Adhyaya 22
Śrāddha-vidhi for Pitṛs: Invitations, Purity, Offerings, and Conduct
uttarabhāge dharmopadeśe vyāsaḥ śrāddhavidhiṃ vistareṇa nirūpayati—pūrvāhūtiḥ, brāhmaṇānāṃ yogyatā, deśanirṇayaḥ, āsanadigvyavasthā, mantrāhvānaṃ, homaḥ, piṇḍanyāsaś ca। pitaraḥ niyatavelāyāṃ āgacchanti, brāhmaṇaiḥ saha sūkṣmeṇa bhuñjate, tṛptāḥ parāṃ gatim yānti iti tattvaṃ kathitam। āhūtānāṃ ṛtvijāṃ tyāgaḥ, maithunadoṣaḥ, kalahāḥ, niyamabhaṅgaś ca pitṛtarpanahānihetava iti niṣedhāḥ। vaiśvadevapūrvakatā, pūrva-dakṣiṇāsanavyavasthā, darbha-kuśasaṃsthā, arghya-tila-yavasaṃskāraḥ, devakṛtye upavītaṃ pitṛkṛtye prācīnāvītaṃ, jānusthāna-bhedaś ca nirdeśitaḥ। bhojanānte svādhyāyapāṭhaḥ, visarjanamantrāḥ, piṇḍaparityāgaḥ, gṛhānna-vibhāgaḥ, paścāt brahmacaryam iti kramaḥ। ante āmaśrāddhaṃ (agnirahitam), dāridryānukampā, bījī-kṣetrinādi-sambandhapiṇḍavidhiḥ, ekoddiṣṭa-kālabhedāḥ, pūrvāhṇe śrīhetukriyāś ca; tathā śrāddhāt pūrvaṃ mātṛyāgaḥ kartavya iti pratipādyate, yato mātṛpūjā-trividhaśrāddhakramasya prastāvaḥ bhavati।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकविशो ऽध्याय इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच गोमयेनोदकैर्भूमिं शोधयित्वा समाहितः / संनिपात्य द्विजान् सर्वान् साधुभिः संनिमन्त्रयेत्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकविशोऽध्यायः। व्यास उवाच—गोमयेनोदकैर्भूमिं शोधयित्वा समाहितः, सर्वान् द्विजान् संनिपात्य साधुभिः सह संनिमन्त्रयेत्।
Verse 2
श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युरभिपूज्य च / असंभवे परेद्युर्वा यथोक्तैर्लक्षणैर्युतान्
श्वो भविष्यति मे श्राद्धं, पूर्वेद्युरभिपूज्य च; असंभवे परेद्युर्वा, यथोक्तैर्लक्षणैर्युतान् (द्विजान्) निमन्त्रयेत्।
Verse 3
तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् / अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनोजवाः
तस्य श्राद्धकालमुपस्थितं श्रुत्वा ते पितरः, अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा, मनोजवाः संपतन्ति।
Verse 4
ब्राह्मणैस्ते सहाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः / वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्
ब्राह्मणैः सह ते पितरोऽन्तरिक्षगाः अश्नन्ति; वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति, भुक्त्वा तृप्ताः परां गतिं यान्ति।
Verse 5
आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते / वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः
श्राद्धकाल उपस्थिते ते आमन्त्रिताः विप्राः सर्वे नियताः ब्रह्मचर्यपरायणाः तत्र वसेयुः।
Verse 6
अक्रोधनो ऽत्वरो ऽमत्तः सत्यवादी समाहितः / भारं मैथुनमध्वानं श्राद्धकृद् वर्जयेज्जपम्
अक्रोधनः अत्वरः अमत्तः सत्यवादी समाहितः जपकृद् भवेत्; भारं मैथुनम् अध्वानं च वर्जयेत्, श्राद्धकृद् जपं त्यजेत्।
Verse 7
आमन्त्रितो ब्राह्मणो वा यो ऽन्यस्मै कुरुते क्षणम् / स याति नरकं घोरं सूकरत्वां प्रायाति च
आमन्त्रितो ब्राह्मणो यः क्षणमपि अन्यस्मै कुरुते, स घोरं नरकं याति, ततः सूकरत्वं च प्रायाति।
Verse 8
आमन्त्रयित्वा यो मोहादन्यं चामन्त्रयेद् द्विजम् / स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटो ऽभिजायते
यो मोहात् एकम् आमन्त्रयित्वा अन्यं द्विजम् अपि आमन्त्रयेत्, स तस्मादधिकः पापी; स विष्ठाकीटोऽभिजायते।
Verse 9
श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं यो ऽधिगच्छति / ब्रह्महत्यामवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते
श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो यो मैथुनम् अधिगच्छति, स ब्रह्महत्यापापम् अवाप्नोति, ततः तिर्यग्योनौ जायते।
Verse 10
निमन्त्रितस्तु यो विप्रो ह्यध्वानं याति दुर्मतिः / भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांशुभोजनाः
निमन्त्रितोऽपि यो विप्रो दुर्मतिरध्वानं गच्छति, तस्य पितरस्तं मासं पांशुभोजनाः भवन्ति।
Verse 11
निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे प्रकुर्यात् कलहं द्विजः / भवन्ति तस्य तन्मासं पितरो मलभोजनाः
निमन्त्रितो यः श्राद्धे द्विजः कलहं प्रकुर्यात्, तस्य पितरस्तन्मासं मलभोजनाः भवन्ति।
Verse 12
तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे नियतात्मा भवेद् द्विजः / अक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः
तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे द्विजो नियतात्मा भवेत्; अक्रोधनः शौचपरः कर्ता च जितेन्द्रियः।
Verse 13
श्वोभूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः / समूलानाहरेद् वारि दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान्
श्वोभूते दक्षिणां दिशं गत्वा समाहितः, वारिणा समूलान् दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान् दर्भान् आहरेत्।
Verse 14
दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तं शुभलक्षणम् / शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत्
दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तं शुभलक्षणं शुचिं विविक्तं देशं गोमयेनोपलेपयेत्।
Verse 15
नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ चैव सानुषु / विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा
नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ चैव सानुषु । विविक्तेषु च दत्तेन पितरः सदा तुष्यन्ति ॥
Verse 16
पारक्ये भूमिभागे तु पितॄणां नैव निर्वपेत् / स्वामिभिस्तद् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः
पारक्ये भूमिभागे तु पितॄणां नैव निर्वपेत् । स्वामिभिस्तद् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः ॥
Verse 17
अटव्यः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च / सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः
अटव्यः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च । सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः ॥
Verse 18
तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् / असुरोपहतं सर्वं तिलैः शुद्ध्यत्यजेन वा
तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् । असुरोपहतं सर्वं तिलैः शुद्ध्यत्यजेन वा ॥
Verse 19
ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम् / चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्
ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम् । चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत् ॥
Verse 20
ततो निवृत्ते मध्याह्ने लुप्तलोमनखान् द्विजान् / अभिगम्य यथामार्गं प्रयच्छेद् दन्तधावनम्
ततो मध्याह्नातिक्रान्ते लुप्तलोमनखान् द्विजान् अभिगम्य यथाविधि दन्तधावनकाष्ठं प्रयच्छेत्।
Verse 21
तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् / पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
तैलाभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयद्रव्याणि च पृथक् पृथग् दद्याद्; औदुम्बरपात्रैः वैश्वदेवत्यपूर्वकं समर्पयेत्।
Verse 22
ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थायकृताञ्जलिः / पाद्यमाचमनीयं च संप्रयच्छेद् यथाक्रमम्
ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः, पाद्यं चाचमनीयं च यथाक्रमं संप्रयच्छेत्।
Verse 23
ये चात्र विश्वेदेवानां विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः / प्राङ्मुखान्यासनान्येषां त्रिदर्भोपहितानि च
ये चात्र विश्वेदेवानां कर्मणि विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः, तेषां प्राङ्मुखान्यासनानि त्रिदर्भोपहितानि च न्यस्येत्।
Verse 24
दक्षिणामुखयुक्तानि पितॄणामासनानि च / दक्षिणाग्रैकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः
पितॄणां दक्षिणामुखयुक्तान्यासनानि च न्यस्येत्; दक्षिणाग्रैकदर्भाणि तिलोदकैः प्रोक्षयेत्।
Verse 25
तेषूपवेशयेदेतानासनं स्पृश्य स द्विजम् / आसध्वमिति संजल्पन् आसनास्ते पृथक् पृथक्
तत्रैतानुपवेश्य गृहपतिरेषां पृथक्पृथगासनानि विन्यस्य, आसनं स्पृशन् द्विजं च सादरं स्पृशित्वा—“आसध्वम्” इति संजल्पेत्।
Verse 26
द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रयश्चोदङ्मुखास्तथा / एकैकं वा भवेत् तत्र देवमातामहेष्वपि
दैवे कर्मणि द्वौ ब्राह्मणौ प्राङ्मुखौ निवेशयेत्; पित्र्ये तु त्रय उदङ्मुखाः। अथवा देवमातामहेष्वपि तत्रैकैकं नियोजयेत्।
Verse 27
सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् / पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्
सत्क्रिया देशकालौ शौचं ब्राह्मणसंपदं च—एतानि पञ्च विस्तरेण विनश्यन्ति; तस्मादिह विस्तरं न प्रार्थयेत्।
Verse 28
अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् / श्रुतशीलादिसंपन्नमलक्षणविवर्जितम्
अथवा वेदपारगं श्रुतशीलादिसंपन्नमलक्षणविवर्जितं ब्राह्मणमेकमपि भोजयेत्।
Verse 29
उद्धृत्य पात्रे चान्नं तत् सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनः / देवतायतने चास्मै निवेद्यान्यत्प्रवर्तयेत्
तदन्नं सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनरुद्धृत्य शुद्धपात्रे निवेश्य, देवतायतने तस्मै नैवेद्यं निवेद्य, ततः शेषकर्म प्रवर्तयेत्।
Verse 30
प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे / तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम्
प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्याद्वा ब्रह्मचारिणे । तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम् ॥
Verse 31
भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः / उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत्
भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः । उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत् ॥
Verse 32
अतिथिर्यस्य नाश्नाति न तच्छ्राद्धं प्रशस्यते / तस्मात् प्रयत्नाच्छ्राद्धेषु पूज्या ह्यतिथयो द्विजैः
अतिथिर्यस्य नाश्नाति न तच्छ्राद्धं प्रशस्यते । तस्मात् प्रयत्नाच्छ्राद्धेषु पूज्या ह्यतिथयो द्विजैः ॥
Verse 33
आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः / काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः
आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः । काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः ॥
Verse 34
हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कसनास्तिकौ / कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः
हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कसनास्तिकौ । कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः ॥
Verse 35
बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् / नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत्
बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् । नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत् ॥
Verse 36
यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति / तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति । तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदैवत्यपूर्वकम् ॥
Verse 37
यथोपविष्टान् सर्वांस्तानलङ्कुर्याद् विभूषणः / स्त्रग्दामभिः शिरोवेष्टैर्धूपवासो ऽनुलेपनैः
यथोपविष्टान् सर्वांस्तानलङ्कुर्याद् विभूषणः । स्त्रग्दामभिः शिरोवेष्टैर्धूपवासो ऽनुलेपनैः ॥
Verse 38
ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुज्ञया / उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा
ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुज्ञया । उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा ॥
Verse 39
द्वे पवित्रे गृहीत्वाथ भाजने क्षालिते पुनः / शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस्तथा
द्वे पवित्रे गृहीत्वाथ भाजने क्षालिते पुनः । शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस्तथा ॥
Verse 40
या दिव्या इति मन्त्रण हस्ते त्वर्घं विनिक्षिपेत् / प्रदद्याद् गन्धमाल्यानि धूपादीनि च शक्तितः
“या दिव्या” इत्यादिमन्त्रं जपन् देवहस्तेऽर्घ्यं विनिक्षिपेत्। ततः शक्तितः गन्धान् माल्यानि धूपादीनि चोपचारान् प्रदद्यात्॥
Verse 41
अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दक्षिणामुखः / आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वेत्यृचा बुधः
ततः अपसव्यं कृत्वा पितॄणां दक्षिणामुखः। “उशन्तस्त्वा” इत्याद्यृचा तेषामावाहनं कुर्याद् बुधः॥
Verse 42
आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः / शं नो देव्योदकं पात्रे तिलो ऽसीति तिलांस्तथा
आवाह्य तदनुज्ञातः “आयन्तु नः” इति जपेत् ततः। “शं नो देव्योदकं पात्रे” इति च, तिलेषु “तिलोऽसि” इति च जपेत्॥
Verse 43
क्षिप्त्वा चार्घं यथापूर्वं दत्त्वा हस्तेषु वै पुनः / संस्त्रवांश्च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात् समाहितः / पितृभ्यः स्थानमेतेन न्युब्जं पात्रं निधापयेत्
यथापूर्वं चार्घ्यं क्षिप्त्वा हस्तेषु जलं पुनर्दत्त्वा। ततः सर्वान् संस्त्रवान् पात्रे समाहितः कुर्यात्। एतेन पितृभ्यः स्थानं स्थापयित्वा न्युब्जं पात्रं निधापयेत्॥
Verse 44
अग्नौ करिष्येत्यादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् / कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतवान्
“अग्नौ करिष्ये” इत्यादाय घृतप्लुतमन्नं पृच्छेत्। “कुरुष्व” इत्यभ्यनुज्ञातः उपवीतवान् अग्नौ जुहुयात्॥
Verse 45
यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुशपाणिना / प्राचीनावीतिना पित्र्यं वैश्वदेवं तु होमवत्
यज्ञोपवीतधारणेन कुशपाणिना च होमः कर्तव्यः। पित्र्यकर्म तु प्राचीनावीतधारणेन कर्तव्यं, वैश्वदेवोऽपि होमविधिनैव।
Verse 46
दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् पुमान् / पितृणां परिचर्यासु पातयेदितरं तथा
देवपरिचर्यायां पुमान् दक्षिणजानुं पातयेत्। पितৃपरिचर्यासु तथैव वामजानुं पातयेत्।
Verse 47
सोमाय वै पितृमते स्वधा नम इति ब्रुवन् / अग्नये कव्यवाहनाय स्वधेति जुहुयात् ततः
“सोमाय पितृमते स्वधा नमः” इति ब्रुवन्, ततः “स्वधा” इत्युक्त्वा कव्यवाहनायाग्नये जुहुयात्।
Verse 48
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् / महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः
अग्न्यभावे तु विप्रः पाणावेव हवनं कुर्यात्। अथवा सुसमाहितो महादेवसमीपे गोष्ठे वा तत् आचरेत्।
Verse 49
ततस्तैरभ्यनुज्ञातो गत्वा वै दक्षिणां दिशम् / गोमयेनोपतिप्योर्वों स्थानं कृत्वा तु सैकतम्
ततः तैः अभ्यनुज्ञातः स दक्षिणां दिशं गत्वा, गोमयेन भूमिं लेपयित्वा, सैकतं स्थानं सम्यक् कृत्वा।
Verse 50
मण्डलं चतुरस्त्रं वा दक्षिणावनतं शुभम् / त्रिरुल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भेणैकेन चैव हि
मण्डलं वृत्तं चतुरश्रं वा दक्षिणावनतं शुभं कृत्वा, तस्य मध्यं दर्भेणैकेन त्रिरुल्लिखेत्।
Verse 51
ततः संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान् वैदक्षिणाग्रकान् / त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत् तत्र हविः शेषात्समाहितः
ततः तस्मिन्स्थाने दर्भान् दक्षिणाग्रान् संस्तीर्य, हविःशेषात् समाहितः तत्र त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत्।
Verse 52
न्युप्य पिण्डांस्तु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् / तेषु दर्भेष्वथाचम्य त्रिरायम्य शनैरसून् / तदन्नं तु नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवित्
पिण्डान् न्युप्य तु तं हस्तं लेपभागिनां निमृज्य, तेषु दर्भेष्वथाचम्य त्रिरायम्य शनैरसून्। तदन्नं नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवित्।
Verse 53
उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः / अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः
उदकं शेषं शनैः पुनः पिण्डान्तिके निनयेत्; तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितोऽवजिघ्रेच्च।
Verse 54
अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना भोजयेद् द्विजान् / मांसान्यपूपान् विविधान् दद्यात् कृसरपायसम्
अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना द्विजान् भोजयेत्; मांसान्यपूपान् विविधान् दद्यात् कृसरपायसम्।
Verse 55
सूपशाकफलानीक्षून् पयो दधि घृतं मधु / अन्नं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम्
सूपशाकफलानीक्षून् पयो दधि घृतं मधु । अन्नं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम् ॥
Verse 56
यद् यदिष्टं द्विजेन्द्राणां तत्सर्वं विनिवेदयेत् / धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा
यद् यदिष्टं द्विजेन्द्राणां तत्सर्वं विनिवेदयेत् । धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा ॥
Verse 57
उष्णमन्नं द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता / अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च
उष्णमन्नं द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता । अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च ॥
Verse 58
नाश्रूणि पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् / न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत्
नाश्रूणि पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् । न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत् ॥
Verse 59
क्रोधेन चैव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः / यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता चोपपादितम्
क्रोधेन चैव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः । यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता चोपपादितम् ॥
Verse 60
स्विन्नगात्रो न तिष्ठेत सन्निधौ तु द्विजन्मनाम् / न चात्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत् / तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः
स्विन्नगात्रः सन् द्विजन्मनां सन्निधौ न तिष्ठेत। अस्मिन् कर्मणि श्येनकाकादीन् पक्षिणो न प्रतिषेधयेत्; तेषां रूपाणि धृत्वा पितरः बुभुक्षवः तत्र समायान्ति।
Verse 61
न दद्यात् तत्र हस्तेन प्रत्यक्षलवणं तथा / न चायसेन पात्रेण न चैवाश्रद्धया पुनः
तत्र दाने प्रत्यक्षलवणं हस्तेन न दद्यात्। न चायसेन पात्रेण दद्यात्, न च पुनरश्रद्धया कदाचन दद्यात्।
Verse 62
काञ्चनेन तु पात्रेण राजतौदुम्बरेण वा / दत्तमक्षयतां याति खड्गेन च विशेषतः
काञ्चनेन पात्रेण राजतेनौदुम्बरेण वा दत्तं दानम् अक्षयतां याति। खड्गदानसहितं तु विशेषतः अक्षयफलप्रदम्।
Verse 63
पात्रे तु मृण्मये यो वै श्राद्धे भोजयते पितन् / स याति नरकं घोरं भोक्ता चैव पुरोधसः
श्राद्धे यो मृण्मये पात्रे पितॄन् भोजयति, स घोरं नरकं याति; तस्य कर्मणो भोक्ता पुरोधाश्च तथैव।
Verse 64
न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् / याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान्
पङ्क्त्यां विषमं न दद्यात्; न याचेत्, न चान्यं दापयेत्। याचकः, दापितः, याचितो दाता च—ते दारुणान् नरकान् यान्ति।
Verse 65
भुञ्जीरन् वाग्यताः शिष्टा न ब्रूयुः प्राकृतान् गुणान् / तावद्धि पितरो ऽश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः
शिष्टा वाग्यताः शुचयः सम्यग् भुञ्जीरन्; प्राकृतान् लौकिकान् गुणान् न ब्रूयुः। यावद् हविषो गुणाः पुण्याः कीर्त्यन्ते तावद्धि पितरः तद् अश्नन्ति।
Verse 66
नाग्रासनोपविष्टस्तु भुञ्जोत प्रथमं द्विजः / बहूनां पश्यतां सो ऽज्ञः पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्
नाग्रासने उपविष्टः द्विजः भुञ्जीत; किंतु विधिपूर्वं प्रथमं भुञ्जीत। बहूनां पश्यतां पङ्क्त्याम् अज्ञः भुञ्जन् तां पङ्क्तिं किल्बिषेण हरति।
Verse 67
न किञ्चिद् वर्जयेच्छ्राद्धे नियुक्तस्तु द्विजोत्तमः / न मांसं प्रतिषेधेत न चान्यस्यान्नमीक्षयेत्
श्राद्धे नियुक्तः द्विजोत्तमः किञ्चिदपि न वर्जयेत्, विधिदत्तं सर्वं गृह्णीयात्। न मांसं प्रतिषेधेत, न चान्यस्य अन्नं लोभदृष्ट्या ईक्षयेत्।
Verse 68
यो नाश्नाति द्विजो मांसं नियुक्तः पितृकर्मणि / स प्रेत्य पशुतां याति संभवानेकविंशतिम्
यो द्विजः पितृकर्मणि विधिना नियुक्तः सन् मांसं नाश्नाति, स प्रेत्य पशुतां याति, एकविंशतिसंभवान् अनुक्रमेण प्राप्नोति।
Verse 69
स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि / इतिहासपुराणानि श्राद्धकल्पांश्च शोभनान्
एषां स्वाध्यायं श्रावयेत्; धर्मशास्त्राणि च, इतिहासपुराणानि, तथा श्राद्धकल्पान् शोभनान् अपि पाठयेत्।
Verse 70
ततो ऽन्नमुत्सृजेद् भुक्ते अग्रतो विकिरन् भुवि / पृष्ट्वा तृप्ताः स्थ इत्येवं तृप्तानाचामयेत् ततः
ततो भुक्तेऽन्नमुत्सृज्य पुरतो भूमौ विकिरेत्। ‘तृप्ताः स्थ किम्?’ इति पृष्ट्वा तृप्तान् ततः आचामयेत्॥
Verse 71
आचान्ताननुजानीयादभितो रम्यतामिति / स्वधास्त्विति च तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम्
आचान्तान् ताननुजानीयाद् ‘अभितो रम्यताम्’ इति। ततः परं ब्राह्मणाः ‘स्वधास्तु’ इति तं वदन्ति॥
Verse 72
ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् / यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्तु वै द्विजैः
ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत्। द्विजैरनुज्ञातः सन् यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यात्॥
Verse 73
पित्र्ये स्वदित इत्येव वाक्यं गोष्ठेषु सूनृतम् / संपन्नमित्यभ्युदये दैवे रोचत इत्यपि
पित्र्ये ‘स्वदितम्’ इत्येवं गोष्ठेषु सूनृतं वचः। अभ्युदये ‘सम्पन्नम्’ इति, दैवे ‘रोचते’ इति च॥
Verse 74
विसृज्य ब्राह्मणांस्तान् वै दैवपूर्वं तु वाग्यतः / दक्षिणां दिशमाकाङ् क्षन्याचेतेमान् वरान् पितॄन्
विसृज्य ब्राह्मणान् तान् वै दैवपूर्वं वाग्यतः। दक्षिणां दिशमाकाङ्क्षन् याचेतेमान् वरान् पितॄन्॥
Verse 75
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च / श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोस्त्त्विति
दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च। श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोऽस्त्विति॥
Verse 76
पिण्डांस्तु गो ऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जले ऽपि वा / मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् पत्नी सुतार्थिनी
पिण्डांस्तु गोऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेऽपि वा। मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् पत्नी सुतार्थिनी॥
Verse 77
प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत् / ज्ञातिष्वपि चतुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयोत् ततः / पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत्
प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत्। ज्ञातिष्वपि चतुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयेत् ततः। पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत्॥
Verse 78
नोद्वासयेत् तदुच्छिष्टं यावन्नास्तङ्गतो रविः / ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्
नोद्वासयेत् तदुच्छिष्टं यावन्नास्तङ्गतो रविः। ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्॥
Verse 79
दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम् / महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः
दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम्। महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः॥
Verse 80
शुचिरक्रोधनः शान्तः सत्यवादी समाहितः / स्वाध्यायं च तथाध्वानं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत्
शुचिर्भवेत् अक्रोधः शान्तः सत्यवादी समाहितः। स्वाध्यायं ध्यानमार्गं च कुर्याद् ‘अहं कर्ता’ ‘अहं भोक्ता’ इति भावं त्यजेत्॥
Verse 81
श्राद्धं भुक्त्वा परश्राद्धं भुञ्जते ये द्विजातयः / महापातिकिभिस्तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून्
श्राद्धं भुक्त्वा परश्राद्धं ये भुञ्जते द्विजातयः। ते महापातकिसमाः सन्तो नरकान् बहून् यान्ति॥
Verse 82
एष वो विहितः सम्यक् श्राद्धकल्पः सनातनः / आमेन वर्तयेन्नित्यमुदासीनो ऽथ तत्त्ववित्
एषः सम्यक् सनातनः श्राद्धकल्पो वः समुपदिष्टः। अतः तत्त्ववित् नित्यं यथाविधि वर्तेत् उदासीनसमचित्तः॥
Verse 83
अनग्निरध्वगो वापि तथैव व्यसनान्वितः / आमश्राद्धं द्विजः कुर्याद् विधिज्ञः श्रद्धयान्वितः / तेनाग्नौ करणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्
अनग्निरध्वगो वापि व्यसनान्वित एव वा। विधिज्ञो द्विजः श्रद्धावान् आमश्राद्धं समाचरेत्॥ तेनैवाग्नौ हवींषि दद्याद् पिण्डांश्च तेनैव निर्वपेत्॥
Verse 84
यो ऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयतमानसः / व्यपेतकल्पषो नित्यं योगिनां वर्तते पदम्
योऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयतमानसः। स नित्यं व्यपेतकल्मषो योगिनां पदमश्नुते॥
Verse 85
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः / आराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन द्विजोत्तमः श्राद्धं कुर्यात्; तेन सम्यग् आराधितः सनातन ईशः पूर्णतया प्रसीदति।
Verse 86
अपि मूलैर्फलैर्वापि प्रकुर्यान्निर्धनो द्विजः / तिलोदकैस्तर्पयेद् वा पितॄन् स्नात्वा समाहितः
निर्धनोऽपि द्विजो मूलैः फलैर्वा श्राद्धं प्रकुर्यात्; स्नात्वा समाहितचित्तः तिलोदकैः पितॄन् तर्पयेत्।
Verse 87
न जीवत्पितृको दद्याद्धोमान्तं चाभिधीयते / येषां वापि पिता दद्यात् तेषां चैके प्रचक्षते
जीवत्पितृको न दद्यात्—होमान्तं चैतद् अभिधीयते; यस्य तु पिता दद्यात् वा अनुमन्येत, तेषां प्रति केचिद् अनुमन्यन्ते।
Verse 88
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / यो यस्य म्रियते तस्मै देयं नान्यस्य तेन तु
पिता पितामहः प्रपितामहश्च—यस्य यः मृतः, तस्मै एव देयं; अन्यस्य निमित्तेन तु न देयम्।
Verse 89
भोजयेद् वापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्तितः / न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः
जीवन्तं तु यथाकामं भक्तितो भोजयेत्; न जीवन्तम् अतिक्रम्य दानं दद्यात्—इति श्रुतिः श्रूयते।
Verse 90
द्व्यामुष्यायणिको दद्याद् बीजिक्षेत्रिकयोः समम् / ऋक्यादर्धं समादद्यान्नियोगोत्पादितो यदि
द्व्यामुष्यायणिकः पुत्रो बीजिक्षेत्रिकयोः समं दायं विभजेत्। नियोगोत्पादितस्तु सन् ऋक्यभागस्यार्धमेव गृह्णीयात्॥
Verse 91
अनियुक्तः सुतो यश्च शुल्कतो जायते त्विह / प्रदद्याद् बीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततो ऽन्यथा
अनियुक्तः सुतो यश्च शुल्कतो जायतेऽपि च। स पिण्डं बीजिने दद्याद्; क्षेत्रिजे तु विपर्ययः—क्षेत्रिणे दद्यात्॥
Verse 92
द्वौ पिण्डौ निर्वपेत् ताभ्यां क्षेत्रिणे बीजिने तथा / कीर्तयेदथ चैकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः
ताभ्यां द्वौ पिण्डौ निर्वपेत्—क्षेत्रिणे बीजिने तथा। अथैकस्मिन् पिण्डे तु उभौ संकीर्तयेत्; प्रथमं बीजिनं ततः क्षेत्रिणम्॥
Verse 93
मृताहनि तु कर्तव्यमेकोदिष्टं विधानतः / अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः
मृताहनि तु विधानतः एकोदिष्टं समाचरेत्। स्वाशौचे परिक्षीणे तु काम्यं कर्म यथेष्टतः पुनः कुर्यात्॥
Verse 94
पूर्वाह्ने चैव कर्तव्यं श्राद्धमभ्युदयार्थिना / देववत्सर्वमेव स्याद् यवैः कार्या तिलक्रिया
अभ्युदयार्थिना पूर्वाह्ने श्राद्धं कर्तव्यमेव। तत्र सर्वं देववत् स्यात्; तिलक्रिया तु यवैः कार्या॥
Verse 95
दर्भाश्च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान् / नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत्
दर्भान् ऋजून् सम्यक् विन्यस्य, द्विजान् युग्मान् भोजयेत्। तदा ‘नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्ताम्’ इति वाचयेत्॥
Verse 96
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितॄणां स्यादनन्तरम् / ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्
मातुः श्राद्धं तु पूर्वं स्यात्, ततः पितॄणां क्रियेत। अनन्तरं मातामहानां च—वृद्धावस्थायां श्राद्धत्रयं स्मृतम्॥
Verse 97
दवपूर्वं प्रदद्याद् वै न कुर्यादप्रदक्षिणम् / प्राङ्मुखो निर्वपेत् पिण्डानुपवीती समाहितः
दर्भपूर्वं प्रदद्याद् वै, न कुर्याद् अप्रदक्षिणम्। प्राङ्मुखो निर्वपेत् पिण्डान्, उपवीती समाहितः॥
Verse 98
पूर्वं तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेश्वराः / स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु
पूर्वं तु मातरः पूज्याः भक्त्या सगणेश्वराः। स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु॥
Verse 99
पुष्पेर्धूपैश्च नैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि / पूजयित्वा मातृगणं कूर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः
पुष्पैर्धूपैश्च नैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि। पूजयित्वा मातृगणं, कुर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः॥
Verse 100
अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् / तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः
अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् । तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः ॥
Frequently Asked Questions
It states that when the śrāddha time arrives the Pitṛs descend swiftly, partake along with the brāhmaṇas while remaining in subtle form (likened to wind), and after satisfaction depart toward the highest state.
A śrāddha is criticized when hospitality fails—especially if the guest does not partake of food; it also warns that improper invitee conduct (turning away, quarrels, sexual activity, journeys) and impure participants can ruin the rite’s fruit for both donor and officiants.
The chapter repeatedly places Vaiśvadeva first: ancestral acts connected to brāhmaṇas should be done only after performing Vaiśvadeva, and the rite’s vessels, bathing gifts, and worship sequence are framed as preceded by Vaiśvadeva.
It authorizes āma-śrāddha: the performer, with faith and knowledge of procedure, may make offerings in cupped hands, or in the presence of Mahādeva or a cowshed, and still present piṇḍas through the adapted method.
It claims that one who performs śrāddha with disciplined mind becomes free from taint and abides in a yogin-like state, and that the rite properly pleases the Eternal Lord (Īśa), making ritual duty an Īśvara-centered soteriological act.