Adhyaya 7
Santaptaka’s Encounter with Five Pretas and Their Liberation through Viṣṇu’s Presence
वृषोत्सर्गकथां श्रुत्वा गरुडः पुनरपि हरिमहिम्नः पावनां कथाम् अपृच्छत्। श्रीकृष्णः कथयति—संन्यस्तेन्द्रियः ब्राह्मणतपस्वी सन्तप्तकः संस्कारप्रेरितः पथहीने व्याघ्रादिभयङ्करे वने भ्रमन् पञ्चभिः भीषणैः प्रेतैः सह शवमपश्यत्। ते तं ग्रहीत्वा भक्षयितुमिच्छन्ति; स भयात् मनसा मुकुन्दं शरणं गत्वा चक्रधरं स्तौति कर्मबन्धच्छेदाय। ततः विष्णुराविर्भवति, मणिभद्रं प्रेतनिग्रहाय नियुङ्क्ते; संग्रामे सति ब्राह्मणपाठेन तेषां पूर्वजन्मस्मृतिरुद्बोध्यते। ते स्वकर्माणि निवेदयन्ति नामानि च—पर्युषितः (श्राद्धप्रमादः), सूचীমुखः (निर्दयत्वात् तृष्णामरणहेतुः), शीघ्रगः (धनलोभात् विश्वासघातहत्या), रोधकः (मातापितृबन्धनपालनाभावः), लेखकः (देवप्रतिमाभङ्गराजहिंसा)। अधर्मलोकं प्रेतवासं मलिनाहारं च वर्णयन्ति। विष्णोः दर्शनात् विस्मयः पश्चात्तापश्च जायते; भगवदिच्छया दिव्यविमानानि प्रादुर्भवन्ति—सन्तप्तकः विष्णुलोकं याति, पञ्च प्रेताः सत्सङ्गेन स्वर्गं प्राप्नुवन्ति। श्रवणपाठयोः प्रेतत्वनिवारणफलम् उक्त्वा परलोकनीतिविधिकथानां प्रस्तावो भवति।
Shlokas
Verse 1
वृषोत्सर्गमाहात्म्यनिरूपणं नाम षष्ठो ऽध्यायः गरुड उवाच / श्रुतं मे महादाख्यानं वृषोत्सर्गफलं हरे / पुनरन्यां कथां ब्रूहि यत्र ते महिमाद्भुतः
गरुड उवाच—हरे! मया महदाख्यानं वृषोत्सर्गफलप्रदम् श्रुतम्। इदानीं पुनरन्यां कथां ब्रूहि यत्र तेऽद्भुतो महिमा प्रकाशते॥
Verse 2
श्रीकृष्ण उवाच / अहं ते कथयाम्यद्य संवादं परमाद्भुतम् / सन्तप्तकस्य च प्रेतैस्तद्रूपज्ञापनाय वै
श्रीकृष्ण उवाच—अद्य ते परमाद्भुतं संवादं कथयामि। सन्तप्तकस्य प्रेतैः कथितं तद्रूपस्थितिज्ञापनाय वै॥
Verse 3
विप्रः सन्तप्तकः कश्चित् तपसादग्धकिल्बिषः / संसारासारतां ज्ञात्वारण्यष्वेव चचार ह
सन्तप्तकनामा कश्चिद् विप्रः तपसा दग्धकिल्बिषः। संसारस्यासारतां ज्ञात्वा स वनान्तरेष्वेव विचचार॥
Verse 4
वैखानसमुनिव्रातैः प्राणिपातकृतेक्षणः / स कदाचित् तीर्थयात्रामुद्दिश्य स्माटतिद्विजः
वैखानसमुनिव्रातैः प्राणिहिंसापातकदोषं निरीक्ष्यमाणः स द्विजः कदाचित् तीर्थयात्रामुद्दिश्य स्माटत्।
Verse 5
प्रत्याकृष्टेन्द्रियत्वाच्च बहिर्वृत्तिनिरोधकः / संस्कारमात्रगमनो मार्गभ्रष्टो बभूव ह
प्रत्याकृष्टेन्द्रियत्वाच्च बहिर्वृत्तिनिरोधकः; संस्कारमात्रगमनो मार्गभ्रष्टो बभूव ह।
Verse 6
चलन्नेवं स्नानकाले मध्याह्ने ऽथाभिलाषुकः / जलस्योन्मील्य नयने दिशः सर्वा न्यभीलयत्
एवं चलन् स्नानकाले मध्याह्नेऽथाभिलाषुकः; जलस्योन्मील्य नयने दिशः सर्वा न्यभीलयत्।
Verse 7
स ददर्श तदा गुल्मैर्वोरुद्वृक्षशतैश्चितम् / त्वक्सारैः शाखिशाखाभिः संकुलं गहनंवनम्
स ददर्श तदा गुल्मैर्वोरुद्वृक्षशतैश्चितम्; त्वक्सारैः शाखिशाखाभिः संकुलं गहनं वनम्।
Verse 8
तत्र तालास्तमालाश्च प्रियालाः पनसास्तथा / श्रीपर्णो शालशाखोटस्यन्दनास्तिन्दुकास्तथा
तत्र तालास्तमालाश्च प्रियालाः पनसास्तथा; श्रीपर्णः शालशाखोटस्यन्दनास्तिन्दुकास्तथा।
Verse 9
सर्जार्जुनाम्रातकाश्च श्लेष्मा तकभिभीतकौ / पिचुमर्दश्चिञ्चिणी च कर्कन्धूकर्णिकारकाः
सर्जार्जुनाम्रातकाः श्लेष्मा तकबिभीतकौ । पिचुमर्दश्चिञ्चिणी च कर्कन्धूः कर्णिकारकाः—एते वृक्षाः परिगणिताः ॥
Verse 10
एते चान्ये च बहवो वृक्षास्तेषु न दृश्यते / पक्षिणामपि वै पन्था मनुष्यस्य कुतः पुनः
एते चान्ये च बहवो वृक्षास्तेषु न दृश्यते । पक्षिणामपि वै पन्था मनुष्यस्य कुतः पुनः ॥
Verse 11
तस्मिन् वने महाघोरे सिंहव्याघ्रसमाकुले / तरक्षुगवयैरृक्षैर्महिषैश्च निषेविते
तस्मिन् वने महाघोरे सिंहव्याघ्रसमाकुले । तरक्षुगवयैरृक्षैर्महिषैश्च निषेविते ॥
Verse 12
कुञ्ज रैरुरुभिर्नागैर्मर्कटैश्च तथामृगैः / श्वापदैश्च तथा चान्यैः पिशाचै राक्षसैर्वृते
कुञ्जरैरुरुभिर्नागैर्मर्कटैश्च तथामृगैः । श्वापदैश्च तथा चान्यैः पिशाचै राक्षसैर्वृते ॥
Verse 13
सन्तप्तको द्विजः किञ्चिद्भयसन्त्रस्तमानसः / कान्दिशीकः समभवढ् यद्भविष्यो ययौ पुनः
सन्तप्तको द्विजः किञ्चिद्भयसन्त्रस्तमानसः । कान्दिशीकः समभवद्यद्भविष्यो ययौ पुनः ॥
Verse 14
झङ्कारेषु च झिल्लीनां घूकानां घूत्कृतेष्वपि / दत्तकर्णः कुनीलाङ्गश्चचाल पदपञ्चकम्
झिल्लीनां झङ्कारैः सह घूकानां घूत्कृतैश्च, भीत्या दत्तकर्णः स कुनीलाङ्गः पञ्च पदानि एव अग्रे चचाल।
Verse 15
स तत्र वटवृक्षाग्रे स्नायुवद्धं शवं तथा / ददर्श तद्भुजश्चैव पञ्च प्रेतान् सुदारुणाम्
स तत्र वटवृक्षाग्रे स्नायुवद्धं शवं ददर्श; तस्य समीपे च पञ्च सुदारुणान् प्रेतान् अपश्यत्।
Verse 16
शिरास्थिचर्मशेषाङ्गान् पृष्ठलग्नोदरान् खग / त्यक्तान्नासिकया नेत्रकूपपातभयादिव
शिरोऽस्थि-चर्मशेषाङ्गान् पृष्ठलग्नोदरान् च; त्यक्तान् नासिकया नीतानिव नेत्रकूपपातभयात्—हे खग—तान् ददर्श।
Verse 17
सूचीक्रककचकव्रातघातपातितकीकसान् / वसाक्तनवमस्तिष्कस्वादनित्यमहोत्सवान्
सूचीक्रककचकव्रातैर्घातैः पातितकीकसाः; वसाक्ताः नवमस्तिष्कस्वादनित्यमहोत्सवाः।
Verse 18
रणत्कोटिमहादंष्ट्रानस्थिग्रन्थ्यवघट्टितान् / तान्दृष्ट्वा त्रस्तहृदयो गतिमाकुञ्च्य संस्थितः
रणत्कोटिमहादंष्ट्रान् अस्थिग्रन्थ्यवघट्टितान् तान् दृष्ट्वा त्रस्तहृदयः स गतिमाकुञ्च्य संस्थितः।
Verse 19
ते विलोक्यागतं विप्रमटवीं जनवर्जिताम् / अहं पूर्वमहं पूर्वं यामीत्याक्त्वा प्रदुद्रुवुः
ते जनवर्जितामटवीं विप्रमागतं विलोक्य, “अहं पूर्वम्, अहं पूर्वं, यामि” इत्युक्त्वा सहसा प्रदुद्रुवुः।
Verse 20
तेषु द्वौद्वावगृह्णीतामस्य हस्तावथापरे / द्वौद्वौ पादावगृह्णीतां मूर्धानं पञ्चमो ऽग्रहीत्
तेषु द्वौ अस्य हस्तौ जगृहीताम्, अन्यौ द्वौ अपि तथैव; द्वौ पादौ जगृहीताम्, पञ्चमो मूर्धानमग्रहीत्।
Verse 21
स्वजात्युचितवाक्येन स्फुटवर्णवताब्रुवन् / अहं जक्षाम्यहं भक्षामीति कर्षणतत्पराः
स्वजात्युचितवाक्येन स्फुटवर्णवता वदन्तः, “अहं जक्षामि, अहं भक्षामि” इति कर्षणतत्पराः क्रोशन्ति।
Verse 22
सहसैव सहैवामुं गृहात्वा व्यगमन्वियम् / कियत्स्थितं बटौ मांसं क्रियन्नेतिन्यभालयन्
सहसैव बलादेनं गृहीत्वा व्यगमन्; ततः पश्यन्तः ऊचुः—“कियत्कालस्थितं बटौ मांसं, यत् अद्यापि कर्म करोति?” इति।
Verse 23
ते ऽपश्यन्निजदंष्ट्रायः पाटितान्त्रमिमं शवम् / अवतीर्य ततो व्योम्नो गृहीत्वा चरणैः
ते निजदंष्ट्राभिः पाटितान्त्रं शवमिमं ददृशुः; ततः व्योम्नोऽवतीर्य चरणैर्गृहीत्वा तं जगृहुḥ।
Verse 24
स्वखण्डितशरीरन्तु पुनर्व्योमैव चक्रमुः / स नीयमानमात्मानं विलोक्य वियति द्विजः
स्वखण्डितशरीरोऽपि स पुनर्व्योम्नि चक्रमे। नीयमानं स्वमात्मानं दृष्ट्वा वियति द्विजोऽवलोकयत्॥
Verse 25
जगाम मनसा मां स शरणं भयविह्वलः / नमश्चक्रे चक्रधरं चेतसा चिन्मयं समम्
स भयविह्वलो मनसा मामेव शरणं जगाम। चेतसा चक्रधरं चिन्मयं समं नमश्चकार॥
Verse 26
वक्रं नक्रं चक्रपातेन दूरे कृत्वा हृत्वा तस्य दुः खं मुकुन्दः / मातङ्गं यो ऽमूमुचन्नक्रवक्त्रात्पाशंसो ऽसौ कर्मणां मे लुनातु
वक्रं नक्रं चक्रपातेन दूरे कृत्वा गजदुःखं जहार यः। नक्रवक्त्राद्गजं मोचयन् स मुकुन्दः कर्मपाशं मे लुनातु॥
Verse 27
रुद्धाञ्शुद्धान् भूपतीन्मागधेन भीमेनैनं घातयित्वा मुरारिः / निर्बद्धान्यो भर्गयज्ञाय मुक्तश्चक्रो मे ऽसौ कर्मपाशं लुनातु
मागधं भीमेन घातयित्वा रुद्धाञ्शुद्धान् भूपतीन् विमोचयत्। भर्गयज्ञाय मुक्तो यश्चक्रः स मे कर्मपाशं लुनातु॥
Verse 28
मनसैवैह मामस्तौत्स्तूयमानो ऽहमुत्थितः / अगच्छं सहसा तत्र यत्र प्रेतैः स नीयते
स मनसैव मामस्तौत् स्तूयमानोऽहमुत्थितः। सहसैव ततोऽगच्छं यत्र प्रेतैः स नीयते॥
Verse 29
दृष्ट्वा तैर्नोयमानन्तु कौतुकं मे ऽभवत्खग / पप्रच्छ न कियन्तं वै कालं तान्पृष्ठतो ऽन्वगाम्
तैर्नीयमानं तं दृष्ट्वा, हे खग, मम कौतुकमभवत्। अहं पप्रच्छ—कियन्तं कालं वै तान् पृष्ठतोऽन्वगाम्?
Verse 30
मम सन्निधिमात्रेण द्विजातिं तञ्च सर्पहन् / तत्कालं शिविकासुप्तभूपालसुखमाविशत्
मम सन्निधिमात्रेण द्विजातिं तं च सर्पहन्। तत्कालं शिविकासुप्तभूपालसुखमाविशत्॥
Verse 31
मणिभद्रास्ततो मेरुं गच्छन्दृष्टो मया पथि / निकोच्याक्षि स्वपार्श्वं स नीतो वै यक्षराण्मया
ततो मणिभद्रं मेरुं गच्छन्तं मया पथि दृष्टम्। स निकोच्याक्षि स्वपार्श्वं नीतो वै यक्षराण्मया॥
Verse 32
तमवोचं महायक्षं त्वं हि प्रतिभटो भव / प्रेतान्नाशय तद्भूयः शवञ्च हर तद्गतम्
तमवोचं महायक्षं—त्वं हि प्रतिभटो भव। प्रेतान्नाशय तद्भूयः शवञ्च हर तद्गतम्॥
Verse 33
इत्युक्तः स महाघोरं कृत्वा रोषं सुदुः सहम् / जग्राह प्रेतरूपं तत्प्रेतानामपि दुः खदम्
इत्युक्तः स महाघोरः कृत्वा रोषं सुदुःसहम्। जग्राह प्रेतरूपं तत् प्रेतानामपि दुःखदम्॥
Verse 34
स विवृत्य स्वकौ बाहू सृक्किणी परिलेलिहन् / भेदयन्नुरुवातेन प्रेतांस्तान्संमुखो ययौ
स स्वकौ बाहू विवृत्य सृक्किणी परिलेलिहन्। उरुवातेन प्रेतान् भेदयन् सम्मुखो ययौ॥
Verse 35
बाहुभ्यां द्वौ द्वौ च पद्भ्यां मूर्ध्नैकं च समाहरत् / प्रेतानथापि सहसा जघान दृढमुष्टिना
बाहुभ्यां द्वौ द्वौ पद्भ्यां द्वौ द्वौ मूर्ध्ना चैकं समाहरत्। अथ प्रेतान् सहसा दृढमुष्टिना जघान॥
Verse 36
ते विवर्णमुखाः सर्वे तं द्विजञ्च शवं तथा / एकैकं हस्तपादैश्च गृहीत्वा युद्धमारभन्
ते सर्वे विवर्णमुखाः तं द्विजं शवं तथा। एकैकं हस्तपादैश्च गृहीत्वा युद्धमारभन्॥
Verse 37
ते नखैस्तलघातैश्च पादघातैस्तथैव च / दंष्ट्राघातैश्च सर्वे तमेकं प्रेतं व्यदारयन्
ते नखैस्तलघातैश्च पादघातैस्तथैव च। दंष्ट्राघातैश्च सर्वे तमेकं प्रेतं व्यदारयन्॥
Verse 38
तेषां प्रहारान्विफलान्कृत्वा संप्रति तानथ / जीवं न तु शवं तेषां जह्रे प्राणमिवान्तकः
तेषां प्रहारान् विफलान् कृत्वा संप्रति तानथ। जीवं न तु शवं तेषां जह्रे प्राणमिवान्तकः॥
Verse 39
हृतमात्रे शवे ते तु पारियात्रे गिरौ द्विजम् / मुक्त्वाधमात्रे प्रमुदिता एकं प्रेतं सुदारुणाः
हृतमात्रे शवे तस्मिन् पारियात्रगिरौ द्विजम् । ते सुदारुणाः क्षणमात्रेणैव मुक्त्वा प्रमुदिताः एकं दीनं प्रेतं जगृहुः ॥
Verse 40
स वायुगमनः प्रेतः प्राप्तस्तैः क्षणमात्रतः / अदृश्यतां ययौ ते ऽथ हताशा विप्रमागमन्
स प्रेतो वायुवेगगमनः तैः क्षणमात्रतः प्राप्तः । अथ स अदृश्यतां ययौ, ते तु हताशाः विप्रम् आगमन् ॥
Verse 41
प्रारब्धमात्रे विप्रस्य पाटने तत्र पर्वते / मम स्थानस्य विप्रस्य महिम्नेव च तत्क्षणे
तत्र पर्वते विप्रस्य पाठमात्रे प्रारब्धे तत्क्षणे । मम स्थानस्य च विप्रस्य महिम्नैव तत् सद्यः सिद्धम् ॥
Verse 42
सद्यः स्मृतिः समुत्पन्ना तेषां पूर्वस्य जन्मनः / विप्रं प्रदक्षिणीकृत्यद्विजर्षभमथाब्रुवन्
सद्यः तेषां पूर्वजन्मनः स्मृतिः समुत्पन्ना । द्विजर्षभं विप्रं प्रदक्षिणीकृत्य अथ ते अब्रुवन् ॥
Verse 43
अद्य नः क्षन्तुमर्हे ऽसीत्युक्त्वा ते सुरदाम्भिकाः / गिरेरिव परावर्तं समुद्रस्येव शोषणम्
“अद्य नः क्षन्तुमर्हसि” इति उक्त्वा ते सुरदाम्भिकाः । गिरेरिव परावर्तं, समुद्रस्येव शोषणं प्राप्नुवन्ति ॥
Verse 44
तेषां तद्वचनं श्रुत्वापृच्छत्केयूयमित्यथ / किं माया किमु वा स्वप्न उताहो चित्तविभ्रमः
तेषां वचनं श्रुत्वा स पप्रच्छ—“के यूयम्?” इति। “किं माया, किमु स्वप्नः, उताहो चित्तविभ्रमः?” इति सन्देहं जगाम।
Verse 45
प्रेता ऊचुः / अवेहि तत्त्वमेवैतत्प्रेता वै कर्मजा वयम् / ब्राह्मण उवाच / किंनामानः किमाचाराः कथञ्चेमां दशां गताः
प्रेता ऊचुः—अवेहि तत्त्वमेवैतत्; प्रेता वै कर्मजा वयम्। ब्राह्मण उवाच—किं नामानः, किमाचाराः, कथञ्चेमां दशां गताः?
Verse 46
अविनीताः कथं पूर्वं विनीताः साम्प्रतं कथम् / प्रेता ऊचुः / शृणु विप्रेन्द्र वक्ष्यामः प्रश्रानामनुपूर्वशः
अविनीताः कथं पूर्वं, विनीताः साम्प्रतं कथम्? प्रेता ऊचुः—शृणु विप्रेन्द्र, वक्ष्यामः प्रश्नानामनुपूर्वशः।
Verse 47
उत्तराणि महायोगिंस्त्वद्दर्शनगतांहसः / अहं पर्युषितो नाम्ना एष सूचीमुखः स्मृतः
उत्तराणि महायोगिन्, त्वद्दर्शनगतांहसः। अहं पर्युषितो नाम्ना; एष सूचीमुखः स्मृतः।
Verse 48
तृतीयः शीघ्रगस्तुर्योरोधको लेखकः परः / ब्राह्मण उवाच / प्रेतानां कर्मजातानां कुतो नाम निरर्थकम्
तृतीयः शीघ्रगः; तुर्यो रोधकः; लेखकः परः। ब्राह्मण उवाच—प्रेतानां कर्मजातानां कुतो नाम निरर्थकम्?
Verse 49
निरुक्तिमेषां नाम्नां वै प्रेता वदत मा चिरम् / श्रीकृष्ण उवाच / एवमुक्तास्तु विप्रेण पृथगुत्तरमब्रुवन्
निरुक्तिमेषां नाम्नां वै प्रेताः शीघ्रं वदत मा चिरम्। श्रीकृष्ण उवाच—एवमुक्तास्तु विप्रेण पृथगुत्तरमब्रुवन्॥
Verse 50
पर्युषित उवाच / कदाचिच्छ्राद्धकाले वै मया विप्रो निमन्त्रितः
पर्युषित उवाच—कदाचिच्छ्राद्धकाले वै मया विप्रो निमन्त्रितः॥
Verse 51
स च कृत्वा विलम्बेन वृद्धो मद्गृहमागतः / अकृतश्राद्धकर्माहं तं पाकं भुक्तवान् क्षुधा
स च कृत्वा विलम्बेन वृद्धो मद्गृहमागतः। अकृतश्राद्धकर्माहं तं पाकं भुक्तवान् क्षुधा॥
Verse 52
अददामन्नमाकृष्य विप्रे पर्युषितं कियत् / तस्मात् पापान्मृतः पापो योनिं वै कुत्सितां गतः
अददामन्नमाकृष्य विप्रे पर्युषितं कियत्। तस्मात् पापान्मृतः पापो योनिं वै कुत्सितां गतः॥
Verse 53
यतः पर्युषितं दत्तं ततः पर्युषितः स्मृतः / सूचीमुख उवाच / कदाचिद्ब्राह्मणी काचित्तीर्थं भद्रवटं ययौ
यतः पर्युषितं दत्तं ततः पर्युषितः स्मृतः। सूचीमुख उवाच—कदाचिद्ब्राह्मणी काचित्तीर्थं भद्रवटं ययौ॥
Verse 54
पञ्चवर्षसुता वृद्धा पुत्रमात्रैकजीविता / अहं क्षत्त्रियदायादस्तस्या रोधमकारिषम्
पञ्चवर्षसुता वृद्धा पुत्रमात्रैकजीविता / अहं क्षत्त्रियदायादस्तस्या रोधमकारिषम्
Verse 55
वने तु विजने तत्र पापाध्वगगतिं गतः / तस्याः सवस्त्रं पाथेयं तत्सूनोर्वसनानि च
वने तु विजने तत्र पापाध्वगगतिं गतः / तस्याः सवस्त्रं पाथेयं तत्सूनोर्वसनानि च
Verse 56
गृहीतानि मया विप्र शिरस्यापीड्य मुष्टिना / तृषार्तस्तत्क्षणं बालः पात्रसंस्थं जलंपिबन्
गृहीतानि मया विप्र शिरस्यापीड्य मुष्टिना / तृषार्तस्तत्क्षणं बालः पात्रसंस्थं जलंपिबन्
Verse 57
तावन्मात्रोदके देशे मया हुङ्कृत्य वारितः / मयाथ सकलं पीतं जलं पात्रात्तृषावता
तावन्मात्रोदके देशे मया हुङ्कृत्य वारितः / मयाथ सकलं पीतं जलं पात्रात्तृषावता
Verse 58
बालो ऽपि भयसन्त्रस्तः पिपासुर्व्यसुरापतत् / पुत्रशोकान्मृता माता कूपे प्रास्य निजं वपुः
बालो ऽपि भयसन्त्रस्तः पिपासुर्व्यसुरापतत् / पुत्रशोकान्मृता माता कूपे प्रास्य निजं वपुः
Verse 59
एतस्मात्पातकाद्विप्र प्रेतत्वं प्राप्तवानहम् / सूच्यग्रप्रायविवरमुखः पर्वतदेहवान्
एतस्मात् पातकाद् विप्र प्रेतत्वं प्राप्तवानहम्। सूच्यग्रप्रायविवरमुखः पर्वतदेहवान्॥
Verse 60
यद्यपि प्राप्नुयां भक्ष्यं भक्षितुन्तु न शक्यते / मया क्षुधानलेनापि ज्वलतास्यं निकोचितम्
यद्यपि प्राप्नुयां भक्ष्यं भक्षितुं तु न शक्यते। मया क्षुधानलेनापि ज्वलतास्यं निकोचितम्॥
Verse 61
अत आस्ये तु विवरं सूच्यग्रेण समंमम / एतस्मात्कारणाद्विप्रे नाम्ना सूचीमुखो ऽस्म्यहम्
अत आस्ये तु विवरं सूच्यग्रेण समं मम। एतस्मात् कारणाद् विप्रे नाम्ना सूचीमुखोऽस्म्यहम्॥
Verse 62
शीघ्रग उवाच / पुराहं वैश्यजातीयः साकं सख्या च केनचित् / वाणिज्यं कर्तुमगमं देशमन्यं महाधनः
शीघ्रग उवाच। पुराहं वैश्यजातीयः साकं सख्या च केनचित्। वाणिज्यं कर्तुमगमं देशमन्यं महाधनः॥
Verse 63
मित्रं च मे बहुधनं तस्य लोभो महांस्ततः / जातो ऽप्यदृष्टवैमुख्यान्मे नष्टं मूलमप्युत
मित्रं च मे बहुधनं तस्य लोभो महान् ततः। जातोऽप्यदृष्टवैमुख्यान् मे नष्टं मूलमप्युत॥
Verse 64
ततस्तस्मात्तु निष्क्रान्तावावां नावाथ निम्नगाम् / मार्गगां तर्तुमारब्धौ लोहितायति भास्करे
ततः तस्मात् स्थानात् निष्क्रान्तौ वयं नावमारुह्य, मार्गगामिनीं निम्नगां तर्तुमारब्धवन्तौ; भास्करे लोहितायति सायाह्ने।
Verse 65
सखा स च मदुत्सङ्गे सुष्वापाध्वक्लमाकुलः / अभूत्तदाति पापस्य क्रूरा मतिरतीव मे
स सखा पथक्लमाकुलः मदुत्सङ्गे सुष्वाप; तदा एव मे पापेऽतीव क्रूरा मतिः समुत्पन्ना।
Verse 66
तमुत्सङ्गगतं सूरे नष्टे पूरे ऽक्षिपं तदा / कत्कृत्यं कुर्वतो नावि लोकैस्तु ज्ञातमेव न
तमुत्सङ्गगतं सूरे, नष्टे पूरे तदा अहं नावि अक्षिपम्; स तु नावि किं कृत्यं कुर्वन् इति लोकैः सर्वथा न ज्ञातम्।
Verse 67
तस्य यद्वस्तु तत्सर्वं मणिमुक्तादिकाञ्चनम् / आदाय शीग्रगस्तस्माद्देशात्स्वगृहमागतः
तस्य यद्वस्तु तत्सर्वं मणिमुक्तादिकाञ्चनं आदाय, शीघ्रगः तस्माद्देशात् स्वगृहमागतः।
Verse 68
तत्सर्वं स्वगृहे मुक्त्वा तस्य पत्न्यै न्यवेदयम् / दस्युभिर्मे हतो भ्राता धनमाच्छिद्य वै पथि
तत्सर्वं स्वगृहे मुक्त्वा तस्य पत्न्यै न्यवेदयम्— ‘दस्युभिर्मे भ्राता हतः, धनं च पथि आच्छिद्य नीतम्’ इति।
Verse 69
प्रजावति प्रद्रुतो ऽहं मा रोदीत्येवमब्रवम् / शोकार्ता सापि तत्कालं ममत्वं गृहबन्धुषु
प्रजावति प्रद्रुतो ऽहं मा रोदीत्येवमब्रवम् । शोकार्ता सापि तत्कालं ममत्वं गृहबन्धुषु ॥
Verse 70
त्यक्त्वा चाति प्रियान्प्राणाञ्जुहावाग्नौ यथाविधि / ततो निष्कण्टकं तद्धि वीक्ष्य हृष्टो गतो गृहम्
त्यक्त्वा चाति प्रियान्प्राणाञ्जुहावाग्नौ यथाविधि । ततो निष्कण्टकं तद्धि वीक्ष्य हृष्टो गतो गृहम् ॥
Verse 71
अभुञ्जं सर्वमागत्य यावज्जीवं तु तद्धनम् / मित्रं पूरे हि निः क्षिप्य यदहं शीघ्रमागतः
अभुञ्जं सर्वमागत्य यावज्जीवं तु तद्धनम् । मित्रं पूरे हि निः क्षिप्य यदहं शीघ्रमागतः ॥
Verse 72
एतस्मात्कारणात्प्रेतः शीघ्रगो ऽहं तु नामतः / रोधक उवाच / अहन्तु शूद्रजातीयः पुराभूवं मुनीश्वर
एतस्मात्कारणात्प्रेतः शीघ्रगो ऽहं तु नामतः । रोधक उवाच । अहन्तु शूद्रजातीयः पुराभूवं मुनीश्वर ॥
Verse 73
राजप्रसादाप्तमहाशतग्रामाधिकारवान् / वृद्धौ मे पितरावास्तां लघुरेकः सहोदरः
राजप्रसादाप्तमहाशतग्रामाधिकारवान् । वृद्धौ मे पितरावास्तां लघुरेकः सहोदरः ॥
Verse 74
शीघ्रं स च मया भ्राता लुब्धेनैकः पृथक्कृतः / आप्तवान्परमं दुःखं सोन्नवस्त्रविवर्जितः
शीघ्रं मया लोभात् भ्राता अपि पृथक्कृतः एकाकी कृतः; स तदा परमं दुःखम् आप्तवान्, अन्नवस्त्रविवर्जितः।
Verse 75
अदत्तां पितरौ च्छन्नं किञ्चित्किञ्चित्तु तस्य च / तस्मै पितृभ्यां यद्दत्तमाप्तेभ्यस्तन्मया श्रुतम्
पितरौ प्रति अदत्तं तस्य किञ्चित् किञ्चित् छन्नं किञ्चित् अपूर्णम् इति श्रुतम्; पितृभ्यां वा आप्तेभ्यः वा यत् तस्यार्थे दत्तं तत् एव तं प्राप्नोतीति मया श्रुतम्।
Verse 76
तत्सर्वं तत्त्वतो ज्ञात्वा पित्रो रोधमकारयम् / शून्यमन्दिर एकस्मिन्बद्ध्वा तु निगडैर्दृढैः
तत् सर्वं तत्त्वतः ज्ञात्वा मया पितुः रोधः कारितः; शून्यमन्दिरे एकस्मिन् दृढनिगडैः बद्ध्वा तं न्यवेशयम्।
Verse 77
ततस्तौ जहतुः प्राणान्दुः खितौ विषपानतः / सोसौ बालो ऽपि बभ्राम पितृभ्यां रहितो द्विज
ततः तौ विषपानात् दुःखितौ प्राणान् जहतुः; स च बालोऽपि पितृभ्यां रहितः, हे द्विज, बभ्राम।
Verse 78
पुरः पत्तनखर्वाचान् खेटानपि मृतः क्षुधा / एतस्मात्पातकाद्विप्र मृतः प्रेतत्वमागतः
पुरः स्थापितं भक्ष्यम् अपि तथा खेटान् अपि भक्षयित्वा क्षुधया मृतः; एतस्मात् पातकात्, हे विप्र, मृतः प्रेतत्वम् आगतः।
Verse 79
रुद्धौ तु पितरौ यस्मान्नाम्नाहं रोधकस्ततः / लेखक उवाच / अहं विप्र पुराभूवमवन्त्यां द्विजलसत्तमः
रुद्धौ तु पितरौ यस्मान्नाम्नाहं रोधकस्ततः / लेखक उवाच / अहं विप्र पुराभूवमवन्त्यां द्विजलसत्तमः
Verse 80
भद्रस्य राज्ञो देवानां पूजने ऽधिकृतो ह्यहम् / बह्व्यस्तु प्रतिमास्तत्र बभूवुर्बहुनामिकाः
भद्रस्य राज्ञो देवानां पूजने ऽधिकृतो ह्यहम् / बह्व्यस्तु प्रतिमास्तत्र बभूवुर्बहुनामिकाः
Verse 81
हेम्नस्तदङ्गेषु बहु रत्नजातं बभूव ह / तासां मे कुर्वतः पूजां पापा मतिरजायत
हेम्नस्तदङ्गेषु बहु रत्नजातं बभूव ह / तासां मे कुर्वतः पूजां पापा मतिरजायत
Verse 82
अखिलं तीक्ष्णलोहेन तासामङ्गं विशीर्य च / उल्लेखनञ्च रत्नानां नेत्रादिभ्यः कृतं मया
अखिलं तीक्ष्णलोहेन तासामङ्गं विशीर्य च / उल्लेखनञ्च रत्नानां नेत्रादिभ्यः कृतं मया
Verse 83
तथाकृतान्यथाङ्गानि प्रतिमानां निरीक्ष्य च / नेत्राणि च विरत्नानि नृपश्चुक्रोध वह्निवत्
तथाकृतान्यथाङ्गानि प्रतिमानां निरीक्ष्य च / नेत्राणि च विरत्नानि नृपश्चुक्रोध वह्निवत्
Verse 84
प्रतिजज्ञे नृपः पश्चादेष ब्राह्मणपुङ्गवः / आभ्यो रत्नं सुवर्णञ्च हृतं येन भविष्यति
प्रतिजज्ञे नृपः पश्चादेष ब्राह्मणपुङ्गवः / आभ्यो रत्नं सुवर्णञ्च हृतं येन भविष्यति
Verse 85
ज्ञातश्च स हि मे वध्यो भविष्यति न संशयः / अहं तत्सकलं ज्ञात्वा रात्रावसिधरो गृहम्
ज्ञातश्च स हि मे वध्यो भविष्यति न संशयः / अहं तत्सकलं ज्ञात्वा रात्रावसिधरो गृहम्
Verse 86
राज्ञः प्रविश्य राजानं पशुमारममारयम् / गृहीत्वाथ मणीन् स्वर्णं निशीथे ऽहं गतो ऽन्यतः
राज्ञः प्रविश्य राजानं पशुमारममारयम् / गृहीत्वाथ मणीन् स्वर्णं निशीथे ऽहं गतो ऽन्यतः
Verse 87
व्याघ्रेण महातारण्ये नखटङ्कैर्विटङ्कितः / लेखनात्प्रतिमाया यन्मया लोहेन कर्तितम्
व्याघ्रेण महातारण्ये नखटङ्कैर्विटङ्कितः / लेखनात्प्रतिमाया यन्मया लोहेन कर्तितम्
Verse 88
एतस्मात्पातकात्प्रेतो लेखको नामतो ऽस्म्यहम् / आसीन्नरकभोगान्ते नः प्रेतत्वमिदं द्विज
एतस्मात्पातकात्प्रेतो लेखको नामतो ऽस्म्यहम् / आसीन्नरकभोगान्ते नः प्रेतत्वमिदं द्विज
Verse 89
ब्राह्मण उवाच / संज्ञास्तादृश्य आख्याता यथैता भवता दशाः / वदन्त्वाचारमात्रं मे प्रेता आहारमप्युत
ब्राह्मण उवाच / संज्ञास्तादृश्य आख्याता यथैता भवता दशाः / वदन्त्वाचारमात्रं मे प्रेता आहारमप्युत
Verse 90
प्रेता ऊचुः / वेदमार्गानुसरणं लज्जा धर्मो दमः क्षमा / धृतिर्ज्ञानं नैव यत्र वयं तत्र वसामहे
प्रेता ऊचुः / वेदमार्गानुसरणं लज्जा धर्मो दमः क्षमा / धृतिर्ज्ञानं नैव यत्र वयं तत्र वसामहे
Verse 91
तस्य पीडां वपं कुर्मो नैव श्राद्धं न तर्पणम् / यस्य गेहे तदङ्गात्तु मांसञ्च रुधिरं क्रमात्
तस्य पीडां वपं कुर्मो नैव श्राद्धं न तर्पणम् / यस्य गेहे तदङ्गात्तु मांसञ्च रुधिरं क्रमात्
Verse 92
जक्षामश्च पिबामश्च उक्त आचार एष नः / शृणु चाहारमस्माकं सर्वलोकविगर्हितम्
जक्षामश्च पिबामश्च उक्त आचार एष नः / शृणु चाहारमस्माकं सर्वलोकविगर्हितम्
Verse 93
दृष्टस्त्वया च किञ्चिद्वै ब्रूमोज्ञातं त्वयानघ / वमनं विडू दूषिका च श्लेष्मा मूत्राश्रुणी तथा
दृष्टस्त्वया च किञ्चिद्वै ब्रूमोज्ञातं त्वयानघ / वमनं विडू दूषिका च श्लेष्मा मूत्राश्रुणी तथा
Verse 94
एतद्भक्ष्यञ्च पानञ्च मा पृच्छातः परं द्विज / लज्जा नो जायते स्वामिन्नाहारं वदतां स्वकम्
एतद्भक्ष्यं च पानं च मा पृच्छतः परं द्विज । स्वामिन्, स्वकीयाहारं वदतां न लज्जा जायते ॥
Verse 95
अज्ञानास्तामसा मन्दा कान्दिशीका वयं विभो / अकस्माज्जन्मनां विप्र स्मृतिः प्राप्ता तु पौर्विकी
अज्ञानास्तामसा मन्दा कान्दिशीका वयं विभो । अकस्माज्जन्मनां विप्र स्मृतिः प्राप्ता तु पौर्विकी ॥
Verse 96
विनीतत्वाविनीतत्वे जानीमो नैव नः प्रभो / श्रीकृष्ण उवाच / एवं वदत्सु प्रेतेषु तथा श्रुतवति द्विजे
विनीतत्वाविनीतत्वे जानीमो नैव नः प्रभो । श्रीकृष्ण उवाच । एवं वदत्सु प्रेतेषु तथा श्रुतवति द्विजे ॥
Verse 97
अदर्शयमहं रूपं तदा तार्क्ष्येदमेव वै / स तु दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठो हृद्गतं पुरुषं पुरः
अदर्शयमहं रूपं तदा तार्क्ष्य इदमेव वै । स तु दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठो हृद्गतं पुरुषं पुरः ॥
Verse 98
स्तोत्रैस्तुष्टाव पक्षीश दण्डवत्प्रणनाम माम् / ते ऽपि तेपुस्ततः प्रेता आश्चर्योत्फुल्लचक्षुषः
स्तोत्रैस्तुष्टाव पक्षीश दण्डवत्प्रणनाम माम् । तेऽपि तेपुस्ततः प्रेता आश्चर्योत्फुल्लचक्षुषः ॥
Verse 99
प्रणयेन स्खलद्वाचः खग नोचुः किमप्युत / रजसा गोरचित्तानां तमसा मूढचेतसाम् / कृपया यः समुद्धारं कुरुषे वै नमो ऽस्त ते
हे खग! प्रणयेन स्खलद्वाचो जनाः किमपि वक्तुं नाशक्नुवन्। रजसा गोरचित्तानां तमसा मूढचेतसां च कृपया यः समुद्धारं करोषि, तुभ्यं नमोऽस्तु।
Verse 100
एवं द्विजातौ ब्रुवति प्रभू तप्रभैश्च मुख्यांबरचारियुक्तैः / तदा मदिच्छाप्रभवैर्विमानैः षड्भिः समन्ताद्रुरुचे गिरिः सः
एवं प्रभौ द्विजातौ ब्रुवति, तस्य प्रभाभिः दीप्तैर्मुख्यैः खचरैः परिवृतः सन्। तदा मदीच्छाप्रभवैः षड्भिर्विमानैः समन्ताद् गिरिः सः रुरुचे।
Verse 101
इत्थं विमानेन मदीयलोकं गतो द्विजरसो ऽप्यथ पञ्चमिस्तैः / प्रेता ययुः स्वर्गमगण्यपुण्यं सत्सङ्गसंसर्गवशात्सुपर्णम्
इत्थं विमानेन मदीयलोकं द्विजरसोऽपि गतः; तेन सह पञ्च प्रेताः अपि सत्सङ्गसंसर्गवशादगण्यपुण्यं लब्ध्वा स्वर्गं ययुः, हे सुपर्ण।
Verse 102
प्रेताः संगवशेन नाकमवन्सन्तप्तको ब्राह्मणो विष्वक्सन इति प्रसिद्धविभवो नाम्ना गणे मे ऽभवत् / एतत्ते सकलं मया निगादितं यश्चैतदुत्कीर्तयेद्यश्चेदं शृणुयान्न सो ऽपि पुरुषः प्रेतत्वमाप्नोति हि
सङ्गवशेन प्रेताः नाकमवन्; सन्तप्तको नाम ब्राह्मणः प्रसिद्धविभवः मे गणे विष्वक्सेन इति नाम्ना अभवत्। एतत्सकलं मया ते निगादितम्; य एतदुत्कीर्तयेत् यश्चेदं शृणुयात्, स पुरुषोऽपि प्रेतत्वं नाप्नोति हि।
Frequently Asked Questions
The chapter links a constricted, needle-like mouth to cruelty involving water and thirst: obstructing a vulnerable mother and child, consuming scarce water, and causing death by thirst and grief. The bodily form becomes a karmic signature—desire and harm around basic sustenance returning as inability to eat or drink.
Paryuṣita describes inviting a brāhmaṇa for śrāddha yet delaying/withholding proper performance and consuming the prepared food himself; the text frames this as a breach of dharmic hospitality and ancestral duty. The result is a fall into a contemptible state/birth, illustrating that ritual is inseparable from ethics and reverence.
They define their ‘habitat’ as the moral ecosystem of adharma: absence of modesty, righteousness, self-control, forgiveness, steadiness, and true knowledge. This is less a geographic claim than a principle—preta-affliction adheres to environments and lifestyles that mirror their tamasic/rajasic tendencies.
Despite their heavy sins, the pretas attain heaven through immediate proximity to Viṣṇu’s presence and the brāhmaṇa’s recitation, which triggers remembrance and repentance. The chapter uses this to assert that association with the holy (and the Divine) can accelerate purification beyond ordinary karmic momentum.