Adhyaya 24
Agnihotra, Seasonal Śrauta Duties, and the Authority of Śruti–Smṛti–Purāṇa
पूर्वाध्यायोक्तगृह्यधर्माननुक्रम्य व्यासो गृहस्थस्य श्रौतकर्तव्यक्रमं निर्दिशति—प्रातःसायं नित्यं अग्निहोत्रम्, पक्षयोर्दर्शपौर्णमासौ, शस्यच्छेदोत्तरं नवशस्येष्टिः, ऋतुषु अध्वराः, अयनेषु पशुयागाः, संवत्सरे सोमयागाश्च। यज्ञपूर्वं नवधान्यस्य मांसस्य वा भक्षणं निषिद्धं; यज्ञं विना नवफललोभः स्वप्राणभक्षणतुल्य इति चेतयति। अग्न्याधानाग्निरक्षणयोः प्रमादे नाम्ना नरकान्, हीनयोनिं च प्राप्नोतीति भयप्रदर्शनं कृत्वा विशेषतो ब्राह्मणान् परमेश्वरं यज्ञैः पूजयितुं प्रेरयति। अग्निहोत्रं नित्यकर्मणां श्रेष्ठम्, सोमयागो यज्ञानां अग्र्यः, महेश्वरपूजनस्य परमोपाय इति कर्मक्रमो निरूप्यते। ततः प्रमाणाधारः—धर्मो द्विविधः श्रौतस्मार्तश्च, उभयस्य मूलं वेदः; तदभावे शिष्टाचारः तृतीयः। पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदस्य प्रामाण्येन व्याख्याने, ब्रह्मधर्मज्ञानप्रदौ इति प्रतिपाद्य, परं प्रकरणं प्रमाणाचारमोक्षोपदेशसमन्वयाय उपनयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अग्निहोत्रं तु जुहुयादाद्यन्ते ऽहर्निशोः सदा / दर्शेन चैव पक्षान्ते पौर्णमासेन चैव हि
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविंशोऽध्यायः समाप्तः। व्यास उवाच—अग्निहोत्रं तु जुहुयादाद्यन्तेऽहर्निशोः सदा; दर्शेन च पक्षान्ते, पौर्णमासेन चैव हि॥
Verse 2
शस्यान्ते नवशस्येष्ट्या तथर्त्वन्ते द्विजो ऽध्वरैः / पशुना त्वयनस्यान्ते समान्ते सौमिकैर्मखैः
शस्यान्ते नवशस्येष्टिं कुर्यात्; ऋत्वन्ते द्विजोऽध्वरैः यजेत। अयनान्ते पशुयागं समाचरेत्; समान्ते सौमिकैर्मखैः सोमयागं विधिवत् कुर्यात्।
Verse 3
नानिष्ट्वा नवशस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान् द्विजः / नवान्नमद्यान्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः
नवशस्येष्ट्या पूर्वं पशुना च यथाविधि अनिष्ट्वा, अग्निमान् द्विजो गृहस्थो दीर्घमायुर्जिजीविषुः नवान्नं मांसं वा न भुञ्जीत।
Verse 4
नवेनान्नेन चानिष्ट्वा पशुहव्येन चागन्यः / प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगृद्धिनः
नवेनान्नेनानिष्ट्वा, पशुहव्येन चाग्निं समुपगम्य, नवान्नामिषगृद्धिनः प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति—इति निश्चयः।
Verse 5
सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः / पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चन् नित्यमन्वष्टकासु च
पर्वसु नित्यशः सावित्रान् जपान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात्। अष्टकासु पितॄन् अर्चेत्, तथा नित्यमन्वष्टकासु च।
Verse 6
एष धर्मः परो नित्यमपधर्मो ऽन्य उच्यते / त्रयाणामिह वर्णानां गृहस्थाश्रमवासिनाम्
एष धर्मः परो नित्यं सेवनीयः; अन्यः तु यः प्रतिकूलः स अपधर्म इति कथ्यते। अयं उपदेशः इह त्रयाणां वर्णानां गृहस्थाश्रमवासिनाम्।
Verse 7
नास्तिक्यादथवालस्याद् यो ऽग्नीन् नाधातुमिच्छति / यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान् बहून्
नास्तिक्येनाथ आलस्येन योऽग्नीन् नाधातुमिच्छति । आधितान् वा न यजते यज्ञेन स नरकान् बहून् याति ॥
Verse 8
तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ / कुम्भीपाकं वैतरणीमसिपत्रवनं तथा
तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ । कुम्भीपाकं वैतरणीमसिपत्रवनं तथा ॥
Verse 9
अन्यांश्च नरकान् घोरान् संप्राप्यान्ते सुदुर्मतिः / अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्रयोनौ च जायते
अन्यांश्च नरकान् घोरान् संप्राप्यान्ते सुदुर्मतिः । अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्रयोनौ च जायते ॥
Verse 10
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः / आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम्
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः । आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम् ॥
Verse 11
अग्निहोत्रात् परो धर्मो द्विजानां नेह विद्यते / तस्मादाराधयेन्नित्यमग्निहोत्रेण शाश्वतम्
अग्निहोत्रात् परो धर्मो द्विजानां नेह विद्यते । तस्मादाराधयेन्नित्यमग्निहोत्रेण शाश्वतम् ॥
Verse 12
यश्चाधायाग्निमालस्यान्न यष्टुं देवमिच्छति / सो ऽसौ मूढो न संभाष्यः किं पुनर्नास्तिको जनः
यः कश्चिद् आधायाग्नीन् आलस्यवशान्न देवमिष्ट्या यष्टुमिच्छति, स मूढो न संभाष्यः; किं पुनर्नास्तिको जनः।
Verse 13
यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये / अधिकं चापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति
यस्य त्रैवार्षिकं धान्यं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये, अधिकं चापि विद्यते, स सोमं पातुमर्हति।
Verse 14
एष वै सर्वयज्ञानां सोमः प्रथम इष्यते / सोमेनाराधयेद् देवं सोमलोकमहेश्वरम्
एष वै सर्वयज्ञानां सोमः प्रथम इष्यते; सोमेनाराधयेद् देवं सोमलोकमहेश्वरम्।
Verse 15
न सोमयागादधिको महेशाराधने क्रतुः / समो वा विद्यते तस्मात् सोमेनाभ्यर्चयेत् परम्
न सोमयागादधिको महेशाराधने क्रतुः, समो वा न विद्यते; तस्मात् सोमेन परं देवमभ्यर्चयेत्।
Verse 16
पितामहेन विप्राणामादावभिहितः शुभः / धर्मो विमुक्तये साक्षाच्छ्रौतः स्मार्तो द्विधा पुनः
पितामहेन विप्राणामादौ शुभो धर्मः साक्षाद् विमुक्तयेऽभिहितः; स पुनर्द्विविधः—श्रौतः स्मार्तश्च।
Verse 17
श्रौतस्त्रेताग्निसंबन्धात् स्मार्तः पूर्वं मयोदितः / श्रेयस्करतमः श्रौतस्तस्माच्छ्रौतं समाचरेत्
श्रौतधर्मः त्रेताग्निसंबन्धी; स्मार्तधर्मः पूर्वं मया निरूपितः। श्रेयस्करतमः श्रौत एव; तस्मात् श्रौतकर्माणि विधिवत् समाचरेत्॥
Verse 18
उभावभिहितौ धर्मौ वेदादेव विनिः सृतौ / शिष्टाचारस्तृतीयः स्याच्छ्रतिस्मृत्योरलाभतः
उभावपि धर्मौ वेदादेव विनिःसृतौ। श्रुतिस्मृत्योरलाभे तु शिष्टाचारस्तृतीयः प्रमाणं स्यात्॥
Verse 19
धर्मेणाभिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः / ते शिष्टा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विताः
धर्मेणाभिगतो येन वेदः सपरिबृंहणः। ते शिष्टा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विताः॥
Verse 20
तेषामभिमतो यः स्याच्चेतसा नित्यमेव हि / स धर्मः कथितः सद्भिर्नान्येषामिति धारणा
तेषां यदभिमतं नित्यं चेतसा यत् समन्वितम्। स धर्मः सद्भिराख्यातो नान्येषामिति निश्चयः॥
Verse 21
पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदानामुपबृंहणम् / एकस्माद् ब्रह्मविज्ञानं धर्मज्ञानं तथैकतः
पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदानामुपबृंहणम्। एकस्मादेव ब्रह्मविज्ञानं धर्मज्ञानं तथैकतः॥
Verse 22
धर्मं जिज्ञासमानानां तत्प्रमाणतरं स्मृतम् / धर्मशास्त्रं पुराणं तद् ब्रह्मज्ञाने परा प्रमा
धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणतरं स्मृतं धर्मशास्त्रं पुराणं च; ब्रह्मज्ञाने तदेव परा प्रमा।
Verse 23
नान्यतो जायते धर्मो ब्रह्मविद्या च वैदिकी / तस्माद् धर्मं पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः
नान्यतो जायते धर्मो ब्रह्मविद्या च वैदिकी; तस्माद् धर्मं पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः।
Frequently Asked Questions
Daily Agnihotra at the beginning and end of day and night; fortnightly Darśa and Paurṇamāsa; post-harvest navaśasya-iṣṭi; seasonal adhvaras; half-year (āyana) animal offerings; and annual Soma-sacrifices.
Because consumption without prior yajña is framed as greed that undermines dharma; it is rhetorically equated with consuming one’s own prāṇa, since offerings are the rightful first-share to Fire and the divine order sustaining life.
Agnihotra is described as the highest duty for the twice-born in daily life, while Soma is proclaimed the foremost among sacrifices and the unsurpassed rite for worship of Maheśvara, Lord of the Soma-world.
Śruti and Smṛti are primary; when they are unavailable, śiṣṭācāra (the conduct of cultured, learned exemplars) serves as the third authority. Purāṇa and Dharmaśāstra are affirmed as authoritative Vedic elucidations for both dharma and Brahman-knowledge.
It urges worship of the Supreme Lord through Vedic sacrifice while simultaneously declaring Soma-yāga the supreme mode of worship of Maheśvara—integrating deity-forms within a single Veda-grounded dharmic framework.