Adhyaya 34
Ṣoḍaśāvaraṇa-cakre Rudrāṇāṃ Nāma-sthāna-nirdeśa (Rudras in the Sixteen-Enclosure Chakra)
अध्यायोऽयं ललितोपाख्याने हयग्रीव–अगस्त्यसंवादरूपः। अगस्त्यः षोडशावरणचक्रे कः रुद्रः अधिदेवता, के के रुद्राः तत्र संस्थिताः, तेषां नामानि, केषु केषु आवरणबिम्बेषु निवासः, तथा ‘योगिक’ ‘रौढिक’ इति द्विविधनामनिर्देशं च पृच्छति। हयग्रीवः मध्यपीठं महा-रुद्रं च त्रिनेत्रं क्रोधदीप्तं वर्णयित्वा, त्रिकोण-षट्कोण-अष्टकोण-दशद्वादशदलादिषु आवरणेषु क्रमशः रुद्रनामानि स्थानानि च निर्दिशति। एषा वाणी मन्त्रजप-ध्यान-पूजोपयोग्या देवशक्तीनां ज्यामितीयविन्यासे निबद्धा ‘विधिचित्रा’ इव भवति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने पुष्परागप्रकारादिभुक्ताकरान्तसप्तकक्षान्तरकथनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच षोडशावरणं चक्रं किं तद्रुद्राधिदैवतम् / तत्र स्थिताश्च रुद्राः के केन नाम्ना प्रकीर्तिताः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने—पुष्परागप्रकारादिभुक्ताकरान्तसप्तकक्षान्तरकथनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। अगस्त्य उवाच—षोडशावरणं चक्रं किं तद्रुद्राधिदैवतम्? तत्र स्थिताश्च रुद्राः के केन नाम्ना प्रकीर्तिताः?
Verse 2
केष्वावरणबिंबेषु किन्नामानो वसंति ते / यौगिकं रौढिकं नाम तेषां ब्रूहि कृपानिधे
केषु आवरणबिम्बेषु ते वसन्ति, किंनामानः? तेषां यौगिकं रौढिकं च नाम ब्रूहि, कृपानिधे॥
Verse 3
हयग्रीव उवाच तत्र रुद्रा लयः प्रोक्तो मुक्ताजालकनिर्मितः / पञ्चयोजनविस्तारस्तत्संख्यायामशोभितः
हयग्रीव उवाच—तत्र ‘रुद्रा-लयः’ प्रोक्तः, मुक्ताजालकनिर्मितः। पञ्चयोजनविस्तारः, तद्संख्यायाम् अशोभितः॥
Verse 4
षोडशावरणैर्युक्तो मध्यपीठमनोहरः / मध्यपीठे महारुद्रो ज्वलन्मन्युस्त्रिलोचनः
षोडशावरणैर्युक्तं मध्यपीठं मनोहरम्। मध्यपीठे महारुद्रो ज्वलन्मन्युस्त्रिलोचनः॥
Verse 5
सच्चकार्मुकहस्तश्च सर्वदा वर्तते मुने / त्रिकोणे कथिता रुद्रास्त्रय एव घटोद्भव
सच्चकार्मुकहस्तः स मुनिवर सर्वदा स्थितः। त्रिकोणे तु कथिताः रुद्राः त्रय एव घटोद्भव॥
Verse 6
हिरण्य बाहुः सेनानीर्दिशांपतिरथापरः
हिरण्यबाहुः सेनानीर्दिशां पतिरथापरः॥
Verse 7
वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः / शष्पिञ्जरस्त्विषीमांश्च पथीनां पतिरेव च
वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः। शष्पिञ्जरस्त्विषीमांश्च पथीनां पतिरेव च॥
Verse 8
एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके / विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ
एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके। विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ॥
Verse 9
पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च / दशापत्रे त्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः
पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च। दशापत्रे त्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः॥
Verse 10
रुद्रातताविनौ क्षेत्रपतिः सूतस्तथापरः / अहं त्वन्यो वनपती रोहितः स्थपतिस्तथा
रुद्रातताविनौ, क्षेत्रपतिः, सूतः चापरः; अहं तु अन्यो वनपतिः, रोहितः, स्थपतिश्च तथा।
Verse 11
वृक्षाणां पतिरप्यन्यश्चैते सज्जशरासनाः / मन्त्री च वाणिजश्चैव तथा कक्षपतिः परः
वृक्षाणां पतिरप्यन्यः; एते सज्जशरासनाः। मन्त्री च वाणिजश्चैव, तथा कक्षपतिः परः।
Verse 12
भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्पञ्चमो वारिवस्ततः / ओषधीनां पतिश्चैव षष्ठः कलशसंभव
भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्, पञ्चमो वारिवस्ततः; ओषधीनां पतिश्चैव, षष्ठः कलशसंभवः।
Verse 13
उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ पतीनां च पतिस्तथा / कृत्स्नवीतश्च धावंश्च सत्त्वानां पतिरेव च
उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ, पतीनां च पतिस्तथा; कृत्स्नवीतश्च धावंश्च, सत्त्वानां पतिरेव च।
Verse 14
एते द्वादश पत्रस्थाः पञ्चमावरणस्थिताः / सहमानश्च निर्व्याधिरव्याधीनां पतिस्तथा
एते द्वादश पत्रस्थाः, पञ्चमावरणस्थिताः; सहमानश्च निर्व्याधिर्, अव्याधीनां पतिस्तथा।
Verse 15
ककुभश्च निषङ्गी च स्तेनानां च पतिस्तथा / निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः
ककुभश्च निषङ्गी च स्तेनानां पतिरपि तथा । निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः ॥
Verse 16
अधः परिचरो ऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः / जिघांसंतो मुष्णतां च पतयः कुंभसंभव
अधः परिचरोऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः । जिघांसन्तो मुष्णतां च पतयः कुम्भसम्भव ॥
Verse 17
असीमन्तश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तञ्चरो मुने / प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः
असीमन्तश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तञ्चरो मुने । प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः ॥
Verse 18
कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव / धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वदधानकाः
कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव । धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वदधानकाः ॥
Verse 19
आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः / विसृजन्तस्तथास्यन्तो विध्यन्तश्चापि सिंधुप
आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः । विसृजन्तस्तथास्यन्तो विध्यन्तश्चापि सिन्धुप ॥
Verse 20
आसीनाश्च शयानाश्च यन्तो जाग्रत एव च / तिष्ठन्तश्चैव धावन्तः सभ्याश्चैव समाधिपाः
आसीनाः शयानाश्चैव यान्तो जाग्रत एव च । तिष्ठन्तो धावमानाश्च सभ्याश्च समाधिपाः ॥
Verse 21
अश्वाश्चैवाश्वपतय अव्याधिन्यस्तथैव च / विविध्यन्तो गणाध्यक्षा बृहन्तो विन्ध्यमर्द्दन
अश्वाश्चैवाश्वपतयः अव्याधिन्यस्तथैव च । विविध्यन्तो गणाध्यक्षाः बृहन्तो विन्ध्यमर्द्दन ॥
Verse 22
गृत्सश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ / अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा
गृत्साश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ । अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा ॥
Verse 23
गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरुपा विरूपकाः / महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे
गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरूपा विरूपकाः । महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे ॥
Verse 24
रथाश्च रथपत्त्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च / क्षत्तारः संग्रही तारस्तक्षाणो रथकारकाः
रथाश्च रथपत्त्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च । क्षत्तारः संग्रही तारस्तक्षाणो रथकारकाः ॥
Verse 25
कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृतिदेवताः / कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः
कुलालाः कर्माराश्च पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः—एते रुद्राः नवमावृतेः देवताः कथ्यन्ते।
Verse 26
धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च / अश्वाश्चैवश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव
धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च, अश्वाश्च अश्वपतयश्च—भवो रुद्रो घटोद्भव इति च।
Verse 27
शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः / कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्रक्षस्तथापरः
शर्वः पशुपतिः नीलग्रीवः शितिकण्ठकः, कपर्दी व्युप्तकेशश्च, सहस्राक्षस्तथापरः।
Verse 28
शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुंभज / मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रा दशमशालगाः
शतधन्वा गिरिशः शिपिविष्टश्च कुंभजः, ‘मीढुष्टम’ इति प्रोक्ताः—रुद्राः दशमशालगाः।
Verse 29
अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः / बृहंश्च वर्षीयां श्चैव वृद्धः समृद्धिना सह
अथैकादशचक्रस्थाः इषुमद्ध्रस्ववामनाः; बृहं च वर्षीयांश्चैव, वृद्धः समृद्धिना सह।
Verse 30
अग्र्यः प्रथम आशुश्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ / उर्म्यावस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च
अग्र्यः प्रथम आशुश्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ । उर्म्यावस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च ॥
Verse 31
ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजौ तथा / मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव
ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजौ तथा । मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव ॥
Verse 32
चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः / अथ बुध्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ
चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः । अथ बुध्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ ॥
Verse 33
क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ / वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततो ऽन्यस्तु प्रतिश्रवः
क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ । वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततो ऽन्यस्तु प्रतिश्रवः ॥
Verse 34
आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे / अवभिन्दश्च वर्मी च वरूथी बिल्मिना सह
आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे । अवभिन्दश्च वर्मी च वरूथी बिल्मिना सह ॥
Verse 35
कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च / आहनन्यश्च धृष्णुश्च ते च षड्विंशतिः स्मृताः / द्वादशावरणस्थास्ते महाकाया महाबलाः
कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च । आहनन्यश्च धृष्णुश्च—एते षड्विंशतिः स्मृताः । द्वादशावरणस्थास्ते महाकाया महाबलाः ॥
Verse 36
प्रभृशाश्चैव दूताश्च प्रहिताश्च निपङ्गिणः / अन्यस्त्विषुधिमानन्यस्तक्ष्णेषुश्च तथा युधि
प्रभृशाश्चैव दूताश्च प्रहिताश्च निपङ्गिणः । अन्यस्त्विषुधिमान् अन्यस्तक्ष्णेषुश्च तथा युधि ॥
Verse 37
स्वायुधश्च सुधन्वा च स्तुत्यः पथ्यश्च कुंभज / काप्यो नाढ्यस्तथा सूधः सरस्यो विन्ध्यमर्दन
स्वायुधश्च सुधन्वा च स्तुत्यः पथ्यश्च कुम्भज । काप्यो नाढ्यस्तथा सूधः सरस्यो विन्ध्यमर्दन ॥
Verse 38
ततश्चान्यो नाधमानो वेशन्तः कुप्य एव च / अवधवर्ष्यो ऽवर्ष्यश्च मेध्यो विद्युत्य एव च
ततश्चान्यो नाधमानो वेशन्तः कुप्य एव च । अवधवर्ष्योऽवर्ष्यश्च मेध्यो विद्युत्य एव च ॥
Verse 39
इध्र्यातप्यौ तथा वात्यौ रेष्म्यश्चैव तथापरः / वास्तव्यो वास्तुपश्चैव सोमश्चेति महाबलाः
इध्र्यातप्यौ तथा वात्यौ रेष्म्यश्चैव तथापरः । वास्तव्यो वास्तुपश्चैव सोमश्चेति महाबलाः ॥
Verse 40
त्रयोदशावरणगाञ्छृणु रुद्रांश्च तान्मुने / रुद्रस्ताम्रारुणः शङ्गस्तथा पशुपतिर्मुने
त्रयोदशावरणगान् शृणु, मुने, तेषां रुद्रांश्च; रुद्रः ताम्रारुणः, शङ्गश्च, तथा पशुपतिरपि, मुने।
Verse 41
उग्रो भीमस्तथैवाग्रेवधदूरेवधावपि / हन्ता चैव हनीयांश्च वृषश्च हरिकेशकः
उग्रो भीमस्तथैवाग्रेवधदूरेवधावपि। हन्ता चैव हनीयांश्च वृषश्च हरिकेशकः॥
Verse 42
तारः शंभुर्मयोभूश्च शङ्करश्च मयस्करः / शिवः शिवतरश्चैव तीर्थ्यः कुल्यस्तथैव च / पार्यो ऽपार्यः प्रतरणस्तथा चोत्तरणो मुने
तारः शंभुर्मयोभूश्च शङ्करश्च मयस्करः। शिवः शिवतरश्चैव तीर्थ्यः कुल्यस्तथैव च। पार्योऽपार्यः प्रतरणस्तथा चोत्तरणो मुने॥
Verse 43
आतर्यश्च तथा लभ्यः षष्ठः फेन्यस्तथैव च / चतुर्दशावरणके कथिता रुद्रदेवताः
आतर्यश्च तथा लभ्यः षष्ठः फेन्यस्तथैव च। चतुर्दशावरणके कथिता रुद्रदेवताः॥
Verse 44
सिकत्यश्च प्रवाह्यश्च तथेरिण्यस्तपोनिधे / प्रपथ्यः किंशिलश्चैव क्षयणस्तदनन्तरम्
सिकत्यश्च प्रवाह्यश्च तथेरिण्यस्तपोनिधे। प्रपथ्यः किंशिलश्चैव क्षयणस्तदनन्तरम्॥
Verse 45
कपर्दी च पुलस्त्यंश्च गोष्ठ्यो गृह्यस्तथैव च / तल्पयो गेह्य स्तथा काट्यो गह्वरेष्ठोरुदीपकः
कपर्दी च पुलस्त्यांश्च गोष्ठ्यः गृह्यस्तथैव च । तल्पयो गेह्यस्तथा काट्यो गह्वरेष्ठोरुदीपकः ॥
Verse 46
निवेष्ट्यश्चापि पान्तव्यो रथन्यः शुक्य एव च / हरीत्यलोथा लोप्याश्च उर्य्यसूर्म्यै तथा मुने
निवेष्ट्यश्चापि पान्तव्यो रथन्यः शुक्य एव च । हरीत्यलोथा लोप्याश्च उर्य्यसूर्म्यै तथा मुने ॥
Verse 47
पयेयश्च पर्णशश्च तथा वगुरमाणकः / अभिघ्ननाशिदुश्चैव प्रखिदन किरिकास्तथा
पयेयश्च पर्णशश्च तथा वगुरमाणकः । अभिघ्ननाशिदुश्चैव प्रखिदन किरिकास्तथा ॥
Verse 48
देवानां हृदयश्चैव द्वात्रिंशद्रुद्रदेवताः / वर्तते सायुधाः प्राज्ञ नित्यं पञ्चादशावृतौ
देवानां हृदयश्चैव द्वात्रिंशद्रुद्रदेवताः । वर्तते सायुधाः प्राज्ञ नित्यं पञ्चादशावृतौ ॥
Verse 49
षोडशे त्वावरणके पूर्वादिद्वारवर्तिनः / विक्षिणत्काविचिन्वत्कास्तथा निर्हतनामकाः
षोडशे त्वावरणके पूर्वादिद्वारवर्तिनः । विक्षिणत्काविचिन्वत्कास्तथा निर्हतनामकाः ॥
Verse 50
आमीवक्ताश्च निष्टप्ता महारुद्रमुपासते / इति षोडशशालेषु स्थितै रुद्रैः सहस्रशः
आमीववक्ताश्च निष्टप्ताः सहस्रशो रुद्राः षोडशशालेषु स्थिताः सन्तो महारुद्रमुपासते—इति।
Verse 51
सेवितस्तु महारुद्रो ललिताज्ञाप्रवर्तकः / वर्तते जगतामृद्ध्यै मुक्ताशालेशकोणके
महारुद्रो ललिताज्ञाप्रवर्तकः सेवितः सन् मुक्ताशालेशकोणके जगतामृद्ध्यै वर्तते।
Verse 52
शतरुद्रियसंख्याता एते रुद्रा महाबलाः / ललिताभक्तिमम्पन्नान्पालयन्ति दिवानिशम् / अभक्तांल्लरितादेव्याः प्रत्यूहैर्योजयन्त्यमी
शतरुद्रियसंख्याता एते महाबला रुद्राः ललिताभक्तिमापन्नान् दिवानिशं पालयन्ति; अभक्तान् तु ललितादेव्याः प्रत्यूहैः संयोजयन्त्यमी।
Verse 53
इत्थं शक्रादिदिक्पाला सुक्ताशालं समाश्रिताः / ललितापरमेश्वर्याः सेवामेव वितन्वते
इत्थं शक्रादयः दिक्पालाः सुक्ताशालं समाश्रिताः सन्तः ललितापरमेश्वर्याः सेवामेव वितन्वते।
Verse 54
अथ मुक्ताख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / शालोमारकताभिख्यश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः
अथ मुक्ताख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने शालोमारकताभिख्यः चतुर्योजनमुच्छ्रितः।
Verse 55
पूर्ववद्गोपुरादीना संस्थानैश्च सुशोभितः / तत्र श्रीदण्डनाथाया दहनादिविदिग्गताः
पूर्ववत् गोपुरादीनां संस्थानैश्च सुशोभितः। तत्र श्रीदण्डनाथायाः दहनादिविधिदिग्गताः॥
Verse 56
चत्वारो निलयाः प्रोक्ता मन्त्रिणीगृहविस्तराः / गीतिचक्ररथेन्द्रस्य याः पर्वाणि समाश्रिताः
चत्वारो निलयाः प्रोक्ता मन्त्रिणीगृहविस्तराः। गीतिचक्ररथेन्द्रस्य याः पर्वाणि समाश्रिताः॥
Verse 57
भण्डासुरमहायुद्धे ता देव्यस्तत्र जाग्रति / सर्वाः स्थल्यो मरकतश्रेणिभिः खचिताः शुभाः
भण्डासुरमहायुद्धे ता देव्यस्तत्र जाग्रति। सर्वाः स्थल्यो मरकतश्रेणिभिः खचिताः शुभाः॥
Verse 58
हेमतालवनाढ्याश्च सर्ववस्तुसमाकुलाः / तत्रदेव्यः समस्ताश्च दण्डनाथासमश्रियः
हेमतालवनाढ्याश्च सर्ववस्तुसमाकुलाः। तत्र देव्यः समस्ताश्च दण्डनाथासमाश्रियः॥
Verse 59
हलोद्धर्णहलाद्धर्णमुसलाः सञ्चरन्त्यपि / संख्यातीतास्तालवृक्षा नवस्वर्णविचित्रिताः
हलोद्धर्णहलाद्धर्णमुसलाः सञ्चरन्त्यपि। संख्यातीतास्तालवृक्षा नवस्वर्णविचित्रिताः॥
Verse 60
योजनायतकाण्डाश्च दलैर्युक्ता विशङ्कटैः / हेमत्वचो ऽतिसुस्निग्धाः सच्छायाः फलभङ्गुराः
योजनायतकाण्डाश्च विशङ्कटदलैर्युताः। हेमत्वचोऽतिसुस्निग्धाः सच्छायाः फलभङ्गुराः॥
Verse 61
आमूलाग्रं लम्बमानास्ताला हालाघटाकुलाः / वर्तन्ते दण्डनाथायाः प्रीत्यर्थं शिल्पिभिः कृताः
आमूलाग्रं लम्बमानास्तालाः हालाघटाकुलाः। वर्तन्ते दण्डनाथायाः प्रीत्यर्थं शिल्पिभिः कृताः॥
Verse 62
तं च तालरसापूरं पीत्वापीत्वा मदाकुलाः / जृंभिण्याद्याश्चक्रदेव्यो हेतुकाद्याश्च भैरवाः
तं च तालरसापूरं पीत्वापीत्त्वा मदाकुलाः। जृंभिण्याद्याश्चक्रदेव्यो हेतुकाद्याश्च भैरवाः॥
Verse 63
सप्तनिग्रहदेव्यश्च नृत्यन्ति मदविह्वलाः / चतुर्विदिक्षु दण्डिन्या यत्रयत्र महादृशः
सप्तनिग्रहदेव्यश्च नृत्यन्ति मदविह्वलाः। चतुर्विदिक्षु दण्डिन्या यत्रयत्र महादृशः॥
Verse 64
तत्र पूर्वादिदिग्भागे देवीसदृशवर्चसः / उन्मत्तभैरवी चव स्वप्नेशी सर्वतोदिशम्
तत्र पूर्वादिदिग्भागे देवीसदृशवर्चसः। उन्मत्तभैरवी चैव स्वप्नेशी सर्वतोदिशम्॥
Verse 65
निवासो दण्डनाथायाः केवलं त्वाभिमानिकः / तस्यास्तु सेवावासो ऽन्यो महापद्माटवीस्थले / तत्कक्षातिदवीयस्त्वान्सेवार्थं तत्र तद्गृहः
दण्डनाथायाः निवासः केवलं तवाभिमानजनित एव; तस्याः सेवावासोऽन्यः महापद्माटवीस्थले। तस्य कक्षात् अतिदूरं सेवायैव तत्र तद्गृहं स्थितम्।
Verse 66
अथो मरकताकारे शाले तत्सप्तयोजने / प्राकारो विद्रुमाकारः प्रातरर्यमपाटलः
अथ मरकताकारायां शालायां तत्सप्तयोजने; प्राकारो विद्रुमाकारः, प्रातः अर्यमापाटलवर्णः।
Verse 67
तत्र स्थलास्तु सकला विद्रुमैरेव निर्मिताः / तद्वद्विद्रुमसंकाशो ब्रह्मा नलिनविष्टरः
तत्र स्थलाः सकलाः विद्रुमैरेव निर्मिताः; तद्वद् विद्रुमसंकाशो ब्रह्मा नलिनविष्टरः।
Verse 68
ब्रह्मलोकात्समागत्य सार्द्धं सर्वैर्मुनीश्वरैः / सदा श्रीललितादेव्याः सेवनार्थमतन्द्रितः
ब्रह्मलोकात् समागत्य सर्वैर्मुनीश्वरैः सार्धम्; सदा श्रीललितादेव्याः सेवनार्थम् अतन्द्रितः।
Verse 69
मरीच्याद्यैः प्रजासृग्भिर्वर्तते साकमब्धिप / चतुर्दशापि विद्यास्ता उपविद्याः सहस्रशः
मरीच्याद्यैः प्रजासृग्भिः साकम् वर्तते, हे अब्धिप; चतुर्दशापि विद्यास्ताः, उपविद्याः सहस्रशः।
Verse 70
चतुष्षष्टिकलाश्चैव शरीरिण्यो महत्तराः / प्राकारे विद्रुमाकारे ब्रह्मलोकसमाश्रिताः / वर्तन्ते जगतामृद्ध्यै ललिता देवताज्ञया
चतुःषष्टिकलाः शरीरिण्यो महत्तराः विद्रुमाकारप्राकारे ब्रह्मलोकसमाश्रिताः। जगतामृद्ध्यर्थं ललितादेवताज्ञया निरन्तरं प्रवर्तन्ते॥
Verse 71
अथ विद्रुमशालस्यानतरे मारुतयोजने / माणिक्यमण्डपस्थाने परीतः सर्वतोदिशम् / वर्तते विष्णुलोकस्तु ललितासेवनोत्सुकः
अथ विद्रुमशालस्य समीपे मारुतयोजनान्तरे। माणिक्यमण्डपस्थाने सर्वतोदिशं परीतः विष्णुलोकः ललितासेवनोत्सुकः वर्तते॥
Verse 72
तत्र वैष्णवलोके तु विष्णुः साक्षात्सनातनः / चतुर्घा दशधा चैव तथा द्वादशधा पुनः / विभिन्नमूर्तिः सततं वर्तते माधवः सदा
तत्र वैष्णवलोके विष्णुः साक्षात् सनातनः। चतुर्धा दशधा चैव तथा द्वादशधा पुनः। विभിന്നमूर्तिः सततं माधवः सदा वर्तते॥
Verse 73
भण्डासुरमहायुद्धे ये श्रीदेवीनखोद्भवाः / दशावतारदेवास्तु ते ऽपि माणिक्यमण्डपे
भण्डासुरमहायुद्धे ये श्रीदेवीनखोद्भवाः। ते दशावतारदेवाः अपि माणिक्यमण्डपे वर्तन्ते॥
Verse 74
पूर्वकक्षान्तरेभ्यस्तु तत्कक्षायां विशेषतः / उपर्याच्छादनामात्रं माणिक्यदृषदां गणैः
पूर्वकक्षान्तरेभ्यः तु तत्कक्षायां विशेषतः। उपर्याच्छादनमात्रं माणिक्यदृषदां गणैः॥
Verse 75
तत्र कक्षान्तरे देवः शङ्खचक्रगदाधरः / भिन्नो द्वादशमूर्त्या च पूर्वाद्याशासुरक्षति
तत्र कक्षान्तरे देवः शङ्खचक्रगदाधरः। द्वादशमूर्त्या विभक्तोऽसौ पूर्वाद्याः सर्वा दिशः सुरक्षति॥
Verse 76
जाम्बूनदप्रभश्चक्री पूर्वस्यां दिशि केशवः / पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसंनिभः
पूर्वस्यां दिशि केशवः चक्री जाम्बूनदप्रभः। पश्चिमे नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसंनिभः॥
Verse 77
इन्दीवरदलश्या मो मधुमान्माधवो ऽवति / गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्रप्रभो महान्
इन्दीवरदलश्यामो मधुमान् माधवोऽवति। गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्रप्रभो महान्॥
Verse 78
उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः / आग्नेय्यामरविन्दाभो मुसली मधुसूदनः
उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः। आग्नेय्यां अरविन्दाभो मुसली मधुसूदनः॥
Verse 79
त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्ये च्वलनप्रभः / वायव्यां वामनो वज्री तरुणादित्य दीप्तिमान्
त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्ये ज्वलनप्रभः। वायव्यां वामनो वज्री तरुणादित्यदीप्तिमान्॥
Verse 80
ईशान्यां पुण्डरीकाभः श्रीधरः पट्टिशायुधः / विद्युत्प्रभो हृषीकेशो ह्यवाच्यां दिशि मुद्गरी
ईशान्यां दिशि पुण्डरीकाभः श्रीधरः पट्टिशायुधः स्थितः। अवाच्यां दिशि विद्युत्प्रभो हृषीकेशो मुद्गरीधरो भवति॥
Verse 81
पद्मनाभः शार्ङ्गपाणिः सहस्रार्कसमप्रभः / माणिक्यमण्डपस्थानमनुलोम्येन वेष्टते
पद्मनाभः शार्ङ्गपाणिः सहस्रार्कसमप्रभः। माणिक्यमण्डपस्थानमनुलोम्येन वेष्टते॥
Verse 82
सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः / इन्द्रगोपकसंकाशः पाशहस्तो ऽपराजितः
सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः। इन्द्रगोपकसंकाशः पाशहस्तोऽपराजितः॥
Verse 83
दामोदरस्तु सर्वात्मा ललिताभक्तिनिर्भरः / माणिक्यमण्डपस्थानं विलोमेन विवेष्टते
दामोदरस्तु सर्वात्मा ललिताभक्तिनिर्भरः। माणिक्यमण्डपस्थानं विलोमेन विवेष्टते॥
Verse 84
इति द्वादशभिर्देहैर्भगवानम्बुजेक्षणः / माणिक्यमण्डपगतो विष्णुलोके विराजते
इति द्वादशभिर्देहैर्भगवानम्बुजेक्षणः। माणिक्यमण्डपगतो विष्णुलोके विराजते॥
Verse 85
अथ नानारत्नशालान्तरे मारुतयोजने / सहस्रस्तम्भकं नाम मण्डपं सुमनोहरम्
अथ नानारत्नशालान्तरं मारुतयोजने सहस्रस्तम्भकं नाम मण्डपं सुमनोहरं दृश्यते।
Verse 86
नानारत्नैस्तु खचितं नानारत्नैरलङ्कृतम् / नानारत्नकृतश्शालस्तुङ्गस्तत्राभिवर्तते
नानारत्नैः खचितं नानारत्नैरलङ्कृतं, नानारत्नकृतश्शालस्तुङ्गस्तत्राभिवर्तते।
Verse 87
एका पङ्क्तिः सहस्रैस्तु स्तम्भस्तियक्प्रवर्तते / तादृशाः पङ्क्तयो बह्व्यः स्तम्भानां तु चतुर्दिशम्
एका पङ्क्तिः सहस्रैः स्तम्भैस्तिर्यक् प्रवर्तते; तादृशाः पङ्क्तयो बह्व्यः स्तम्भानां चतुर्दिशम्।
Verse 88
उपर्याच्छादनं चापि पूर्ववद्रत्नदारुभिः / शिवलोकस्तत्र महाञ्जागर्ति स्फुरितद्युतिः
उपर्याच्छादनं चापि पूर्ववद्रत्नदारुभिः; शिवलोकस्तत्र महान् जागर्ति स्फुरितद्युतिः।
Verse 89
शैवागमा मूर्तिमन्तस्तत्राष्टाविंशतिः स्मृताः / नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखास्तत्र चोत्तमाः
शैवागमाः मूर्तिमन्तस्तत्राष्टाविंशतिः स्मृताः; नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखास्तत्र चोत्तमाः।
Verse 90
षड्विंशत्तत्त्वदेवाश्च गजवक्त्राः सहस्रशः / शिवलोकोत्तमे तस्मिन्सहस्रस्तम्भमण्डपे
षड्विंशत्तत्त्वदेवाश्च गजवक्त्राः सहस्रशः। शिवलोकोत्तमे तस्मिन् सहस्रस्तम्भमण्डपे॥
Verse 91
ईशानः सर्वविद्यानामधिपश्चन्द्रशेखरः / ललिताज्ञापालकश्च ललिताज्ञाप्रवर्तकः
ईशानः सर्वविद्यानामधिपश्चन्द्रशेखरः। ललिताज्ञापालकश्च ललिताज्ञाप्रवर्तकः॥
Verse 92
ललितामन्त्र जापी च नित्यमानन्दमानसः / शैव्या दृष्ट्या स्वभक्तानां ललितामन्त्रसिद्धये
ललितामन्त्रजापी च नित्यमानन्दमानसः। शैव्या दृष्ट्या स्वभक्तानां ललितामन्त्रसिद्धये॥
Verse 93
अन्तर्बहिस्तमः पुञ्जनिर्भेदनपटी यसीम् / महाप्रकाशरूपां तां मेधाशक्ति प्रकाशयन्
अन्तर्बहिस्तमःपुञ्जनिर्भेदनपटी यसीम्। महाप्रकाशरूपां तां मेधाशक्ति प्रकाशयन्॥
Verse 94
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सहस्रस्तम्भमण्डपे / वर्तमानो महादेव देवीः श्रीभक्तिनिर्भरः / तत्तच्छालान्समाश्रित्य वर्तते कुम्भसंभवः
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सहस्रस्तम्भमण्डपे। वर्तमानो महादेवो देवीः श्रीभक्तिनिर्भरः। तत्तच्छालान्समाश्रित्य वर्तते कुम्भसंभवः॥
Frequently Asked Questions
The chapter places Mahārudra on the madhya-pīṭha (central seat), characterized as three-eyed and blazing with wrath (jvalan-manyus trilocanaḥ), indicating central presidency over the enclosure system.
It is primarily ritual mapping (cosmographic-yantric indexing): Rudra-epithets are assigned to specific geometric/petaled āvaraṇas (triangle/hexagon/octagon/ten- and twelve-petaled layers), creating a locational directory rather than a lineage list.
The request implies dual registers of identification: a contemplative/interpretive (yaugika) naming suited to yogic visualization and meaning, and a fierce/operative (rauḍhika/rauḍrika) naming suited to liturgical, protective, or power-oriented deployment within the āvaraṇa framework.