Purva Bhaga Adhyaya 3 - Kurma Purana | Sanskrit | Vedapath

Vyasa

Purva BhagaAdhyaya 328 Verses

Adhyaya 3

Varnāśrama-Krama, Vairāgya as the Ground of Saṃnyāsa, and Brahmārpaṇa Karma-yoga

पूर्वाध्याये वर्णाश्रमविधानं श्रुत्वा मुनयः आश्रमधर्मस्य क्रमं पप्रच्छुः। भगवान् कूर्मः ब्रह्मचर्य–गृहस्थ–वानप्रस्थ–यति/संन्यासानां सामान्यक्रमं निरूपयति, किन्तु यथार्थज्ञान-विवेक-तीव्रवैराग्यादिरूपे ‘युक्तकारणे’ सति अपवादं अनुमन्यते। विवाह-यज्ञ-प्रजोत्पत्त्यादि गृहस्थधर्मान् उक्त्वा, प्रबलवैराग्ये सति अपूर्णकर्मकाण्डेऽपि सद्यःसंन्यासाधिकारं वदति, आश्रमेषु पुनरावृत्तिनिषेधं च निर्दिशति। ततः कर्मफलासक्तिरहितं कर्म मोक्षकरं, सर्वकर्मफलानां ब्रह्मणि/ईश्वरे समर्पणं ‘ब्रह्मार्पण’ इति परमा वृत्तिः—इति उपदिशति। शुद्धकर्मणा शान्तिः, शान्त्या ब्रह्मसाक्षात्कारः; ज्ञानकर्मसमुच्चयेन योगो नैष्कर्म्यं च, अन्ते जीवन्मुक्तिः परमे आत्मनि (महेश्वरे/परमेश्वरे) लयश्च। एषा समन्विता मर्यादा न लङ्घनीया—इति सिद्धिं तदनुष्ठाने प्रतिष्ठाप्य अध्यायः समाप्तः।

All Adhyayas

Shlokas

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारो ऽप्याश्रमास्तथा / इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वितीयोऽध्यायः। ऋषय ऊचुः—वर्णा भगवतोद्दिष्टाश्चत्वारोऽप्याश्रमास्तथा। इदानीं क्रममस्माकमाश्रमाणां वद प्रभो॥

Verse 2

श्रीकूर्म उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यतिस्तथा / क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः कारणादन्यथा भवेत्

श्रीकूर्म उवाच—ब्रह्मचर्यं गृहस्थत्वं वानप्रस्थो यतिस्तथा। क्रमेणैवाश्रमाः प्रोक्ताः; कारणादेव तदन्यथा भवेत्॥

Verse 3

उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः / प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्

उत्पन्नज्ञानविज्ञानो वैराग्यं परमं गतः। प्रव्रजेद् ब्रह्मचर्यात् तु यदिच्छेत् परमां गतिम्॥

Verse 4

दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः / यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्

दारानाहृत्य विधिवदन्यथा विविधैर्मखैः। यजेदुत्पादयेत् पुत्रान् विरक्तो यदि संन्यसेत्॥

Verse 5

अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम् / नगार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः

अनिष्ट्वा विधिवद् यज्ञैरनुत्पाद्य तथात्मजम्। न गार्हस्थ्यं गृहीत्यक्त्वा संन्यसेद् बुद्धिमान् द्विजः॥

Verse 6

अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे / तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः

अथ वैराग्यवेगेन स्थातुं नोत्सहते गृहे। तत्रैव संन्यसेद् विद्वाननिष्ट्वापि द्विजोत्तमः॥

Verse 7

अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा वनमथाक्षयेत् / तपस्तप्त्वा तपोयोगाद् विरक्तः संन्यसेद् यदि

अन्यथा विविधैर्यज्ञैरिष्ट्वा सम्यगनुष्ठितैः। ततः वनं समाश्रित्य तपस्तप्त्वा तपोयोगात्॥ विरक्तः सन् यदा भूयात् संन्यासं प्रव्रजेद् द्विजः॥

Verse 8

वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न गृहं प्रविशेत् पुनः / न संन्यासी वनं चाथ ब्रह्माचर्यं न साधकः

वानप्रस्थाश्रमं गत्वा न पुनर्गृहमेव च। प्रविशेत् नियमेनैव न संन्यासी वनं पुनः॥ न साधको ब्रह्मचर्यं स्वधर्मात् परिहाय च॥

Verse 9

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा द्विजः / प्रव्रजेत गृही विद्वान् वनाद् वा श्रुतिचोदनात्

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं तथाग्नेयीमथापि वा। द्विजो गृही विद्वान् सम्यक् प्रव्रजेत् श्रुतिचोदनात्॥ वनाद् वा वानप्रस्थोऽपि संन्यासं प्रतिपद्यते॥

Verse 10

प्रकर्तुमसमर्थो ऽपि जुहोतियजतिक्रियाः / अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तः संन्यसेद् द्विजः

प्रकर्तुमसमर्थोऽपि जुहोतियजतिक्रियाः। अन्धः पङ्गुर्दरिद्रो वा विरक्तो द्विजः संन्यसेत्॥

Verse 11

सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते / पतत्येवाविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति

सर्वेषामेव वैराग्यं संन्यासाय विधीयते। अविरक्तो यः संन्यासं कर्तुमिच्छति स पतत्येव॥

Verse 12

एकस्मिन्नथवा सम्यग् वर्तेतामरणं द्विजः / श्रद्धावनाश्रमे युक्तः सो ऽमृतत्वाय कल्पते

एकस्मिन्नप्याश्रमे सम्यग्वर्तमानो द्विजः। श्रद्धावानाश्रमनिष्ठः सोऽमृतत्वाय कल्पते॥

Verse 13

न्यायागतधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः / स्वधर्मपालको नित्यं सो ऽमृतत्वाय कल्पते

न्यायार्जितधनः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः। स्वधर्मपालको नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥

Verse 14

ब्रह्मण्याधाय क्रमाणि निःसङ्गः कामवर्जितः / प्रसन्नेनैव मनसा कुर्वाणो याति तत्पदम्

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि निःसङ्गः कामवर्जितः। प्रसन्नमनसा कुर्वन् याति तत्परमं पदम्॥

Verse 15

ब्रह्मणा दीयते देयं ब्रह्मणे संप्रदीयते / ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्

ब्रह्मणा दीयते दानं ब्रह्मणे संप्रदीयते। ब्रह्मैव दीयते चेति ब्रह्मार्पणमिदं परम्॥

Verse 16

नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते तथा / एतद् ब्रह्मार्पणं प्रोक्तमृषिभिः तत्त्वदर्शिभिः

नाहं कर्ता सर्वमेतद् ब्रह्मैव कुरुते यथा। इति ब्रह्मार्पणं प्रोक्तं तत्त्वदर्शिभिरृषिभिः॥

Verse 17

प्रीणातु भगवानीशः कर्मणानेन शाश्वतः / करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणमिदं परम्

प्रीणातु भगवानीशः शाश्वतः कर्मणानेन। यः स्थिरबुद्ध्या सततं ब्रह्मण्यर्पयति कर्म तत् परमार्पणं भवेत्॥

Verse 18

यद्वा फलानां संन्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे / कर्मणामेतदप्याहुः ब्रह्मार्पणमनुत्तमम्

यद्वा परमेश्वरे कर्मफलानां संन्यासं प्रकुर्यात्। एतदपि विद्वांसो ब्रह्मार्पणमनुत्तमं प्राहुः॥

Verse 19

कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम् / क्रियते विदुषा कर्म तद्भवेदपि मोक्षदम्

कार्यं इत्येव यत्कर्म नियतं सङ्गवर्जितम्। विदुषा क्रियते यत्तत् मोक्षदं भवति ध्रुवम्॥

Verse 20

अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः / अकृत्वा फलसंन्यासं बध्यते तत्फलेन तु

अन्यथा यदि कर्माणि कुर्यान्नित्यमपि द्विजः। फलसंन्यासमकृत्वा स तत्फलेनैव बध्यते॥

Verse 21

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम् / अविद्वानपि कुर्वोत कर्माप्नोत्यचिरात् पदम्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन त्यक्त्वा कर्माश्रितं फलम्। अविद्वानपि कुर्वीत कर्म शीघ्रं पदमाप्नुयात्॥

Verse 22

कर्मणा क्षीयते पापमैहिकं पौर्विकं तथा / मनः प्रसादमन्वेति ब्रह्म विज्ञायते ततः

कर्मणा धर्मयुक्तेन क्षीयते पापमिहैव च पूर्वजं च तथा। ततः प्रसन्नता मनसि जायते, तया ब्रह्म तत्त्वतो विज्ञायते॥

Verse 23

कर्मणा सहिताज्ज्ञानात् सम्यग् योगो ऽबिजायते / ज्ञानं च कर्मसहितं जायते दोषवर्जितम्

कर्मसहिताज्ज्ञानात् सम्यग्योगोऽभिजायते। ज्ञानं च कर्मसंयुक्तं दोषवर्जितं प्रजायते॥

Verse 24

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तत्र तत्राश्रमे रतः / कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन यत्र यत्राश्रमे रतः। कर्माणीश्वरतुष्ट्यर्थं कुर्यान्नैष्कर्म्यमाप्नुयात्॥

Verse 25

संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः / एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते

संप्राप्य परमं ज्ञानं नैष्कर्म्यं तत्प्रसादतः। एकाकी निर्ममः शान्तो जीवन्नेव विमुच्यते॥

Verse 26

वीक्षते परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम् / नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्

वीक्षेत परमात्मानं परं ब्रह्म महेश्वरम्। नित्यानन्दं निराभासं तस्मिन्नेव लयं व्रजेत्॥

Verse 27

तस्मात् सेवेत सततं कर्मयोगं प्रसन्नधीः / तृप्तये परमेशस्य तत् पदं याति शाश्वतम्

तस्मात् प्रसन्नधीः सदा कर्मयोगं समाचरेत्। परमेश्वरतोषार्थं ततः शाश्वतपदं व्रजेत्॥

Verse 28

एतद् वः सथितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम् / न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः

एतद् वः स्थापितं सर्वं चातुराश्रम्यमुत्तमम्। न ह्येतत् समतिक्रम्य सिद्धिं विन्दति मानवः॥

← Adhyaya 2 Adhyaya 4 →

Frequently Asked Questions

How does this chapter define the valid basis for taking saṃnyāsa?

Saṃnyāsa is authorized primarily by the rise of true knowledge (jñāna), realized discernment, and intense vairāgya; without dispassion, taking renunciation is said to lead to a fall.

Does the chapter require sacrifices and a son before renunciation?

It presents the normative expectation for a twice-born householder—proper marriage, prescribed sacrifices, and progeny—yet permits renunciation when overpowering dispassion makes household life untenable, even if customary sacrifices are incomplete.

What is brahmārpaṇa in this chapter’s teaching?

Brahmārpaṇa is the inner offering in which the agent, action, and oblation are contemplated as Brahman; one acts without doership and offers deeds (or their fruits) to the Supreme, making karma itself a means toward purification and liberation.

What is the relationship between action and liberation according to this chapter?

Ordained duty performed without attachment to results purifies sin, yields serenity, and supports Brahman-realization; action bound to desire and fruit-binding attachment produces bondage, whereas niṣkāma karma can be liberative.

How does the chapter connect Brahman and Maheśvara/Parameśvara language?

It speaks of the Supreme Self as highest Brahman and also as Maheśvara/Parameśvara, reflecting the Purāṇa’s Samanvaya tendency—uniting Vedāntic Brahman-realization with Īśvara-devotion vocabulary.