Adhyaya 23
Aśauca-vidhi — Rules of Birth/Death Impurity, Sapinda Circles, and Śrāddha Sequence
उत्तरभागे गृहस्थधर्मोपदेशे व्यासः जन्ममरणजन्यम् आशौचं (सूतकं शावकं च) वर्णगुणाधिकारभेदेन तथा सपिण्ड-समनोदक-एकोदकादि सम्बन्धदूरत्वेन कालभेदं व्यवस्थितं करोति। आशौचकाले नित्यकर्मानुज्ञा, काम्यकर्मवर्जनं, शुद्धब्राह्मणातिथिसत्कारस्य नियमाः, स्पर्श-ग्रहणादिनियमाश्च कथ्यन्ते; बहुजन्ममरणसंयोगे, दूरश्रुतौ, तथा आपद्-यज्ञ-रणमरणे, बालमरणे, संन्यासिनां च सद्यःशौचाद्यपवादाः निर्दिश्यन्ते। सपिण्डसीमा सप्तपर्यन्ता, स्त्रीणां विवाहपूर्वोत्तरगोत्रसम्बन्धश्च स्पष्ट्यते। अनन्तरं दाहसंस्कारः (देहाभावे प्रतिमादाहः), दशाहकर्म, प्रतिदिनपिण्डदानं, अस्थिसंचयनं, नवश्राद्धभोजनं, संवत्सरपर्यन्तं मासिककर्माणि, अन्ते सपिण्डीकरणं तथा वार्षिकश्राद्धक्रमश्च निरूप्यते। उपसंहारे स्वधर्मपालनं ईश्वरशरणागतिरेव च एतेषां बाह्यकर्मणां अन्तरलक्ष्यमिति पुनः प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वाविशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच दशाहं प्राहुराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः / मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः
व्यास उवाच । दशाहं प्राहुराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः । मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः ॥
Verse 2
नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः / नकुर्याद् विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापिच
नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः । नकुर्याद् विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापि च ॥
Verse 3
शुचीनक्रोधनान् भूम्यान् शालाग्नौ भावयेद् द्विजान् / शुष्कान्नेन फलैर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा
शुचीनक्रोधनान् भूम्यान् शालाग्नौ भावयेद् द्विजान् । शुष्कान्नेन फलैर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा ॥
Verse 4
न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् / चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः
न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् । चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः ॥
Verse 5
सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति / सूतकं सूतिकां चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः
सूतके तु सपिण्डानां परस्पर-संस्पर्शो न प्रदूषणहेतुः। सूतकं सूतिकां चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः शौचं भवति॥
Verse 6
अधीयानस्तथा यज्वा वेदविच्च पिता भवेत् / संस्पृश्याः सर्व एवैते स्नानान्माता दशाहतः
अधीयानः यज्वा वेदविच्च यः पिता, स शुद्धो भवति। एते सर्वे संस्पृश्याः; माता तु दशरात्रात् स्नानादेव शुद्ध्यति॥
Verse 7
दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे / एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः
दशाहं निर्गुणे प्रोक्तम् अशौचं चातिनिर्गुणेऽपि। एक-द्वि-त्रिगुणयुक्ते चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः॥
Verse 8
दशाहात् तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च / चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुराह प्रजापतिः
दशाहात् परतः सम्यगधीयीत जुहोति च। चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुराह प्रजापतिः॥
Verse 9
क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च / यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौवकम्
क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च। यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तम् अशौचकम्॥
Verse 10
त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानामशौचकम् / प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात् तस्मादूर्ध्वं दशाहकम्
ब्राह्मणानामशौचकालः त्रिरात्रं दशरात्रं वा भवति। प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात्, तत ऊर्ध्वं दशाहकं विधीयते॥
Verse 11
ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते / त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः
ऊनद्विवार्षिके प्रेते तदशौचं मातापित्रोरेव निर्दिश्यते। अन्ये तु त्रिरात्रेण शुचयो भवन्ति, विशेषतः अत्यन्तनिर्गुणाः॥
Verse 12
अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते / जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ
अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमशौचमिष्यते। जातदन्ते तु त्रिरात्रं स्यात्, यदि तौ निर्गुणौ भवेताम्॥
Verse 13
आदन्तजननात् सद्य आचौलादेकरात्रकम् / त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम्
सपिण्डानामादन्तजननात् सद्य एवाशौचं भवति। आचौलादेकरात्रकं, मौपनयनात् त्रिरात्रमिति उदाहृतम्॥
Verse 14
जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः / मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता स्यात् स्पृश्य एव च
जातमात्रस्य बालस्य पितरि मृते मातुः सूतकं भवति। पिता च (गृहसंबन्धेन) स्पृश्य एव इति परिगण्यते॥
Verse 15
सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च / ऊर्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः
सपिण्डानां सोदरस्य च सद्यः शौचं विधीयते। दशाहोत्तरकाले तु सोदरो यदि निर्गुणः, तदा एकाहमेवाशौचं भवति॥
Verse 16
अथोर्ध्वं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् / एकरात्रं निर्गुणानां चैलादूर्ध्वं त्रिरात्रकम्
अथ दन्तजननात् ऊर्ध्वं सपिण्डानामशौचं विधीयते। निर्गुणानां तु एकरात्रं, चैलादूर्ध्वं त्रिरात्रकम्॥
Verse 17
अदन्तजातमरणं संभवेद् यदि सत्तमाः / एकरात्रं सपिण्डानां यदि ते ऽत्यन्तनिर्गुणाः
अदन्तजातस्य मरणं यदि भवेत् सत्तमाः। सपिण्डानां तदा एकरात्रमशौचं, यदि तेऽत्यन्तनिर्गुणाः॥
Verse 18
व्रतादेशात् सपिण्डानामर्वाक् स्नानं विधीयते / सर्वेषामेव गुणिनामूर्ध्वं तु विषमं पुनः
व्रतादेशेन सपिण्डानामर्वाक् स्नानं विधीयते। सर्वेषां गुणिनां तु ऊर्ध्वं पुनर्विषमं नियमः॥
Verse 19
अर्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद् गर्भसंस्त्रवः / तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम्
अर्वाक् षण्मासतो स्त्रीणां यदि स्याद् गर्भसंस्त्रवः। तदा माससमैर्दिवसैस्तासामशौचं स्मृतम्॥
Verse 20
तत ऊर्ध्वं तु पतने स्त्रीणां द्वादशरात्रिकम् / सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्त्रावाच्च वा ततः
ततः परं स्त्रीणां पतने द्वादशरात्रिकमाशौचं विधीयते। सपिण्डानां तु सद्यः शौचं, तथा गर्भस्त्रावसम्भवेऽपि तत एव॥
Verse 21
गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डे ऽत्यन्तनिर्गुणे / यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः
गर्भच्युतौ अहोरात्रमाशौचं भवति। सपिण्डेऽत्यन्तनिर्गुणे तथा यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः॥
Verse 22
यदि स्यात् सूतके सूतिर्मरणे वा मृतिर्भवेत् / शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहः शेषे त्रिरात्रकम्
यदि सूतके सूतिः स्यात् मरणे वा मृतिर्भवेत्, शेषेणैव शुद्धिर्भवति। अहःशेषे तु त्रिरात्रकमिति॥
Verse 23
मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते / अघवृद्धिमदाशौचमूर्घ्वं चेत् तेन शुध्यति
मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाशौचेनैव शुद्धिरिष्यते। अघवृद्ध्यादाशौचमूर्ध्वं चेत् तेनैव शुध्यति॥
Verse 24
अथ चेत् पञ्चमीरात्रिमतीत्य परतो भवेत् / अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्वेण शुध्यति
अथ चेत् पञ्चमीरात्रिमतीत्य परतो भवेत्, अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्वेणैव शुध्यति॥
Verse 25
देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु / तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते
देशान्तरगतं सूतकं शावं वा श्रुत्वा, यावच्छेषकालः समाप्यते तावदेव मर्त्यः अप्रयतः स्यात्।
Verse 26
अतीते सूतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् / तथैव मरणे स्नानमूर्ध्वं संवत्सराद् यदि
अतीते सूतके सपिण्डानां त्रिरात्रकं विधीयते। तथा मरणे संवत्सरात् ऊर्ध्वं विलम्बे स्नानेन शुद्धिः।
Verse 27
वेदान्तविच्चाधीयानो यो ऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः / सद्यः शौचं भवेत् तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा
वेदान्तवित् अधीयानः, अग्निमान्, वृत्तिकर्षितश्च—तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा सद्यः शौचं भवति।
Verse 28
स्त्रीणामसंस्कृतानां तु प्रदानात् पूर्वतः सदा / सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्कारे भर्तुरेव हि
स्त्रीणामसंस्कृतानां तु प्रदानात् पूर्वकुलेष्वेव विधिः सदा। सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात्, संस्कारः भर्तुरेव हि।
Verse 29
अहस्त्वदत्तकन्यानामशौचं मरणे स्मृतम् / ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यः शौचमुदाहृतम्
अदत्तकन्यानां मरणे अशौचं न स्मृतम्। ऊनद्विवर्षस्य मरणे च सद्यः शौचमुदाहृतम्।
Verse 30
आदन्तात् सोदरे सद्य आचौलादेकरात्रकम् / आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद् दशरात्रमतः परम्
स्वसहजसहोदरस्य तु सद्य एवाशौचं भवति। दन्तोत्पत्तेः पूर्वावस्थायाः आरभ्य चूडाकर्मपर्यन्तम् एकरात्रम्; प्रदाने पर्यन्तं त्रिरात्रम्; ततः परं दशरात्रम्॥
Verse 31
मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचकम् / एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि
मातामहयोर्मरणे त्रिरात्रमशौचं भवति। एकोदकानां बान्धवानां मरणे तथा सूतकेऽपि एष एव नियमः॥
Verse 32
पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च / एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणि
पक्षिण्याः (मरणहेतोः) योनिसम्बन्धे बान्धवेषु च एकरात्रमशौचं निर्दिष्टम्। गुरौ सब्रह्मचारिणि च एकरात्रमेव समुदाहृतम्॥
Verse 33
प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद् विषये स्थितिः / गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः
प्रेते राजनि यस्य विषये सज्योतिरग्निः प्रतिष्ठितः, तत्र त्र्यहमशौचम्। गृहे स्थितासु दत्तासु वा कन्यासु मृतासु पितुः त्र्यहम्॥
Verse 34
परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च / त्रिरात्रं स्यात् तथाचार्ये स्वभार्यास्वन्यगासु च
परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च त्रिरात्रमशौचं भवति। तथाचार्येऽपि त्रिरात्रम्; स्वभार्यास्वन्यगासु च त्रिरात्रमेव॥
Verse 35
आचार्यपुत्रे पत्न्यां च अहोरात्रमुदाहृतम् / एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रिये ऽपि च
आचार्यपुत्रेऽथाचार्यपत्नीषु च अहोरात्रं शौचं प्रकीर्तितम्। उपाध्याये स्वग्रामस्थे श्रोत्रिये चैकाहमेव विधीयते॥
Verse 36
त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च / एकाहं चास्ववर्ये स्यादेकरात्रं तदिष्यते
असपिण्डेषु बान्धवेषु स्वगृहे संस्थितेषु च त्रिरात्रं शौचमिष्यते। स्ववर्ये तु एकाहं, अन्येषां तदेकरेात्रं प्रशस्यते॥
Verse 37
त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे वै तदेव हि / सद्यः शौचं समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति
श्वश्रूमरणे त्रिरात्रं शौचं, श्वशुरेऽपि तथैव हि। सगोत्रे संस्थिते सति सद्यःशौचं विनिर्दिष्टम्॥
Verse 38
शुद्ध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः / वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्यति
विप्रो दशाहेन शुद्ध्येत, भूमिपो द्वादशाहतः। वैश्यः पञ्चदशाहेन, शूद्रो मासेन शुद्ध्यति॥
Verse 39
क्षत्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः / तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते
क्षत्रविट्शूद्रदायादा ये स्युः विप्रस्य बान्धवाः। तेषामशौचे विप्रस्य दशाहात् शुद्धिरिष्यते॥
Verse 40
राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु / स्वमेव शौचं कुर्यातां विशुद्ध्यर्थमसंशयम्
राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु । स्वमेव शौचं कुर्यातां विशुद्ध्यर्थमसंशयम् ॥
Verse 41
सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः / तद्वर्णविधिदृष्टेन स्वं तु शौचं स्वयोनिषु
सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः । तद्वर्णविधिदृष्टेन स्वं तु शौचं स्वयोनिषु ॥
Verse 42
षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण हि / वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रेष्वाशौचमेव तु
षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण हि । वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रेष्वाशौचमेव तु ॥
Verse 43
अर्धमासो ऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः / शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते
अर्धमासो ऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः । शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते ॥
Verse 44
षड्रात्रं वै दशाहं च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः / अशौचं क्षत्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गवाः
षड्रात्रं वै दशाहं च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः । अशौचं क्षत्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गवाः ॥
Verse 45
शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति / दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः
ब्राह्मणे दिवंगते सति शूद्रविट्क्षत्रियाणां दशरात्रेण शुद्धिर्भवतीति कमलोद्भवो ब्रह्मा प्राह।
Verse 46
असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् / अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति
असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो बन्धुवद् निर्हृत्य सहैवाशित्वा सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति।
Verse 47
यद्यन्नमत्ति तेषां तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः / अनदन्नन्नमह्नैव न च तस्मिन् गृहे वसेत्
तेषामन्नं यद्यत्ति तु त्रिरात्रेण शुचिर्भवेत्; अनदन्नन्नमह्नैव शुचिः स्यात्, न च तस्मिन् गृहे वसेत्।
Verse 48
सोदकेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु / दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति
सोदकेषु मातुराप्तेषु बन्धुषु चैतदेव विधिः; शवस्पर्शे सपिण्डोऽपि दशाहेन शुध्यति।
Verse 49
यदि निर्हरति प्रेतं प्रोलभाक्रान्तमानसः / दशाहेन द्विजः शुध्येद् द्वादशाहेन भूमिपः
प्रोलभाक्रान्तमानसो यदि प्रेतं निर्हरति, द्विजो दशाहेन शुध्येत्, भूमिपो द्वादशाहेन शुध्यति।
Verse 50
अर्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति / षड्रात्रेणाथवा सर्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः
अर्धमासेन वैश्यः शुध्यति, शूद्रः मासेन शुध्यति। अथवा सर्वे षड्रात्रेण, पुनस्त्रिरात्रेणापि विधिवत् व्रताचरणेन शुध्यन्ति॥
Verse 51
अनाथं चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम् / स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः
अनाथं धनवर्जितं ब्राह्मणं निर्हृत्य (परित्राय) स्नात्वा, घृतं संप्राश्य ब्राह्मणादयो द्विजाः शुध्यन्ति॥
Verse 52
अवरश्चेद् वरं वर्णमवरं वा वरो यदि / अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात् तदाशौचेन शुध्यति
अवरः स्नेहात् वरं वर्णम् अशौचे संस्पृशेत्, अथवा वरः अवरं संस्पृशेत्; यः स्पृशति स तेनैवाशौचेन विधिवत् आचरन् शुध्यति॥
Verse 53
प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो यो ऽनुगच्छत कामतः / स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति
प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो यः कामतः (जानन्) अनुगच्छति, स सचैलं स्नात्वा, अग्निं स्पृष्ट्वा, घृतं प्राश्य विशुध्यति॥
Verse 54
एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर्वैश्ये स्याच्च द्व्यहेन तु / शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः
एकाहेन क्षत्रियस्य शुद्धिः, वैश्यस्य तु द्व्यहेन। शूद्रस्य दिनत्रयं प्रोक्तं; पुनः प्राणायामशतं (अतिरिक्तं) शोधनं कथ्यते॥
Verse 55
अनस्थिसंचिते शूद्रे रौति चेद् ब्राह्मणः स्वकैः / त्रिरात्रं स्यात् तथाशौचमेकाहं त्वन्यथा स्मृतम्
अनस्थिसंचिते शूद्रे स्वजनैः सह ब्राह्मणो यदि रौति, तस्य त्रिरात्रं भवत्याशौचम्; अन्यथा तु एकाहमेव स्मृतम्।
Verse 56
अस्थिसंचयनादर्वागेकाहं क्षत्रवैश्ययोः / अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु
अस्थिसंचयनात् पूर्वं क्षत्रवैश्ययोरेकाहमाशौचं भवति; अन्यथा तु ब्राह्मणस्य स्नानमात्रेणैव तत्क्षणात् शुद्धिः।
Verse 57
अनस्थिसंचित् विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत् तदा / स्नानेनैव भवेच्छुद्धिः सचैलेन न संशयः
अनस्थिसंचिते विप्रे ब्राह्मणो यदि रौति, तदा सचैलेन स्नानेनैव शुद्धिर्भवति, न संशयः।
Verse 58
यस्तैः सहाशनं कुर्याच्छयनादीनि चैव हि / बान्धवो वापरो वापि स दशाहेन शुध्यति
यस्तैः सहाशनं कुर्यात् शयनादीनि च यः सह, बान्धवोऽप्यबान्धवो वा, स दशाहेन शुध्यति।
Verse 59
यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः / तदाशौचे निवृत्ते ऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति
यस्तेषामन्नं सकृदपि कामतोऽश्नाति, तदाशौचे निवृत्ते स स्नानं कृत्वा विशुध्यति।
Verse 60
यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः / तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत्
यावद् दुर्भिक्षपीडितो नरः तदन्नम् अश्नाति, तावदहानी अशौचं भवेत्; ततः पश्चात् यथाविधि प्रायश्चित्तं चरेत्।
Verse 61
दाहाद्यशौचं कर्तव्यं द्विजानामग्निहोत्रिणाम् / सपिण्डानां तु मरणे मरणादितरेषु च
द्विजानाम् अग्निहोत्रिणां दाहाद्यशौचं कर्तव्यम्; सपिण्डानां मरणे तथा मरणादितरेषु च (अवसरेषु) तत् एव।
Verse 62
सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते / समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने
सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते; समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने (अपि) प्रवर्तते।
Verse 63
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / लेपभाजस्त्रयश्चात्मा सापिण्ड्यं साप्तपौरुषण्
पिता पितामहः प्रपितामहश्च—एते त्रयः लेपभाजः; सापिण्ड्यं तु साप्तपौरुषं विस्तरति।
Verse 64
अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् / ऊढानां भर्तुसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः
अप्रत्तानां स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम्; ऊढानां तु भर्तुः सापिण्ड्यं वेदितव्यम्—इति देवः पितामहः प्राह।
Verse 65
ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च / भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत् तेषां त्रिपूरुषम्
ये चैकजाताः बहवो भिन्नयोनय एव च । भिन्नवर्णास्तु तेषां सापिण्ड्यं त्रिपूरुषपर्यन्तं भवेत् ॥
Verse 66
कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च / दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ
कारवः शिल्पिनो वैद्याः दासीदासास्तथैव च । दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ ॥
Verse 67
सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यः शौचा उदाहृताः / राजा चैवाभिषिक्तश्च प्राणसत्रिण एव च
सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यःशौचा उदाहृताः । राजा चैवाभिषिक्तश्च प्राणसत्रिण एव च ॥
Verse 68
यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च / सद्यः शौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रवे
यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च । सद्यःशौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रवे ॥
Verse 69
डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः / सद्यः शौचं समाख्यातं सर्पादिमरणे तथा
डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः । सद्यःशौचं समाख्यातं सर्पादिमरणे तथा ॥
Verse 70
अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके / ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यः शौचं विधीयते
अग्नौ मरणे मरुप्रपातने वा, वीराध्वन्यपि देहस्य अनाशके सति; तथा ब्राह्मणार्थे संन्यस्ते (मृतवत् कृतनिश्चये) सद्यः शौचं विधीयते।
Verse 71
नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् / नाशौचं कीर्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते
नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणां च—सद्भिः नाशौचं कीर्त्यते; पतिते च तथा मृतेऽपि।
Verse 72
पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसंचयः / न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्यं श्राद्धादि कङ्क्वचित्
पतितानां न दाहः स्यात् नान्त्येष्टिर्नास्थिसञ्चयः। न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्यौ; श्राद्धादि च कङ्क्वचित् न कार्यम्।
Verse 73
व्यापादयेत् तथात्मानं स्वयं यो ऽग्निविषादिभिः / विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम्
योऽग्निविषादिभिः स्वयं आत्मानं व्यापादयेत्, तस्य नाशौचं विहितम्; न चाग्निर्नाप्युदकादिकं (अन्त्यकर्म) कार्यम्।
Verse 74
अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियते ऽग्निविषादिभिः / तस्याशौचं विधातव्यं कार्यं चैवोदकादिकम्
अथ कश्चित् प्रमादेन अग्निविषादिभिः म्रियते; तस्याशौचं विधातव्यं, उदकादिकं च कार्यमेव।
Verse 75
जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् / हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्पिषाम्
जाते कुमारे तदहः कामतः शास्त्रसम्मतं प्रतिग्रहं कुर्यात्—हिरण्यं धान्यं गावो वासांसि तिलाः पक्तान्नं गुडः सर्पिश्च।
Verse 76
फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च / तोयं दधि घृतं तैलमौषधं क्षीरमेव च / आशौचिनां गृहाद् ग्राह्यं शुष्कान्नं चैव नित्यशः
फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च। तोयं दधि घृतं तैलमौषधं क्षीरमेव च। आशौचिनां गृहाद् ग्राह्यं शुष्कान्नं च नित्यशः॥
Verse 77
आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः / अनाहिताग्निर्गृह्येण लौकिकेनेतरो जनः
आहिताग्निर्यथान्यायं त्रिभिरग्निभिर्दग्धव्यः। अनाहिताग्निर्गृह्येण लौकिकेनेतरो जनः॥
Verse 78
देहाभावात् पलाशैस्तु कृत्वा प्रतिकृतिं पुनः / दाहः कार्यो यथान्यायं सपिण्डैः श्रद्धयान्वितैः
देहाभावे पलाशैः प्रतिकृतिं कृत्वा पुनः। यथान्यायं दाहः कार्यः सपिण्डैः श्रद्धयान्वितैः॥
Verse 79
सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः / दशाहं बान्धवैः सार्धं सर्वे चैवार्द्रवाससः
सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः। दशाहं बान्धवैः सार्धं सर्वे चैवार्द्रवाससः॥
Verse 80
पिण्डं प्रतिदिनं दद्युः सायं प्रातर्यथाविधि / प्रेताय च गृहद्वारि चतुर्थे भोजयेद् द्विजान्
प्रतिदिनं सायं प्रातश्च विधिवत् पिण्डं दद्यात्; गृहद्वारे प्रेतायापि पिण्डदानं कुर्यात्। चतुर्थेऽहनि द्विजान् भोजयेत्।
Verse 81
द्वितीये ऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म सबान्धवैः / चतुर्थे बान्धवैः सर्वैरस्थनां संचयनं भवेत् / पूर्वं तु भोजयेद् विप्रानयुग्मान् श्रद्धया शुचीन्
द्वितीयेऽहनि बान्धवैः सह क्षुरकर्म कर्तव्यम्। चतुर्थे सर्वैर्बान्धवैः सहास्थिसंचयनं कुर्यात्। पूर्वं तु श्रद्धया शुचीन् अयुग्मान् विप्रान् भोजयेत्।
Verse 82
पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशे ऽहनि / अयुग्मान् भोजयेद् विप्रान् नवश्राद्धं तु तद्विदुः
पञ्चमे नवमे चैव तथैकादशेऽहनि अयुग्मान् विप्रान् भोजयेत्; एतन्नवश्राद्धं विद्वांसो वदन्ति।
Verse 83
एकादशे ऽह्नि कुर्वोत प्रेतमुद्दिश्य भावतः / द्वादशे वाथ कर्तव्यमनिन्द्ये त्वथवाहनि / एकं पवित्रमेकोर्ऽघः पिण्डपात्रं तथैव च
एकादशेऽहनि प्रेतमुद्दिश्य भावतः कर्म कुर्यात्। द्वादशेऽपि कर्तव्यं, अनिन्द्ये शुभेऽहनि वा तस्मिन्नेव। एकं पवित्रम्, एकोऽर्घः, पिण्डपात्रं तथैकमेव।
Verse 84
एवं मृताह्नि कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् / सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्णे संवत्सरे पुनः
एवं मृताह्नि प्रतिमासं संवत्सरपर्यन्तं कर्तव्यम्। पूर्णे संवत्सरे पुनः सपिण्डीकरणं प्रोक्तम्।
Verse 85
कुर्याच्चत्वारि पात्राणि प्रेतादीनां द्विजोत्तमाः / प्रेतार्थं पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत् ततः
द्विजोत्तमाः प्रेतादिकर्मार्थं चत्वारि पात्राणि कुर्यात्। ततः प्रेतार्थं पितृपात्रेषु तदर्पणं पात्रमासेचयेत्॥
Verse 86
ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि / सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं विधीयते
“ये समाना” इत्यादिद्वाभ्यां मन्त्राभ्यां पिण्डानपि तथैव विधिवद् दद्यात्। एवं देवपूर्वं सपिण्डीकरणश्राद्धं विधीयते॥
Verse 87
पितॄनावाहयेत् तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् / ये सपिण्डीकृताः प्रेतान तेषां स्यात् पृथक्क्रियाः / यस्तु कुर्यात् पृथक् पिण्डं पितृहा सो ऽभिजायते
तत्र पुनः पितॄनावाहयेत्, प्रेतं च निर्दिशेत्। ये प्रेताः सपिण्डीकृताः, तेषां पृथक्क्रिया न स्यात्। यः पृथक् पिण्डं दद्यात्, स पितृहा भवति॥
Verse 88
मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमब्दं समाचरेत् / दद्याच्चान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः
पितरि मृते पुत्रः संवत्सरं पिण्डदानं समाचरेत्। प्रेतधर्मतः प्रत्यहं सोदकुम्भं चान्नं दद्यात्॥
Verse 89
पार्वणेन विधानेन संवत्सरिकमिष्यते / प्रतिसंवत्सरं कार्यं विधिरेष सनातनः
पार्वणविधानेन संवत्सरिकं श्राद्धमिष्यते। प्रतिसंवत्सरं कर्तव्यं; एष विधिः सनातनः॥
Verse 90
मातापित्रोः सुतैः कार्यं पिण्डदानादिकं च यत् / पत्नी कुर्यात् सुताभावे पत्न्य भावे सहोदहः
मातापित्रोः पिण्डदानादिकं यत् कर्तव्यं तत् पुत्रैरेव सम्यक् क्रियेत। पुत्राभावे पत्नी तत् कुर्यात्, पत्नीभावे तु सहोदरभ्राता कर्ता भवेत्॥
Verse 91
अनेनैव विधाने जीवन् वा श्राद्धमाचरेत् / कृत्वा दानादिकं सर्वं श्रद्धायुक्तः समाहितः
अनेनैव विधानेन जीवन्नपि श्राद्धमाचरेत्। दानादिकं सर्वं कृत्वा श्रद्धायुक्तः समाहितमानसः स्यात्॥
Verse 92
एष वः कथितः सम्यग् गृहस्थानां क्रियाविधिः / स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते
एष वः सम्यक् कथितो गृहस्थानां क्रियाविधिः। स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषैव धर्मः, नान्य इह प्रमाण्यते॥
Verse 93
स्वधर्मपरमो नित्यमीश्विरार्पितमानसः / प्राप्नोति तत् परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः
स्वधर्मपरमो नित्यं ईश्वरार्पितमानसः। वेदवादिभिरुक्तं यत् तत् परं स्थानमाप्नुयात्॥
Frequently Asked Questions
One continues obligatory daily duties while avoiding kāmya (desire-motivated) rites, maintains restraint in social exchange (no accepting/taking and restricted touch), and sustains svādhyāya even mentally; limited offerings and carefully regulated brāhmaṇa hospitality are permitted under purity constraints.
Sapinda status is said to end with the seventh person (seven-generation scope), while water-libation relations (samānodaka/ekodaka) apply beyond or where lineage identifiers are uncertain; these categories determine whether impurity is immediate, one night, three nights, ten nights, or otherwise.
It is granted in contexts where dharma’s public or sacrificial demands override extended impurity—e.g., during sacrifices, marriages, deity worship, famine/calamity, certain violent or extraordinary deaths (battle, lightning, snakes), and for renunciant/ascetic life-stages where āśauca is not observed.
It prescribes ten-day observances with daily piṇḍa offerings (including a doorway offering for the preta), shaving and bone-collection on specified days, brāhmaṇa feedings (nava-śrāddha pattern), monthly rites for a year, and then the sapiṇḍīkaraṇa that ritually joins the preta to the pitṛ line, followed by the annual śrāddha.
The chapter frames gṛhastha rites as svadharma offered to Īśvara: faithful performance, inner steadiness, and surrender transform social-ritual obligations into a path aligned with the Veda’s declared supreme abode.