Adhyaya 28
Saṃnyāsa-dharma — Qualifications, Threefold Renunciation, and the Conduct of the Yati
अस्योत्तरभागे वर्णाश्रमक्रमे वानप्रस्थात् चतुर्थाश्रमं संन्यासं प्रति प्रवृत्तिः। यथार्थवैराग्ये जाते एव संन्यासो विधेय इति निरूप्य प्राजापत्याग्नेयादि पूर्वकर्माणि कथ्यन्ते। संन्यासस्त्रिविधः—आत्मज्ञाननिष्ठो ज्ञानसंन्यासः, वेदाध्ययन-इन्द्रियनिग्रहपरः वेदसंन्यासः, अन्तर्होमाग्निसंस्थापनपूर्वकं सर्वकर्म ब्रह्मणे महायज्ञरूपेण समर्पयन् कर्मसंन्यासः। तत्त्वविदः श्रेष्ठत्वं, नित्यनैमित्तिककर्मातीतत्वं बाह्यलिङ्गातीतत्वं च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं यतिधर्मः—अल्पवस्त्राहारता, समता, अहिंसा, शौचसावधानता, वर्षाकालेऽन्यत्रानिवासः, ब्रह्मचर्यसंयमः, दम्भवर्जनम्, प्रणवजपः, वेदान्तचिन्तनं च अधियज्ञाधिदैवाध्यात्मदृष्ट्या निरूप्यते। एवं पूर्वधर्मसाधनानां योगनित्याचार-ब्रह्मसमाधिलक्ष्येण मोक्षोपदेशे सेतुरिवायं अध्यायः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तविशो ऽध्याय व्यास उवाच एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः / चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत् क्रमात्
इति श्रीकूर्मपुराणे… व्यास उवाच—एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः, चतुर्थमायुषो भागं संन्यासेन नयेत् क्रमात्।
Verse 2
अग्नीनात्मनी संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् / योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः
अग्नीन् आत्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत्। योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः॥
Verse 3
यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु / तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद् विपर्यये
यदा मनसि संजातं वैतृष्ण्यं सर्ववस्तुषु। तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद् विपर्यये॥
Verse 4
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः / दान्तः पक्वकषायो ऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः। दान्तः पक्वकषायोऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्॥
Verse 5
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनः परे / कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः
ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनः परे। कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः॥
Verse 6
यः सर्वसङ्गनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः / प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी स्वात्मन्येव व्यवस्थितः
यः सर्वसङ्गनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः। प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी स्वात्मन्येव व्यवस्थितः॥
Verse 7
वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशी निष्परिग्रहः / प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेन्द्रियः
वेदमेव नित्यं अभ्यसेत्, निराशी निष्परिग्रहः। मुमुक्षुः विजितेन्द्रियः स वेदसंन्यासी इति प्रोच्यते॥
Verse 8
यस्त्वग्नीनात्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः / ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः
यः द्विजः अग्नीन् आत्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरः भवति, स कर्मसंन्यासी ज्ञेयः, महायज्ञपरायणः॥
Verse 9
त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः / न तस्य विद्यते कार्यं न लिङ्गं वा विपश्चितः
एतेषां त्रयाणामपि मध्ये ज्ञानी अभ्यधिकः मतः। तस्य विपश्चितः न कार्यं विद्यते, न च लिङ्गं बहिः॥
Verse 10
निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः / जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः
निर्ममः निर्भयः शान्तः निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः। जीर्णकौपीनवासा स्यात्, नग्नो वा ध्यानतत्परः॥
Verse 11
ब्रह्मचारी मिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् / अध्यात्ममतिरासीत निरपेक्षो निरामिषः
ब्रह्मचारी मिताहारः ग्रामात् अन्नं समाहरेत्। अध्यात्ममतिः आसीत्, निरपेक्षः निरामिषः॥
Verse 12
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह / नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्
आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह; नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्।
Verse 13
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा / नाध्येतव्यं न वक्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन / एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा; नाध्येतव्यं न वक्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन। एवं ज्ञात्वा परो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते।
Verse 14
एकवासाथवा विद्वान् कौपीनाच्छादनस्तथा / मुण्डी शिखी वाथ भवेत् त्रिदण्डी निष्परिग्रहः / काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः
एकवासाथवा विद्वान् कौपीनाच्छादनस्तथा; मुण्डी शिखी वाथ भवेत् त्रिदण्डी निष्परिग्रहः। काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः।
Verse 15
ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद् देवालये ऽपि वा / समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः / भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत् क्वचित्
ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद् देवालयेऽपि वा; समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः। भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत् क्वचित्।
Verse 16
यस्तु मोहेन वालस्यादेकान्नादी भवेद् यतिः / न तस्य निष्कृतिः काचिद् धर्मशास्त्रेषु कथ्यते
यस्तु मोहेन वालस्यादेकान्नादी भवेद् यतिः; न तस्य निष्कृतिः काचिद् धर्मशास्त्रेषु कथ्यते।
Verse 17
रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चनः / प्राणिहंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात् सर्वनिस्पृहः
रागद्वेषविमुक्तात्मा समलोष्टाश्मकाञ्चनः। प्राणिहिंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात् सर्वनिस्पृहः॥
Verse 18
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् / सत्यपूतां वदेद् वाणीं मनः पूतं समाचरेत्
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वदेद् वाणीं मनः पूतं समाचरेत्॥
Verse 19
नैकत्र निवसेद् देशे वर्षाभ्यो ऽन्यत्र भिक्षुकः / स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः
नैकत्र निवसेद् देशे वर्षाभ्योऽन्यत्र भिक्षुकः। स्नानशौचरतो नित्यं कमण्डलुकरः शुचिः॥
Verse 20
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत् / मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः
ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत्। मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेन्द्रियः॥
Verse 21
दम्भाहङ्कारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः / आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्
दम्भाहङ्कारनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः। आत्मज्ञानगुणोपेतो यतिर्मोक्षमवाप्नुयात्॥
Verse 22
अभ्यसेत् सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम् / स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु
अभ्यसेत् सततं वेदं प्रणवाख्यं सनातनम्। स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु॥
Verse 23
यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः / धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरहः
यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः। धौतकाषायवसनो भस्मच्छन्नतनूरहः॥
Verse 24
अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च / आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्
अधियज्ञं ब्रह्म जपेदाधिदैविकमेव च। आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्॥
Verse 25
पुत्रेषु वाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः / वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम्
पुत्रेषु वाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः। वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम्॥
Verse 26
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम् / क्षमा दया च सतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम्। क्षमा दया च सन्तोषो व्रतान्यस्य विशेषतः॥
Verse 27
वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा पञ्च यज्ञान् समाहितः / कुर्यादहरहः स्नात्वा भिक्षान्नेनैव तेन हि
वेदान्तज्ञाननिष्ठो वा समाहितमानसः। पञ्चयज्ञान् अहर्नित्यं कुर्यात् स्नात्वा भैक्षभोजनैरेव हि॥
Verse 28
होममन्त्राञ्जपेन्नित्यं काले काले समाहितः / स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात् सावित्रीं संध्ययोर्जपेत्
होममन्त्रान् जपेन्नित्यं काले काले समाहितः। स्वाध्यायं चान्वहं कुर्यात् सावित्रीं संध्ययोर्जपेत्॥
Verse 29
ध्यायीत सततं देवमेकान्ते परमेश्वरम् / एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्
ध्यायीत सततं देवम् एकान्ते परमेश्वरम्। एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम्॥
Verse 30
एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान् / कमण्डलुकरो विद्वान् त्रिदण्डी याति तत्परम्
एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान्। कमण्डलुकरो विद्वान् त्रिदण्डी याति तत्परम्॥
Frequently Asked Questions
It teaches (1) jñāna-saṃnyāsa—renunciation grounded in Self-knowledge and fearlessness beyond dualities; (2) veda-saṃnyāsa—exclusive dedication to Vedic study with sense-conquest and non-possessiveness; and (3) karma-saṃnyāsa—internalizing the fires and offering all actions to Brahman as the Great Sacrifice (mahāyajña).
Genuine vairāgya (complete inner dispassion toward objects). If renunciation is undertaken without that inner detachment, the text warns that one becomes “fallen,” i.e., spiritually and ethically compromised.
Because the knower of Truth is described as beyond obligatory duties and external identifiers; being established in the Self alone, such a person is not defined by marks, rites, or social functions but by realized knowledge.
It prescribes simplicity (minimal clothing, leaf-food/alms), equanimity to honor/dishonor and friend/enemy, non-violence and carefulness (filtered water, mindful steps, truthful speech), purity and bathing, non-residence in one place except during rains, celibate restraint, avoidance of hypocrisy/backbiting, and steady meditation and Praṇava practice.
It frames contemplation of the one Reality across three lenses: as present in sacrifice (adhiyajña), as the divine principle governing cosmic powers (adhidaiva), and as the indwelling Self (adhyātma), aligning purāṇic religion with Vedāntic interiorization.