिरिक्तं प्रपश्यति। तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्॥
Verse 42
मन्यते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् / न ते पश्यन्ति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः
ये स्वमात्मानं परमेश्वरात् विभिन्नं मन्यन्ते, ते तं देवं न पश्यन्ति; तेषां परिश्रमो वृथा भवति।
Verse 43
एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् / स देवस्तु महादेवो नैतद् विज्ञाय बध्यते
एकमेव परं ब्रह्म तत्त्वमव्ययं विज्ञेयं; स एव देवो महादेवः—एतदविज्ञाय बध्यते।
Verse 44
तस्माद् यतेत नियतं यतिः संयतमानसः / ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः
तस्माद् यतिः संयतमानसो नियतं यतेत; ज्ञानयोगरतः शान्तो महादेवपरायणः भवेत्।
Verse 45
एष वः कथितो विप्रो यतीनामाश्रमः शुभः / पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितम्
एष वः कथितो विप्र यतीनामाश्रमः शुभः; पितामहेन विभुना मुनीनां पूर्वमीरितः।
Verse 46
नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादिदमनुत्तमम् / ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्
नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यात् इदम् अनुत्तमम्; ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्माश्रयं शिवम्।
Verse 47
इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः / न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति
इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं पशुपतिपरितोषे यद् भवेदेकहेतुः। न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रणिहितमनसो ये नित्यमेवाचरन्ति॥
Frequently Asked Questions
He should beg only once daily, avoid prolonged interaction, approach a limited number of houses (seven), time the request so as not to burden householders, ask only once (“Alms”), stand briefly, eat in silence, and maintain strict cleanliness of the bowl and person.
It directs the seeker to establish the Self in the heart-lotus and meditate on the Supreme Self as pure consciousness and imperishable light beyond tamas; Mahēśvara/Mahādeva is identified with that non-dual Brahman, implying liberation through realizing non-separateness rather than merely external worship.
Prāṇāyāma-based purification is central, alongside classical vows and austerities such as sāṃtapana, kṛcchra/kṛcchrātikṛcchra, prājāpatya, and cāndrāyaṇa—applied specifically to faults like lustful approach, untruth, theft, inadvertent violence, and sensory lapses.