Adhyaya 38
Dvīpa-Varṣa Vibhāga and the Priyavrata–Agnīdhra Lineage (Cosmic Geography and Royal Succession)
पूर्वाध्यायसमापनान्ते नैमिषेयाः ऋषयः सूतं जगन्मण्डलस्य निश्चयेन वर्णनाय प्रार्थयन्ति—द्वीपसमुद्रगिरिनद्यः तथा दिव्यव्यवस्था च। सूतः विष्णुं प्रणम्य स्वायम्भुवमनोरात्मजं प्रियव्रतं प्रवर्तयति; तस्य पुत्राः सप्तद्वीपेषु राजत्वेन नियोज्यन्ते, यतो राजसत्ता अपि विश्वव्यवस्थायाः अङ्गं भवति। द्वीपाधिपतयः तथा तेषां सप्त नाम्ना वरषाः निर्दिश्यन्ते; अनन्तरं जम्बूद्वीपे अग्नीध्रस्य राज्यं, मेरोर् परितः नवविभागानां (वर्षाणां) देशस्थितिश्च विस्तरेण कथ्यते। ततः धर्मविचारः—केषुचित् प्रदेशेषु द्विजानां मोक्षः वर्णाश्रमनियमितस्वधर्मपालनेन साध्य इति। पश्चात् राजवंशकथा प्रवर्तते—नाभेः ऋषभः, तस्य त्यागः योगसिद्धिश्च पाशुपतसदृशपरमार्थानुभवेन राजधर्मात् संन्यासमार्गं दर्शयति। भरतादिभिः वंशः प्रवहति, येन परेषु अध्यायेषु भूगोलवर्णनं च धर्मयुक्तराज्यस्य वैराग्यमोक्षेण सम्बन्धश्च दृढीभवति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पुर्वविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तास्तु मुनयो नैमिषीया महामतिम् / पप्रच्छुरुत्तरं सूतं पृथिव्यादिविनिर्णयम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तत्रिंशोऽध्यायः । श्रीकूर्म उवाच—एवमुक्तास्तु मुनयो नैमिषीया महामतिम् । पप्रच्छुरुत्तरं सूतं पृथिव्यादिविनिर्णयम् ॥
Verse 2
ऋषय ऊचुः कथितो भवता सूत सर्गः स्वयंभुवः शुभः / इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्रिलोकस्यास्य मण्डलम्
ऋषय ऊचुः—कथितो भवता सूत सर्गः स्वयंभुवः शुभः । इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्रिलोकस्यास्य मण्डलम् ॥
Verse 3
यावन्तः सागरा द्वीपास्तथा वर्षाणि पर्वताः / वनानि सरितः सूर्यग्रहाणां स्थितिरेव च
यावन्तः सागरा द्वीपाः, तथा वर्षाणि पर्वताः; वनानि सरितश्चैव, सूर्यग्रहगणस्थितिः क्रमश्च।
Verse 4
यदाधारमिदं कृत्स्नं येषां पृथ्वी पुरा त्वियम् / नृपाणां तत्समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि
यदाधारमिदं कृत्स्नं, येषां पृथ्वी पुरा त्वियम्; नृपाणां तत् समासेन, सूत, वक्तुमिहार्हसि।
Verse 5
सूत उवाच वक्ष्ये देवादिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे / नमस्कृत्वाप्रमेयाय यदुक्तं तेन धीमता
सूत उवाच—नमस्कृत्वा देवादिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे, अप्रमेयाय; तेन धीमता यदुक्तं तद्वक्ष्ये।
Verse 6
स्वायंभुवस्य तु मनोः प्रागुक्तो यः प्रियव्रतः / पुत्रस्तस्याभवन् पुत्राः प्रजापतिसमा दश
स्वायम्भुवस्य मनोः पुत्रः प्रागुक्तः प्रियव्रतः; तस्मात् पुत्रा दश जाताः प्रजापतिसमा भुवि।
Verse 7
अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान् द्युतिमांस्तथा / मेधा मेधातिथिर्हव्यः सवनः पुत्र एव च
अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान् द्युतिमांस्तथा; मेधा मेधातिथिर्हव्यः सवनः पुत्र एव च।
Verse 8
ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां महाबलपराक्रमः / धार्मिको दाननिरतः सर्वभूतानुकम्पकः
तेषां दशमो ज्योतिष्मान् महाबलपराक्रमः। धार्मिको दाननिरतः सर्वभूतानुकम्पकः॥
Verse 9
मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः / जातिस्मरा महाभागा न राज्ये दधिरे मतिम्
मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः। जातिस्मरा महाभागा न राज्ये दधिरे मतिम्॥
Verse 10
प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चद् वै सप्तद्वीपेषु सप्त तान् / जम्बुद्वीपेश्वरं पुत्रमग्नीध्रमकरोन्नृपः
प्रियव्रतोऽभ्यषिञ्चद्वै सप्तद्वीपेषु सप्त तान्। जम्बुद्वीपेश्वरं पुत्रमग्नीध्रमकरोन्नृपः॥
Verse 11
प्लक्ष्द्वीपेश्वरश्चैव तेन मेधातिथिः कृतः / शाल्मलेशं वपुष्मन्तं नरेन्द्रमभिषिक्तवान्
प्लक्षद्वीपेश्वरश्चैव तेन मेधातिथिः कृतः। शाल्मलेशं वपुष्मन्तं नरेन्द्रमभिषिक्तवान्॥
Verse 12
ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः / द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्
ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः। द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्॥
Verse 13
शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः / पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं च प्रजापतिः
प्रियव्रतः शाकद्वीपस्येश्वरं हव्यं न्ययोजयत्; प्रजापतिश्च पुष्करद्वीपाधिपतिं सवनं चकार।
Verse 14
पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत् / धातिकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ
पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतोऽभवत्; धातिकी च—एतौ द्वौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ।
Verse 15
महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः / नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्डमुच्यते
महात्मनस्तस्य नाम्ना तद्वर्षं ‘महावीतम्’ इति स्मृतम्; तथा धातकेर्नाम्ना ‘धातकीखण्डम्’ इति चोच्यते।
Verse 16
शाकद्वीपेश्वरस्याथ हव्यस्याप्यभवन् सुताः / जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीचकः / कुसुमोत्तरो ऽथ मोदाकिः सप्तमः स्यान्महाद्रुमः
शाकद्वीपेश्वरस्य हव्यस्य सुताः—जलदः कुमारः सुकुमारो मणीचकः, कुसुमोत्तरः मोदाकी च; सप्तमः महाद्रुम इति स्मृतः।
Verse 17
जलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते / कुमारस्य तु कौमारं तृतीयं सुकुमारकम्
जलदस्य नाम्ना प्रथमं वर्षं ‘जलदम्’ इत्युच्यते; कुमारस्य तु ‘कौमारम्’, तृतीयं ‘सुकुमारकम्’ इति च कथ्यते।
Verse 18
मणीचकं चतुर्थं तु पञ्चमं कुसुमोत्तरम् / मोदाकं षष्ठमित्युक्तं सप्तमं तु महाद्रुमम्
मणीचकं तु चतुर्थं पुण्यस्थानं प्रकीर्तितम्। पञ्चमं कुसुमोत्तरं, षष्ठं मोदाकं कथ्यते; सप्तमं महाद्रुमं स्मृतम्॥
Verse 19
क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि सुता द्युतिमतो ऽभवन् / कुशलः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु मनोहरः
क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि सुता द्युतिमतोऽभवत् प्रिया। तयोः सुताः कुशलः प्रथमः, द्वितीयस्तु मनोहरः॥
Verse 20
उष्णस्तृतीयः संप्रोक्तश्चतुर्थः प्रवरः स्मृतः / अन्धकारो मुनिश्चैव दुन्दुभिश्चैव सप्तमः / तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः
उष्णस्तृतीयः संप्रोक्तः, चतुर्थः प्रवरः स्मृतः। अन्धकारो मुनिश्चैव, दुन्दुभिश्चैव सप्तमः। तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः॥
Verse 21
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन् महौजसः / उद्भेदो वेणुमांश्चैवाश्वरथो लम्बनो धृतिः / षष्ठः प्रभाकारश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन् महौजसः। उद्भेदो वेणुमांश्चैव, अश्वरथो लम्बनो धृतिः। षष्ठः प्रभाकारश्चापि, सप्तमः कपिलः स्मृतः॥
Verse 22
स्वनामचिह्नितान् यत्र तथा वर्षाणि सुव्रताः / ज्ञेयानि सप्त तान्येषु द्वीपेष्वेवं न यो मतः
स्वनामचिह्नितान् यत्र वर्षाणि, सुव्रताः, तथा। सप्त तानि द्वीपेषु ज्ञेयानि—एष एव विनिश्चयः॥
Verse 23
शाल्मलद्वीपनाथस्य सुताश्चासन् वपुष्मतः / श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा / वैद्युतौ मानसश्चैव सप्तमः सुप्रभो मतः
शाल्मलद्वीपनाथस्य वपुष्मतः प्रभोः सप्त कीर्तिमन्तः सुताः समभवन्—श्वेतो हरितो जीमूतो रोहितो वैद्युतो मानसश्च, सप्तमः सुप्रभो नाम विश्रुतः।
Verse 24
प्लक्षद्वीपेश्वरस्यापि सप्त मेधातिथेः सुताः / ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां शिशिरश्च सुखोदयः / आनन्दश्च शिवश्चैव क्षेमकश्च ध्रुवस्तथा
प्लक्षद्वीपेश्वरस्य मेधातिथेः सप्त सुताः—तेषां ज्येष्ठः शान्तभयः; शिशिरः सुखोदय आनन्दः शिवः क्षेमकश्च ध्रुवश्चेति।
Verse 25
प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै / वर्णाश्रमविभागेन स्वधर्मो मुक्तये द्विजाः
प्लक्षद्वीपादिषु तथा शाकद्वीपान्तिकेषु च, वर्णाश्रमविभागेन यः स्वधर्मः स एव द्विजानां मुक्तये ज्ञेयः।
Verse 26
जम्बुद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रास्त्वासन् महाबलाः / अग्नीध्रस्य द्विजश्रेष्ठास्तन्नामानि निबोधत
जम्बुद्वीपेश्वरस्याग्नीध्रस्य महाबलाः पुत्रा आसन्; द्विजश्रेष्ठ, तेषां नामानि इदानीं निबोधत।
Verse 27
नाभिः किंपुरुषश्चैव तथा हरिरिलावृतः / रम्यो हिरण्वांश्च कुरुर्भद्राश्वः केतुमाहलकः
नाभिः किंपुरुषश्चैव हरिरिलावृतस्तथा, रम्यो हिरण्वान् कुरुर्भद्राश्वः केतुमाहलक इति—एते जम्बुद्वीपस्य नव विभागाः कथिताः।
Verse 28
जम्बुद्वीपेश्वरो राजा स चाग्नीध्रो महामतिः / विभज्य नवधा तेभ्यो यथान्यायं ददौ पुनः
जम्बूद्वीपेश्वरो राजा महामतिरग्नीध्रः सः । नवधा विभज्य तं देशं तेभ्यो यथान्यायं पुनर्ददौ ॥
Verse 29
नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाह्वं प्रददौ पुनः / हेमकूटं ततो वर्षं ददौ किंपुरुषाय तु
नाभेर्दक्षिणतो वर्षं हिमाह्वं पुनरददात् । ततः हेमकूटवर्षं किंपुरुषाय ददौ प्रभुः ॥
Verse 30
तृतीयं नैषधं वर्षं हरये दत्तवान् पिता / इलावृताय प्रददौ मेरुमध्यमिलावृतम्
तृतीयं नैषधं वर्षं हरये पिता ददौ । इलावृताय च प्रददौ मेरुमध्यं इलावृतम् ॥
Verse 31
नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता / श्वेतं यदुत्तरं वर्षं पित्रा दत्तं हिरण्वते
नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय पिता ददौ । श्वेतं यदुत्तरं वर्षं हिरण्वते पित्रा दत्तम् ॥
Verse 32
यदुत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरुवे ददौ / मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत् / गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान्
यदुत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरवे ददौ । मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत् । गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान् ॥
Verse 33
वर्षेष्वेतेषु तान् पुत्रानभिषिच्य नराधिपः / संसारकष्टतां ज्ञात्वा तपस्तेपे वनं गतः
वर्षेष्वेतेषु समतीतेषु नराधिपः स्वपुत्रान् राज्येऽभिषिच्य, संसारस्य दुःखमयतां विज्ञाय वनं गत्वा तपश्चकार।
Verse 34
हिमाह्वयं तु यस्यैतन्नाभेरासीन्महात्मनः / तस्यर्षभो ऽभवत् पुत्रो मरुदेव्यां महाद्युतिः
हिमाह्वयमिति ख्यातं तद् देशं महात्मनः नाभेः आसीत्; तस्मात् मरुदेव्यां महाद्युतिः ऋषभः पुत्रोऽजायत।
Verse 35
ऋषभाद् भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः / सो ऽभिषिच्यर्षभः पुत्रं भरतं पृथिवीपतिः / वानप्रस्थाश्रमं गत्वा तपस्तेपे यथाविधि
ऋषभात् भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः। अथ पृथिवीपतिः ऋषभः पुत्रं भरतं राज्येऽभिषिच्य वानप्रस्थाश्रमं गत्वा यथाविधि तपश्चकार।
Verse 36
तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं कृशो धमनिसंततः / ज्ञानयोगरतो भूत्वा महापाशुपतो ऽभवत्
तपसा अत्यर्थं कर्षितः कृशो धमनिसंततः; ज्ञानयोगरतो भूत्वा स महापाशुपतोऽभवत्।
Verse 37
सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्मिकः / सुमतेस्तैजसस्तस्मादिन्द्रिद्युम्नो व्यजायत
भरतस्य सुमतिः पुत्रः परमधार्मिक आसीत्; सुमतेः तैजसः, तस्माद् इन्द्रिद्युम्नो व्यजायत।
Verse 38
परमेष्ठी सुतस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः / प्रतिहर्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः
परमेष्ठिनः सुतो जातः प्रतीहारोऽन्वये तस्मिन् प्रतिष्ठितः। तस्य चात्मजः ‘प्रतिहर्ता’ इति विख्यातोऽजायत॥
Verse 39
भवस्तस्मादथोद्गीथः प्रस्तावस्तत्सुतो ऽभवत् / पृथुस्ततस्ततो रक्तो रक्तस्यापि गयः सुतः
तस्मादभूद् भवो नाम, भवात् चोद्गीथ उच्यते। तस्य पुत्रः प्रस्तावोऽभूत्; ततः पृथुः, ततः रक्तः, रक्तस्यापि गयः सुतः॥
Verse 40
नरो गयस्य तनयस्तस्य पुत्रो विराडभूत् / तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत
गयस्य तनयो नरो, तस्य पुत्रो विराडभूत्। तस्मादजायत धीमान् महावीर्यो महाबलः॥
Verse 41
महान्तो ऽपि ततश्चाभूद् भौवनस्तत्सुतो ऽभवत् / त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः
ततो महान् समभवत्, तस्य पुत्रो भौवनोऽभवत्। भौवनात् त्वष्टृरजायत, त्वष्टुश्च विरजः स्मृतः; विरजस्य सुतो राजः॥
Verse 42
शतजिद् रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं द्विजाः / तेषां प्रधानो बलवान् विश्वज्योतिरिति स्मृतः
रजसः सुतः शतजिद् जज्ञे, द्विजाः, तस्य च पुत्रशतं समजायत। तेषां मध्ये प्रधानः बलवान् ‘विश्वज्योतिः’ इति स्मृतः॥
Verse 43
आराध्य देवं ब्रह्माणं क्षेमकं नाम पार्थिवम् / असूत पुत्रं धर्मज्ञं महाबाहुमरिन्दमम्
आराध्य देवं ब्रह्माणं क्षेमकाख्यो महीपतिः । असूत पुत्रं धर्मज्ञं महाबाहुमरिन्दमम् ॥
Verse 44
एते पुरस्ताद् राजानो महासत्त्वा महौजसः / एषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयं पृथिवी पुरा
एते पुरस्ताद् राजानो महासत्त्वा महौजसः । एषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयं पृथिवी पुरा ॥
Frequently Asked Questions
It frames the earth as a mandala of seven dvīpas, each with seven varṣas named after their rulers/sons, and then gives a focused, Meru-centered account of Jambūdvīpa divided into nine varṣas allotted to Agnīdhra’s sons—linking geography to dynastic stewardship.
Mokṣa is presented as accessible through disciplined svadharma—properly lived according to varṇa and āśrama—especially for the twice-born in specified regions, while the royal narrative simultaneously models the renunciant culmination of dharma in Ṛṣabha’s austerity and yogic attainment.
The chapter uses Ṛṣabha’s post-kingship austerity to illustrate a shared liberative horizon where Śiva-oriented ascetic-yogic ideals (Pāśupata) can function within a broadly Vaiṣṇava cosmological narrative—an early signal of the Kurma Purāṇa’s samanvaya.