Adhyaya 50
Lineage of Vyāsas, Division of the Veda, and Vāsudeva/Īśāna as the Veda-Known Supreme
अस्मिन्नध्याये सूतः धर्मश्रुतेः संरक्षणार्थं मन्वन्तरद्वापरयुगेषु वेदव्यासनां परम्परां वर्णयति, या पराशरतनयेन कृष्णद्वैपायनेन पर्यवस्यति। व्यासस्याधिकारः केवलं वंशात् न, अनुग्रहात्—ईशानं समाराध्य साम्बं (शिवं) दृष्ट्वा स वेदानां विभागकर्ता भवति। ततः पाइलाय ऋग्वेदः, वैशम्पायनाय यजुर्वेदः, जैमिनये सामवेदः, सुमन्तवेऽथर्ववेदः, सूतायेतिहासपुराणं च उपदिश्यते; चातुर्होत्रस्य याज्ञिकन्यायोऽपि निरूप्यते। अन्ते ओंकारस्य ब्रह्मणः प्रसवः, वेदैः प्रतिपाद्यः परमः वासुदेवः, वेदस्वरूपो महादेवश्च इति हरिहरसमन्वयः प्रतिपाद्यते, येन केवलपाठात् परं वेदान्तज्ञानमार्गः सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशो ऽध्यायः सूत उवाच अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः / द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायंभुवो मतः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनपञ्चाशोऽध्यायः। सूत उवाच—अस्मिन् मन्वन्तरे पूर्वं वर्तमाने महान् विभुः; द्वापरे प्रथमे व्यासो मनुः स्वायम्भुवो मतः॥
Verse 2
बिभेद बहुधा वेदं नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः / द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः
ब्रह्मणः प्रभोर्नियोगादेकं वेदं बहुधा बिभेद। द्वितीये द्वापरे चैव प्रजापतिर्वेदव्यासः कृतवान् विभाजनम्॥
Verse 3
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे स्याद् बृहस्पतिः / सविता पञ्चमे व्यासः षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः
तृतीये उशनाः व्यासः, चतुर्थे बृहस्पतिः स्मृतः। पञ्चमे सविता व्यासः, षष्ठे मृत्युः प्रकीर्तितः॥
Verse 4
सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे मतः / सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः
सप्तमे तथैवेन्द्रो, अष्टमे वसिष्ठः मतः। नवमे सारस्वतः, दशमे त्रिधामा स्मृतः॥
Verse 5
एकादशे तु त्रिवृषः शततेजास्ततः परः / त्रयोदशे तथा धर्मस्तरक्षुस्तु चतुर्दशे
एकादशे तु त्रिवृषः, ततः परः शततेजाः। त्रयोदशे तथा धर्मः, चतुर्दशे तु तरक्षुः॥
Verse 6
त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः / कृतञ्जयः सप्तदशे ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः
त्र्यारुणिर्वै पञ्चदशे, षोडशे तु धनञ्जयः। कृतञ्जयः सप्तदशे, ह्यष्टादशे ऋतञ्जयः॥
Verse 7
ततो व्यासो भरद्वाजस्तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः / राजश्रवाश्चैकविंशस्तस्माच्छुष्मायणः परः
ततो व्यासो भरद्वाजः, तस्मादूर्ध्वं तु गौतमः। राजश्रवाश्चैकविंशः, तस्माच्छुष्मायणः परः॥
Verse 8
तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः / पञ्चविशे तथा शक्तिः षड्विंशे तु पराशरः
तृणबिन्दुस्त्रयोविंशे, वाल्मीकिस्तत्परः स्मृतः। पञ्चविशे तथा शक्तिः, षड्विंशे तु पराशरः॥
Verse 9
सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः / अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः / पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनो ऽभवत्
सप्तविंशे तथा व्यासो जातूकर्णो महामुनिः। अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते ह्यस्मिन् वै द्वापरे द्विजाः। पराशरसुतो व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽभवत्॥
Verse 10
स एव सर्ववेदानां पुराणानां प्रदर्शकः / पाराशर्यो महायोगी कृष्णद्वैपायनो हरिः
स एव सर्ववेदपुराणानां प्रकाशकव्याख्याता; पाराशर्यः महायोगी कृष्णद्वैपायनो व्यासो हरिरेव।
Verse 11
आराध्य देवमीशानं दृष्ट्वा साम्बं त्रिलोचनम् / तत्प्रसादादसौ व्यासं वेदानामकरोत् प्रभुः
ईशानं देवं समाराध्य साम्बं त्रिलोचनं च दृष्ट्वा; तत्प्रसादात् स प्रभुः वेदानां व्यासत्वं प्राप।
Verse 12
अथ शिष्यान् प्रिजग्राह चतुरो वेदपारगान् / जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशम्पायनमेव च / पैलं तेषां चतुर्थं च पञ्चमं मां महामुनिः
अथ स महामुनिः वेदपारगान् शिष्यान् पञ्च प्रिजग्राह—जैमिनिं सुमन्तुं वैशम्पायनं पैलं चतुर्थं, पञ्चमं च माम्।
Verse 13
ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः / यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च
स महामुनिः पैलं ऋग्वेदस्य श्रावकं ग्राहयामास; तथा यजुर्वेदस्य प्रवक्तारं वैशम्पायनमेव च।
Verse 14
जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं सोन्वपद्यत / तथैवाथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम् / इतिहासपुराणानि प्रवक्तुं मामयोजयत्
जैमिनिं सामवेदस्य श्रावकं न्ययोजयत्; अथर्ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम्। इतिहासपुराणानां प्रवचनाय मामेव नियोजयत्।
Verse 15
एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्धा व्यकल्पयत् / चातुर्हेत्रमभूद् यस्मिंस्तेन यज्ञमथाकरोत्
एक एव पुरा यजुर्वेद आसीत्; स तु चतुर्धा व्यकल्पितः। तस्मात् चातुर्होत्रं समभवत्, तेन यज्ञकर्म सम्यगनुष्ठितम्॥
Verse 16
आध्वर्यवं यजुर्भिः स्यादृग्भिर्हेत्रं द्विजोत्तमाः / औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः
आध्वर्यवं यजुर्भिर्भवति, ऋग्भिर्होत्रं द्विजोत्तमाः। सामभिरौद्गात्रं चक्रे, अथर्वभिश्च ब्रह्मत्वम्॥
Verse 17
ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् प्रभुः / यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः
ततः प्रभुः ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान्। यजूंषि च यजुर्वेदं, सामभिश्च सामवेदं व्यरचयत्॥
Verse 18
एकविंशतिभेदेन ऋग्वेदं कृतवान् पुरा / शाखानां तु शतेनैव यजुर्वेदमथाकरोत्
एकविंशतिभेदेन पुरा ऋग्वेदं कृतवान्। यजुर्वेदं तु शाखानां शतेनैव ततोऽकरोत्॥
Verse 19
सामवेदं सहस्त्रेण शाखानां प्रबिभेद सः / अथर्वाणमथो वेदं बिभेद नवकेन तु
सामवेदं सहस्रेण शाखानां प्रबिभेद सः। अथर्वाणं तु वेदं नवकेन विभेद च॥
Verse 20
भेदैरष्टादशैर्व्यासः पुराणं कृतवान् प्रभुः / सो ऽयमेकश्चतुष्पादो वेदः पूर्वं पुरातनात्
अष्टादशभेदैर्व्यासः प्रभुः पुराणं निर्ममे। सोऽयमेक एव पूर्वं चतुष्पादो वेदः पुरातनात् परम्परया प्रवृत्तः॥
Verse 21
ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः / वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः
ओङ्कारो ब्रह्मणो जातः सर्वदोषविशोधनः। वेदवेद्यो हि भगवान् वासुदेवः सनातनः॥
Verse 22
स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित् / एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्
स गीयते परो वेदे यो वेदैनं स वेदवित्। एतत् परतरं ब्रह्म ज्योतिरानन्दमुत्तमम्॥
Verse 23
वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम् / वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः
वेदवाक्योदितं तत्त्वं वासुदेवः परं पदम्। वेदवेद्यमिमं वेत्ति वेदं वेदपरो मुनिः॥
Verse 24
अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः / स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः / स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते
अवेदं परमं वेत्ति वेदनिष्ठः सदेश्वरः। स वेदवेद्यो भगवान् वेदमूर्तिर्महेश्वरः। स एव वेदो वेद्यश्च तमेवाश्रित्य मुच्यते॥
Verse 25
इत्येदक्षरं वेद्यमोङ्कारं वेदमव्ययम् / अवेदं च विजानाति पाराशर्यो महामुनिः
इति पाराशर्यो महामुनिर् वेद्यमक्षरम् ओङ्कारं वेदमव्ययं च विजानाति; यच्च वेदबाह्यं तद् ‘अवेदम्’ इति अपि स स्पष्टं बोधयति।
Frequently Asked Questions
It presents a cyclical model: in successive manvantaras and Dvāpara ages, different Vyāsas arise to re-arrange the one Veda into teachable divisions and lineages, culminating here in Kṛṣṇa Dvaipāyana as the current Vyāsa.
It articulates samanvaya: Vāsudeva is affirmed as the Supreme taught by the Vedas, while Mahādeva/Īśāna is described as Veda-form and knowable through the Veda—presented as complementary expressions of the same highest reality rather than competing sectarian claims.
Oṁkāra is said to arise from Brahman and purify faults; true Vedic knowing culminates in realizing the Supreme (Vāsudeva), and taking refuge in the Lord—who is both the Veda and the object of knowledge—leads beyond mere recitation to mokṣa.