Adhyaya 4

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच श्रुत्वाऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः / नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे तृतीयोऽध्यायः। सूत उवाच—श्रुत्वाऽऽश्रमविधिं कृत्सनमृषयो हृष्टमानसाः। नमस्कृत्य हृषीकेशं पुनर्वचनमब्रुवन्॥

Verse 2

मुनय ऊचुः भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्

मुनय ऊचुः—भाषितं भवता सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम्। इदानीं श्रोतुमिच्छामो यथा संभवते जगत्॥

Verse 3

कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति / नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम

कुतः सर्वमिदं जातं कस्मिंश्च लयमेष्यति। नियन्ता कश्च सर्वेषां वदस्व पुरुषोत्तम॥

Verse 4

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमृषीणां कूर्मरूपधृक् / प्राह गम्भीरया वाचा भूतानां प्रभवाप्ययौ

श्रुत्वा मुनिवाक्यानि कूर्मरूपधरो नारायणः । गम्भीरया गिरा सर्वभूतानां प्रभवाप्ययौ प्रोवाच ॥

Verse 5

श्रीकूर्म उवाच महेश्वरः परो ऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः / अनन्तश्चाप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः

श्रीकूर्म उवाच— महेश्वरः परोऽव्यक्तश्चतुर्व्यूहः सनातनः । अनन्तोऽप्रमेयश्च नियन्ता विश्वतोमुखः ॥

Verse 6

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति तत्त्वचिन्तकाः प्रचक्षते ॥

Verse 7

गन्धवर्णरसैर्हेनं शब्दस्पर्शविवर्जितम् / अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम्

गन्धवर्णरसैर्ग्राह्यं शब्दस्पर्शविवर्जितम् । अजरं ध्रुवमक्षय्यं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम् ॥

Verse 8

जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् / विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत्

जगद्योनिर्महाभूतं परं ब्रह्म सनातनम् । विग्रहः सर्वभूतानामात्मनाधिष्ठितं महत् ॥

Verse 9

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् / असांप्रतमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणात्मकं जगतः प्रभवाप्ययकारणम्। इदानीमसांप्रतमविज्ञेयं तद्ब्रह्म ब्रह्मणोऽग्रे समवर्तत॥

Verse 10

गुणसाम्ये तदा तस्मिन् पुरुषे चात्मनि स्थिते / प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद् विश्वसमुद्भवः

गुणसाम्ये तदा तस्मिन् आत्मनि पुरुषे स्थिते। प्राकृतः प्रलयो ज्ञेयो यावद्विश्वसमुद्भवः॥

Verse 11

ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता / अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिर्ह्युपचारतः

ब्राह्मी रात्रिरियं प्रोक्ता अहः सृष्टिरुदाहृता। तस्य तु परतत्त्वस्य नाहो न रात्रिरस्ति हि केवलोपचारतः॥

Verse 12

निशान्ते प्रतिबुद्धो ऽसौ जगदादिरनादिमान् / सर्वभूतमयो ऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः

निशान्ते प्रतिबुद्धोऽसौ जगदादिरनादिमान्। सर्वभूतमयोऽव्यक्तो ह्यन्तर्यामीश्वरः परः॥

Verse 13

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः / क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः

प्रकृतिं पुरुषं चैव प्रविश्याशु महेश्वरः। योगेन परमेणैव क्षोभयामास परमेश्वरः॥

Verse 14

यथा मदो नरस्त्रीणां यथा वा माधवो ऽनिलः / अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान्

यथा मदः नरनारीणां चित्तं क्षोभयति, यथा च माधवोऽनिलः प्रविश्य सर्वं कम्पयति, तथा योगमूर्तिमान् स एव अन्तः प्रविष्टः देहिनां अन्तःकरणे क्षोभहेतुरभवत्।

Verse 15

स एव क्षोभको विप्राः क्षोभ्यश्च परमेश्वरः / स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः

स एव क्षोभकः विप्राः, क्षोभ्यश्च परमेश्वरः; स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वेऽपि संस्थितः।

Verse 16

प्रधानात् क्षोभ्यमाणाच्च तथा पुंसः पुरातनात् / प्रादुरासीन्महद् बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्

प्रधानात् क्षोभ्यमाणात् तथा पुंसः पुरातनात्, प्रादुरासीन्महद्बीजं प्रधानपुरुषात्मकम्।

Verse 17

महानात्मा मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः / प्रज्ञाधृतिः स्मृतिः संविदेतस्मादिति तत् स्मृतम्

महानात्मा स उच्यते; मतिर्ब्रह्मा प्रबुद्धिः ख्यातिरीश्वरः। प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः संवित्—एतैर्नामभिरसौ स्मृतः।

Verse 18

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः / त्रिविधो ऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह

वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः—त्रिविधोऽयमहङ्कारो महतः संबभूव ह।

Verse 19

अहङ्कारो ऽबिमानश्च कर्ता मन्ता च स स्मृतः / आत्मा च पुद्गलो जीवो यतः सर्वाः प्रवृत्तयः

अहङ्कारोऽभिमानश्च कर्तृत्वमन्तृत्वलक्षणः स्मृतः। स एवात्मा पुद्गलो जीव इति कथ्यते, यस्मात् सर्वाः प्रवृत्तयः प्रसवन्ति॥

Verse 20

पञ्चभूतान्यहङ्कारात् तन्मात्राणि च जज्ञिरे / इन्द्रियाणि तथा देवाः सर्वं तस्यात्मजं जगत्

अहङ्कारात् पञ्च महाभूतानि तन्मात्राणि च जज्ञिरे। इन्द्रियाणि तथा देवाः; सर्वं जगत्तस्यात्मजं स्मृतम्॥

Verse 21

मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं विकारः प्रथमः स्मृतः / येनासौ जायते कर्ता भूतादींश्चानुपश्यति

मनस्त्वव्यक्तजं प्रोक्तं प्रथमविकारः स्मृतः। येनासौ कर्ता इति जायते, भूतादीन् चानुपश्यति॥

Verse 22

वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिको ऽभवत् / तैजसानीन्द्रियाणि स्युर्देवा वैकारिका दश

वैकारिकादहङ्कारात् सर्गो वैकारिकोऽभवत्। तैजसादिन्द्रियाणि स्युः, वैकारिका दश देवताः॥

Verse 23

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् / भूततन्मात्रसर्गो ऽयं भूतादेरभवन् प्रजाः

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम्। भूततन्मात्रसर्गोऽयं; भूतादेरभवन् प्रजाः॥

Verse 24

भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमात्रं ससर्ज ह / आकाशं शुषिरं तस्मादुत्पन्नं शब्दलक्षणम्

भूतादिरहङ्कारस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रमेव ससर्ज। तस्मादाकाशं शुषिरं सर्वगतं चोत्पन्नं, यस्य लक्षणं शब्दः॥

Verse 25

आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह / वायुरुत्पद्यते तस्मात् तस्य स्पर्शो गुणो मतः

आकाशस्तु विकुर्वाणः स्पर्शतन्मात्रमेव ससर्ज। तस्माद्वायुरुत्पद्यते, तस्य गुणः स्पर्श इति मतः॥

Verse 26

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह / ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते

वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपतन्मात्रमेव ससर्ज। वायोर्ज्योतिरुत्पद्यते; तद्रूपगुणमुच्यते॥

Verse 27

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह / संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि तु

ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रासतन्मात्रमेव ससर्ज। ततोऽम्भांसि संभवन्ति, रसाधाराणि तानि तु॥

Verse 28

आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धमात्रं ससर्जिरे / संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः

आपश्चापि विकुर्वन्त्यो गन्धतन्मात्रमेव ससर्जिरे। तस्मात् संघातो जायते; तस्य गन्धो गुणो मतः॥

Verse 29

आकाशं शब्दमात्रं यत् स्पर्शमात्रं समावृणोत् / द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मको ऽभवत्

आकाशं शब्दमात्रगुणं यत्, तत् स्पर्शमात्रेण समावृतम्; ततो द्विगुणो वायुः शब्दस्पर्शात्मकोऽभवत्।

Verse 30

रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ / त्रिगुणः स्यात् ततो वह्निः स शब्दस्पर्शरूपवान्

तथैव रूपं प्रविश्य, शब्दस्पर्शौ गुणावुभौ सह; ततो वह्निस्त्रिगुणः स्यात्, शब्दस्पर्शरूपवान्।

Verse 31

शब्द स्पर्शश्च रूपं च रसमात्रं समाविशन् / तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः

शब्दस्पर्शरूपाणि च, रसमात्रं समाविशन्; तस्मादापश्चतुर्गुणा विज्ञेयाः, रसात्मिकाः।

Verse 32

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन् / तसमात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धं समाविशन्; तस्मात् पञ्चगुणा भूमिः स्थूला भूतेषु शब्द्यते।

Verse 33

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः / परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्

शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेषास्तेन ते स्मृताः; परस्परानुप्रवेशाद् धारयन्ति परस्परम्।

Verse 34

एते सप्त महात्मानो ह्यन्योन्यस्य समाश्रयात् / नाशक्नुवन् प्रजाः स्त्रष्टुमसमागम्य कृत्स्नशः

एते सप्त महात्मानः परस्परसमाश्रयाः। कृत्स्नशः समागमं विना प्रजाः स्रष्टुं नाशक्नुवन्॥

Verse 35

पुरुषाधिष्ठितात्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च / महादादयो विशेषान्ता ह्मण्डमुत्पादयन्ति ते

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्चाव्यक्तानुग्रहेण च। महदादयो विशेषान्ता तेऽण्डमुत्पादयन्ति हि॥

Verse 36

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवच्च तत् / विशेषेभ्यो ऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्

एककालसमुत्पन्नं जलबुद्बुदवत्तथा। विशेषेभ्योऽण्डमभवद् बृहत् तदुदकेशयम्॥

Verse 37

तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

तस्मिन्नण्डे सृज्यकार्यस्य करणं सिद्धिरपि च। प्राकृतेऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः॥

Verse 38

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

स एव शरीरी प्रथमः स एव पुरुषः स्मृतः। आदिकर्ता भूतानां स ब्रह्माग्रे समवर्तत॥

Verse 39

यमाहुः पुरुषं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् / हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्ति सनातनम्

तं पुरुषं परं हंसं प्रधानात् परतः स्थितम् । हिरण्यगर्भं कपिलं छन्दोमूर्तिं सनातनम् इति प्राहुः ॥

Verse 40

मेरुरुल्बमभूत् तस्य जरायुश्चापि पर्वताः / गर्भोदकं समुद्राश्च तस्यासन् परमात्मनः

तस्य परमात्मनः मेरुरुल्बमभूत्, पर्वताः जरायुश्च; समुद्राश्च गर्भोदकं तस्याभवन् ॥

Verse 41

तस्मिन्नण्डे ऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् / चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

तस्मिन्नण्डेऽभवद् विश्वं सदेवासुरमानुषम् । चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना ॥

Verse 42

अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतो ऽण्डं समावृतम् / आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः

अद्भिर्दशगुणाभिश्च बाह्यतोऽण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बाह्यतो वृताः ॥

Verse 43

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् / आकाशेनावृतो वायुः खं तु भूतादिनावृतम्

तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुनावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः, खं तु भूतादिनावृतम् ॥

Verse 44

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् / एते लोका महात्मनः सर्वतत्त्वाभिमानिनः

भूताद्यं तत्त्वसमूहं महतैव परिगृहीतम्। महांश्चाव्यक्तेनैव तद्वदावृत उच्यते॥ एते लोका महात्मन् सर्वतत्त्वाभिमानिनः॥

Verse 45

वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः / ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः

वसन्ति तत्र पुरुषास्तदात्मानो व्यवस्थिताः। ईश्वरा योगधर्माणो ये चान्ये तत्त्वचिन्तकाः॥

Verse 46

सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः / एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

सर्वज्ञाः शान्तरजसो नित्यं मुदितमानसाः। एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्॥

Verse 47

एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः / एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम् / प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः

एतावच्छक्यते वक्तुं मायैषा गहना द्विजाः। एतत् प्राधानिकं कार्यं यन्मया बीजमीरितम्॥ प्रजापतेः परा मूर्तिरितीयं वैदिकी श्रुतिः॥

Verse 48

ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम् / द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः

ब्रह्माण्डमेतत् सकलं सप्तलोकतलान्वितम्। द्वितीयं तस्य देवस्य शरीरं परमेष्ठिनः॥

Verse 49

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा वै कनकाण्डजः / तृतीयं भगवद्रूपं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा कनकाण्डजः; वेदार्थवेदिनः तं भगवतो तृतीयं रूपं प्राहुः।

Verse 50

रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः / चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते

रजोगुणमयं चान्यद् रूपं तस्यैव धीमतः; चतुर्मुखः स भगवान् जगत्सृष्टौ प्रवर्तते।

Verse 51

सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः / सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्

सृष्टं च पाति सकलं विश्वात्मा विश्वतोमुखः; सत्त्वं गुणमुपाश्रित्य विष्णुर्विश्वेश्वरः स्वयम्।

Verse 52

अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः / तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्

अन्तकाले स्वयं देवः सर्वात्मा परमेश्वरः; तमोगुणं समाश्रित्य रुद्रः संहरते जगत्।

Verse 53

एको ऽपि सन्महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः / सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणो ऽपि निरञ्जनः / एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः

एकोऽपि सन् महादेवस्त्रिधासौ समवस्थितः; सर्गरक्षालयगुणैर्निर्गुणोऽपि निरञ्जनः। एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः।

Verse 54

योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च / नानाकृतिक्रियारूपनामवन्ति स्वलीलया

योगेश्वरः स्वलीलया शरीराणि सृजति विकरोति च; नानाविधाकृतिक्रियारूपनामयुक्तानि तानि करोति।

Verse 55

हिताय चैव भक्तानां स एव ग्रसते पुनः / त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैकाल्ये संप्रवर्तते / सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च विशेषतः

भक्तानां हिताय स एव पुनर्जगत् आत्मनि ग्रसते; आत्मानं त्रिधा विभज्य त्रैकाल्ये प्रवर्तते—सृजति ग्रसते चैव विशेषतो वीक्षते च।

Verse 56

यस्मात् सृष्ट्वानुगृह्णाति ग्रसते च पुनः प्रजाः / गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते

यस्मात् सृष्ट्वा जगदनुगृह्णाति धारयति च, पुनः प्रजाः ग्रसते; गुणात्मकत्वात् त्रैकाल्ये प्रवर्तते—तस्मादेकः स उच्यते।

Verse 57

अग्रे हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतः सनातनः / आदित्वादादिदेवो ऽसौ अजातत्वादजः स्मृतः

आदौ स सनातनो हिरण्यगर्भः प्रादुर्भूतः; आदित्वादादिदेवोऽसौ, अजातत्वादजः स्मृतः।

Verse 58

पातियस्मात् प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः / देवेषु च महादेवो माहदेव इति स्मृतः

यस्मात् स सर्वाः प्रजाः पाति, तस्मात् प्रजापतिरिति स्मृतः; देवेषु च स महादेवः, तस्मान्माहादेव इति स्मृतः।

Verse 59

बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा परत्वात् परमेश्वरः / वशित्वादप्यवश्यत्वादीश्वरः परिभाषितः

बृहत्त्वात् स ब्रह्मा स्मृतः; परत्वात् परमेश्वरः। वशित्वात् चानवश्यत्वाद् ईश्वरः परिभाषितः॥

Verse 60

ऋषिः सर्वत्रगत्वेन हरिः सर्वहरो यतः / अनुत्पादाच्च पूर्वत्वात् स्वयंभूरिति स स्मृतः

सर्वत्रगत्वेन ऋषिः; सर्वहरत्वाद् हरिः स्मृतः। अनुत्पादात् पूर्वत्वाच्च स स्वयंभूरिति कीर्तितः॥

Verse 61

नराणामयनो यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः / हरः संसारहरणाद् विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते

नराणामयनं यस्मात् तेन नारायणः स्मृतः। संसारहरणाद् हरः; विभुत्वाद् विष्णुरुच्यते॥

Verse 62

भगवान् सर्वविज्ञानादवनादोमिति स्मृतः / सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात् सर्वः सर्वमयो यतः

सर्वविज्ञानरक्षणाद् भगवानिति स्मृतः; ओमिति च। सर्वविज्ञानात् सर्वज्ञः; सर्वमयो यतः सर्वः॥

Verse 63

शिवः स निर्मलो यस्माद् विभुः सर्वगतो यतः / तारणात् सर्वदुः खानां तारकः परिगीयते

निर्मलत्वात् शिवः; सर्वगतत्वाद् विभुः स्मृतः। सर्वदुःखतारणात् तारकः परिगीयते॥

Verse 64

बहुनात्र किमुक्तेन सर्वं ब्रह्ममयं जगत् / अनेकभेदभिन्नस्तु क्रीडते परमेश्वरः

बहुनात्र किमुक्तेन—सर्वं जगदिदं ब्रह्ममयं व्याप्तम्। तथापि परमेश्वरोऽनेकभेदभिन्न इव प्रपञ्चे क्रीडते।

Verse 65

इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपात् कथितो मया / अबुद्धिपूर्वको विप्रा ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत

इत्येष प्राकृतः सर्गः संक्षेपेण मया कथितः। अधुना हे विप्राः, अबुद्धिपूर्वकप्रवृत्तां ब्राह्मीं सृष्टिं निबोधत।