Adhyaya 31
Śrīpura-Nirmāṇa-Prastāva (Inquiry into Śrīpura and its Construction) / “The Proposal to Build Śrīpura”
अस्याध्याये ललितोपाख्याने हयग्रीव–अगस्त्यसंवादः प्रवर्तते। अगस्त्यः ‘श्रीपुरं’ किमिति, तस्याकारः, प्रमाणं, वर्णरूपं, आदौ केन निर्मितमिति च वास्तु–ब्रह्माण्डविषयकं प्रश्नं करोति। हयग्रीवः ललितायाः निर्णायकविजयानन्तरं, भण्डासुरवधेन लोकव्यवस्था पुनः प्रतिष्ठितेति निवेदयति। ततः देवाः ललिताकामेश्वरयोः नित्योपभोगसर्वार्थमन्दिररूपं दिव्यं स्थिरं निवासं कल्पयन्ति। दिव्यव्यवस्थापकाः विश्वकर्माणं मायां च शास्त्रकौशलप्रशंसया आहूय, केवलसंकल्पेन महाविन्यासं प्रकटयितुं समर्थौ इति स्तुवन्ति। तौ षोडशी-क्षेत्रतत्त्वानुसारं रत्नभूषिताः बह्वीः श्रीनगर्यः निर्मातुं नियोज्येते, येन ललितायाः षोडशात्मकं सन्निधानं जगत्संरक्षणाय नित्यं प्रतिष्ठाप्यते। एवं मिथकीयविजयः पवित्रनगररचनायां परिणम्य, नियोजिते स्थाने कर्मकाण्डभूगोलस्य तथा प्रसरणतत्त्वस्य च मानचित्रणेन विश्वाधिपत्यं प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनपुनर्भवो नाम त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच किमिदं श्रीपुरं नाम केन रूपेण वर्तते / केन वानिर्मितं पूर्व तत्सर्वं मे निवदय
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे… मदनपुनर्भवो नाम त्रिंशोऽध्यायः। अगस्त्य उवाच— किमिदं श्रीपुरं नाम? केन रूपेण वर्तते? केन वा पूर्वं निर्मितं? तत्सर्वं मे निवेदय।
Verse 2
कियत्प्रमाणं किं वर्णं कथयस्व मम प्रभो / त्वमेव सर्वसन्देहपङ्कशोषणभास्करः
कियत्प्रमाणं किं वर्णं मम प्रभो कथयस्व; त्वमेव सर्वसन्देहपङ्कशोषणभास्करः।
Verse 3
हयग्रीव उवाच यथा चक्ररथं प्राप्य पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतम् / महायागानलोत्पन्ना ललिता परमेश्वरी
हयग्रीव उवाच— यथा चक्ररथं प्राप्य पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतम्, महायागानलोत्पन्ना ललिता परमेश्वरी।
Verse 4
कृत्वा वैवाहिकीं लीलां ब्रह्माद्यैः प्रार्थिता पुनः / व्यजेष्ट भण्डनामानमसुरं लोककण्टकम्
वैवाहिकीं लीलां कृत्वा, ब्रह्मादिभिः पुनः प्रार्थिता सती, लोककण्टकं भण्डनामानम् असुरं व्यजेष्ट।
Verse 5
तदा देवा महेन्द्राद्याः सन्तोषं बहु भेजिरे / अथ कामेश्वरस्यापि ललितायाश्च शोभनम् / नित्योपभोगसर्वार्थं मन्दिरं कर्तुमुत्सुकाः
तदा महेन्द्रादयः सर्वे देवा बहु सन्तोषं भेजिरे। अथ कामेश्वरस्य ललितायाश्च नित्योपभोगसर्वार्थं शोभनं मन्दिरं कर्तुमुत्सुकाः।
Verse 6
कुमारा ललितादेव्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / वर्धकिं विश्वकर्माणं सुराणां शिल्पकोविदम्
कुमाराः, ललितादेव्याः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराश्च, सुराणां शिल्पकोविदं वर्धकिं विश्वकर्माणम्।
Verse 7
सुराणां शिल्पनं च मयं मायाविचक्षणम् / आहूय कृतसत्कारानूचिरे ललिताज्ञया
सुराणां शिल्पिनं च मयं मायाविचक्षणम् आहूय, कृतसत्कारान्, ललिताज्ञया ऊचिरे।
Verse 8
अधिकारिपुरुषा ऊचुः भो विश्वकर्मञ्छिल्पज्ञ भोभो मय महोदय / भवन्तौ सर्वशास्त्रज्ञौ घटनामार्गकोविदौ
अधिकारिपुरुषा ऊचुः— भो विश्वकर्मन् शिल्पज्ञ, भोभो मय महोदय! भवन्तौ सर्वशास्त्रज्ञौ घटनामार्गकोविदौ।
Verse 9
संकल्पमात्रेण महाशिल्पकल्पविशारदौ / युवाभ्यां ललितादेव्या नित्यज्ञानमहोदधेः
संकल्पमात्रेणैव महाशिल्पकल्पेषु विशारदौ युवाभ्यां ललितादेव्या नित्यज्ञानमहोदधेः कार्यं समारब्धम्।
Verse 10
षोडशीक्षेत्रमध्येषु तत्क्षेत्रसमसंख्यया / कर्तव्या श्रीनगर्यो हि नानारत्नैरलङ्कृताः
षोडशीक्षेत्रमध्येषु तत्क्षेत्रसमसंख्यया श्रीनगर्यो हि कर्तव्याः, नानारत्नैः समलङ्कृताः।
Verse 11
यत्र षोडशधा भिन्ना ललिता परमेश्वरी / विश्वत्राणाय सततं निवासं रचयिष्यति
यत्र षोडशधा भिन्ना ललिता परमेश्वरी विश्वत्राणाय सततं निवासं रचयिष्यति।
Verse 12
अस्माकं हि प्रियमिदं मरुतामपिच प्रियम् / सर्वलोकप्रियं चैतत्तन्नाम्नैव विरच्यताम्
अस्माकं हि प्रियमिदं मरुतामपि च प्रियम्; सर्वलोकप्रियं चैतत् तन्नाम्नैव विरच्यताम्।
Verse 13
इति कारणदेवानां वचनं सुनिशम्य तौ / विश्वकर्ममयौ नत्वा व्यभाषेतां तथास्त्विति
इति कारणदेवानां वचनं सुनिशम्य तौ, विश्वकर्ममयौ नत्वा व्यभाषेतां—तथास्त्विति।
Verse 14
पुनर्नत्वा पृष्टवन्तौ तौ तान्कारण पूरुषान् / केषु क्षेत्रेषु कर्तव्याः श्रीनगर्यो महोदयाः
पुनर्नत्वा तौ तान् कारणपुरुषान् पृष्टवन्तौ— “केषु केषु क्षेत्रेषु महोदयाः श्रीनगर्यः कर्तव्याः?”
Verse 15
ब्रह्माद्याः परिपृष्टास्ते प्रोचुस्तौ शिल्पिनौ पुनः / क्षेत्राणां प्रविभागं तु कल्पयन्तौ यथोचितम्
ब्रह्मादयः परिपृष्टाः ते तौ शिल्पिनौ पुनः प्रोचुः; क्षेत्राणां प्रविभागं तु यथोचितं कल्पयन्तौ।
Verse 16
कारणपुरुषा ऊचुः प्रथमं मेरुपृष्ठे तु निषधे च महीधरे / हेमकूटे हिमगिरौ पञ्चमे गन्धमादने
कारणपुरुषा ऊचुः— प्रथमं मेरुपृष्ठे तु, निषधे च महीधरे; हेमकूटे, हिमगिरौ, पञ्चमे गन्धमादने।
Verse 17
नीले मेषे च शृङ्गारे महेन्द्रे च महागिरौ / क्षेत्राणि हि नवैतानि भौमानि विदितान्यथ
नीले, मेषे च, शृङ्गारे, महेन्द्रे च महागिरौ; क्षेत्राणि हि नवैतानि भौमानि विदितानि अथ।
Verse 18
औदकानि तु सप्तैव प्रोक्तान्यखिल सिन्धुषु / लवणो ऽब्धीक्षुसाराब्धिः सुराब्धिर्घृतसागरः
औदकानि तु सप्तैव प्रोक्तानि अखिलसिन्धुषु— लवणाब्धिः, इक्षुसाराब्धिः, सुराब्धिः, घृतसागरः।
Verse 19
दधिसिन्धुः क्षीरसिन्धुर्जलसिन्धुश्च सप्तमः / पूर्वोक्ता नव शैलेन्द्राः पश्चात्सप्त च सिन्धवः
दधिसिन्धुः क्षीरसिन्धुः जलसिन्धुश्च सप्तमः। पूर्वोक्ता नव शैलेन्द्राः, पश्चात् सप्त च सिन्धवः॥
Verse 20
आत्दृत्य षोडश क्षेत्राण्यंबाश्रीपुरकॢप्तये / येषु दिव्यानि वेश्मानि ललिताया महौजसः / सृजतं दिव्यघटनापण्डितौ शिल्पिनौ युवाम्
आत्दृत्य षोडश क्षेत्राण्यम्बाश्रीपुरकॢप्तये। येषु दिव्यानि वेश्मानि ललिताया महौजसः॥ सृजतं दिव्यघटनापण्डितौ शिल्पिनौ युवाम्॥
Verse 21
येषु क्षेत्रेषु कॢप्तानि घ्नन्त्या देव्या महासुरान् / नामानि नित्यानाम्नैव प्रथितानि न संशयः
येषु क्षेत्रेषु कॢप्तानि घ्नन्त्या देव्या महासुरान्। नामानि नित्यानाम्नैव प्रथितानि न संशयः॥
Verse 22
सा हि नित्यास्वरूपेण कालव्याप्तिकरी परा / सर्वं कलयते देवी कलनाङ्कतया जगत्
सा हि नित्यास्वरूपेण कालव्याप्तिकरी परा। सर्वं कलयते देवी कलनाङ्कतया जगत्॥
Verse 23
नित्यानाच महाराज्ञी नित्या यत्र न तद्भिदा / अतस्तदीयनाम्ना तु सनामा प्रथिता पुरा
नित्यानाच महाराज्ञी नित्या यत्र न तद्भिदा। अतस्तदीयनाम्ना तु सनामा प्रथिता पुरा॥
Verse 24
कामेश्वरीपुरी चैव भगमालापुरी तथा / नित्यक्लिन्नापुरीत्यादिनामानि प्रथितान्यलम्
कामेश्वरीपुरी चैव भगमालापुरी तथा । नित्यक्लिन्नापुरीत्यादिनामानि प्रथितान्यलम् ॥
Verse 25
अतो नामानि वर्णेन योग्ये पुण्यतमे दिने / महाशिल्पप्रकारेण पुरीं रचयतां शुभाम्
अतो नामानि वर्णेन योग्ये पुण्यतमे दिने । महाशिल्पप्रकारेण पुरीं रचयतां शुभाम् ॥
Verse 26
इति कारणकृत्येन्द्रैर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः / प्रोक्तौ तौ श्रीपुरीस्थेषु तेषु क्षेत्रेषु चक्रतुः
इति कारणकृत्येन्द्रैर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । प्रोक्तौ तौ श्रीपुरीस्थेषु तेषु क्षेत्रेषु चक्रतुः ॥
Verse 27
अथ श्रीपुरविस्तारं पुराधिष्ठातृदेवताः / कथयाम्यहमाधार्य लोपामुद्रापते शृणु
अथ श्रीपुरविस्तारं पुराधिष्ठातृदेवताः । कथयाम्यहमाधार्य लोपामुद्रापते शृणु ॥
Verse 28
यो मेरुरखिलाधारस्तुङ्गश्चानन्तयोजनः / चतुर्दशजगच्चक्रसंप्रोतनिजविग्रहः
यो मेरुरखिलाधारस्तुङ्गश्चानन्तयोजनः । चतुर्दशजगच्चक्रसंप्रोतनिजविग्रहः ॥
Verse 29
तस्य चत्वारि शृङ्गाणि शक्रनैरृतवायुषु / मध्यस्थलेषु जातानि प्रोच्छ्रायस्तेषु कथ्यते
तस्य चत्वारि शृङ्गाणि शक्र-नैरृत-वायुषु दिक्षु मध्यस्थलेषु जातानि; तेषां प्रोच्छ्रायः कथ्यते।
Verse 30
पूर्वोक्तशृङ्गत्रितयं शतयोजनमुन्नतम् / शतयोजनविस्तारं तेषु लोकास्त्रयो मताः
पूर्वोक्तं शृङ्गत्रितयं शतयोजनमुन्नतम्; शतयोजनविस्तारं, तेषु लोकास्त्रयो मताः।
Verse 31
ब्रह्मलोको विष्णुलोकः शिवलोकस्तथैव च / एतेषां गृहविन्यासान्वक्ष्याम्यवसरान्तरे
ब्रह्मलोकः विष्णुलोकः शिवलोकस्तथैव च; एतेषां गृहविन्यासान् वक्ष्याम्यवसरान्तरे।
Verse 32
मध्ये स्थितस्य शृङ्गस्य विस्तारं चोच्छ्रयं शृणु / चतुःशतं योजनानामुच्छ्रितं विस्तृतं तथा
मध्ये स्थितस्य शृङ्गस्य विस्तारं चोच्छ्रयं शृणु; चतुःशतं योजनानामुच्छ्रितं विस्तृतं तथा।
Verse 33
तत्रैव शृङ्गे महति शिल्पिभ्यां श्रीपुरं कृतम् / चतुःशतं योजनानां विस्तृत कुम्भसंभव
तत्रैव महति शृङ्गे शिल्पिभ्यां श्रीपुरं कृतम्; चतुःशतं योजनानां विस्तृतं, कुम्भसम्भव।
Verse 34
तत्रायं प्रविभागस्ते प्रविविच्य प्रदर्श्यते / प्राकारः प्रथमः प्रोक्तः कालायसविनिर्मितः
तत्र ते प्रविभागोऽयं सम्यक् विविच्य प्रदर्श्यते। प्रथमः प्राकारः प्रोक्तः कालायसविनिर्मितः॥
Verse 35
षट्दशाधिकसाहस्रयोजनायतवेष्टनः / चतुर्दिक्षु द्वार्युतश्च चतुर्योजनमुच्छ्रितः
षोडशाधिकसाहस्रयोजनायतवेष्टनः। चतुर्दिक्षु द्वारयुक्तश्च चतुर्योजनमुच्छ्रितः॥
Verse 36
शालमूलपरीणाहो योजनायुतमब्धिप / शालाग्रस्य तु गव्यूतेर्नद्धवातायनं पृथक्
शालमूलपरीणाहो योजनायुतमब्द्धिप। शालाग्रस्य तु गव्यूतेर्नद्धवातायनं पृथक्॥
Verse 37
शालद्वारस्य चौन्नत्यमेकयोजनमाश्रितम् / द्वारेद्वारे कपाटे द्वे गव्यूत्यर्धप्रविस्तरे
शालद्वारस्य चौन्नत्यमेकयोजनमाश्रितम्। द्वारेद्वारे कपाटे द्वे गव्यूत्यर्धप्रविस्तरे॥
Verse 38
एकयोजनमुन्नद्धे कालायस विनिर्मिते / उभयोरर्गला चेत्थमर्धक्रोशसमायता
एकयोजनमुन्नद्धे कालायसविनिर्मिते। उभयोरर्गला चेत्थमर्धक्रोशसमायता॥
Verse 39
एवं चतुर्षु द्वारेषु सदृशं परिकीर्तितम् / गोपुरस्य तु संस्थानं कथये कुंभसंभव
एवं चतुर्षु द्वारेषु सदृशमेव परिकीर्तितम्। गोपुरस्य तु संस्थानं कथये, हे कुम्भसम्भव॥
Verse 40
पूर्वोक्तस्य तु शालस्य मूले योजनसंमिते / पार्श्वद्वये योजने द्वे द्वे समादाय निर्मिते
पूर्वोक्तस्य तु शालस्य मूले योजनसंमिते। पार्श्वद्वये योजने द्वे द्वे समादाय निर्मिते॥
Verse 41
विस्तारमपि तावन्तं संप्राप्तं द्वारगर्भितम् / पार्श्वद्वयं योजने द्वे मध्ये शालस्य योजनम्
विस्तारमपि तावन्तं संप्राप्तं द्वारगर्भितम्। पार्श्वद्वयं योजने द्वे मध्ये शालस्य योजनम्॥
Verse 42
मेलयित्वा पञ्च मुने योजनानि प्रमाणतः / पार्श्वद्वयेन सार्धेन क्रोशयुग्मेन संयुतम्
मेलयित्वा पञ्च मुने योजनानि प्रमाणतः। पार्श्वद्वयेन सार्धेन क्रोशयुग्मेन संयुतम्॥
Verse 43
मेलयित्वा पञ्चसंख्यायोजनान्यायतस्तथा / एवं प्राकारतस्तत्र गोपुरं रचितं मुने
मेलयित्वा पञ्चसंख्यायोजनान्यायतस्तथा। एवं प्राकारतस्तत्र गोपुरं रचितं मुने॥
Verse 44
तस्माद्गोपुरमूलस्य वेष्टो विंशतियोजनः / उपर्युपरि वेष्टस्य ह्रास एव प्रकीर्त्यते
तस्मात् गोपुरमूलस्य वेष्टः विंशतियोजनः। उपर्युपरि वेष्टस्य ह्रास एव प्रकीर्त्यते॥
Verse 45
गोपुरस्योन्नतिः प्रोक्तापञ्चविंशतियोजना / योजनेयोजने द्वारं सकपाटं मनोहरम्
गोपुरस्य उन्नतिः प्रोक्ता पञ्चविंशतियोजनाः। योजने योजने द्वारं सकपाटं मनोहरम्॥
Verse 46
भूमिकाश्चापि तावन्त्यो यथोर्ध्वं ह्राससंयुताः / गोपुराग्रस्य निस्तारो योजनं हि समाश्रितः
भूमिकाश्चापि तावन्त्यो यथोर्ध्वं ह्राससंयुताः। गोपुराग्रस्य निस्तारो योजनं हि समाश्रितः॥
Verse 47
आयामो ऽपि च तावान्वै तत्र त्रिमुकुटं स्मृतम् / मुकुटस्य तु विस्तारः क्रोशमानो घटोद्भव
आयामोऽपि च तावान्वै तत्र त्रिमुकुटं स्मृतम्। मुकुटस्य तु विस्तारः क्रोशमानो घटोद्भव॥
Verse 48
क्रोशद्वयं समुन्नद्धं ह्रासं गोपुरवन्मुने / मुकुटस्यान्तरे क्षोणी क्रोशार्धेन च संमिता
क्रोशद्वयं समुन्नद्धं ह्रासं गोपुरवन्मुने। मुकुटस्यान्तरे क्षोणी क्रोशार्धेन च संमिता॥
Verse 49
मुकुटं पश्चिमे प्राच्यां दक्षिणे द्वारगोपुरे / दक्षोत्तरस्तु मुकुटाः पश्चिमद्वारगोपुरे
पश्चिमद्वारगोपुरे मुकुटं, प्राच्यां दिशि तथा दक्षिणद्वारगोपुरे च; तथा दक्षोत्तरभागे मुकुटाः पश्चिमद्वारगोपुरे विन्यस्यन्ते।
Verse 50
दक्षिणद्वारवत्प्रोक्ता उत्तरद्वाःकिरीटिकाः / पश्चिमद्वारवत्पूर्वद्वारे मुकुटकल्पना
दक्षिणद्वारवत् प्रोक्ता उत्तरद्वारे किरीटिकाः; पश्चिमद्वारवत् पूर्वद्वारे मुकुटकल्पना विधीयते।
Verse 51
कालायसाख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / अन्तरे कांस्यशालस्य पूर्ववद्गोपुरो ऽन्वितः
कालायसाख्यशालस्य अन्तरे मारुतयोजनपरिमिते; कांस्यशालस्य अन्तरेऽपि पूर्ववत् गोपुरेण समन्वितं भवेत्।
Verse 52
शालमूलप्रमाणं च पूर्ववत्परिकीर्तितम् / कांस्यशालो ऽपि पूर्वादिदिक्षु द्वारसमन्विन्तः
शालमूलप्रमाणं च पूर्ववत् परिकीर्तितम्; कांस्यशालोऽपि पूर्वादिदिक्षु द्वारैः समन्वितो भवेत्।
Verse 53
द्वारेद्वारे गोपुराणि पर्वलक्षणभाञ्जि च / कालायसस्य कांस्यस्य योंऽतर्देशः समन्ततः
द्वारे द्वारे गोपुराणि पर्वलक्षणभाञ्जि च; कालायसस्य कांस्यस्य च यः अन्तर्देशः स सर्वतः समन्ततः (एतैः) समन्वितः।
Verse 54
नानावृक्षमहोद्यानं तत्प्रोक्तं कुम्भसंभव / उद्भिज्जाद्यं यावदस्ति तत्सर्वं तत्र वर्तते
नानावृक्षैर्महोद्यानं कुम्भसम्भव इति प्रोक्तम्। उद्भिज्जादि यावदस्ति तत्सर्वं तत्रैव वर्तते॥
Verse 55
परंसहस्रास्तरवः सदापुष्पाः सदाफलाः / सदापल्लवशोभाढ्याः सदा सौरभसंकुलाः
परं सहस्रास्तरवः सदा पुष्पाः सदा फलाः। सदा पल्लवशोभाढ्याः सदा सौरभसंकुलाः॥
Verse 56
चूताः कङ्कोलका लोध्रा बकुलाः कर्णिकारकाः / शिंशपाश्च शिरीषाश्च देवदारुनमेरवः
चूताः कङ्कोलका लोध्रा बकुलाः कर्णिकारकाः। शिंशपाश्च शिरीषाश्च देवदारुनमेरवः॥
Verse 57
पुन्नागा नागभद्राश्च मुचुकुन्दाश्च कट्फलाः / एलालवङ्गास्तक्कोलास्तथा कर्पूरशाखिनः
पुन्नागा नागभद्राश्च मुचुकुन्दाश्च कट्फलाः। एलालवङ्गास्तक्कोलास्तथा कर्पूरशाखिनः॥
Verse 58
पीलवः काकतुण्ड्यश्च शालकाश्चासनास्तथा / काञ्चनाराश्च लकुचाः पनसा हिङ्गुलास्तथा
पीलवः काकतुण्ड्यश्च शालकाश्चासनास्तथा। काञ्चनाराश्च लकुचाः पनसा हिङ्गुलास्तथा॥
Verse 59
पाटलाश्च फलिन्यश्च जटिल्यो जघनेफलाः / गणिकाश्च कुरण्टाश्च बन्धुजीवाश्च दाडिमाः
पाटलाः फलिन्यश्च जटिल्यः जघनेफलाः; गणिकाः कुरण्टाश्च बन्धुजीवाश्च दाडिमाश्च।
Verse 60
अश्वकर्णा हस्तिकर्णाश्चांपेयाः कनकद्रुमाः / यूथिकास्तालपर्ण्यश्च तुलस्यश्च सदाफलाः
अश्वकर्णा हस्तिकर्णाश्चाम्पेयाः कनकद्रुमाः; यूथिकास्तालपर्ण्यश्च तुलस्यश्च सदाफलाः।
Verse 61
तालास्तमालहिन्तालखर्जूराः शरबर्बुराः / इक्षवः क्षीरिणश्चैव श्लेष्मान्तकविभीतकाः
तालास्तमालहिन्तालखर्जूराः शरबर्बुराः; इक्षवः क्षीरिणश्चैव श्लेष्मान्तकविभीतकाः।
Verse 62
हरीत्क्यस्त्ववाक्पुष्प्यो घोण्टाल्यः स्वर्गपुष्पिकाः / भल्लातकाश्च खदिराः शाखोटाश्चन्दनद्रुमाः
हरीत्क्यस्त्ववाक्पुष्प्यो घोण्टाल्यः स्वर्गपुष्पिकाः; भल्लातकाश्च खदिराः शाखोटाश्चन्दनद्रुमाः।
Verse 63
कालागुरुद्रुमाः कालस्कन्धाश्चिञ्चा वदास्तथा / उदुंबरार्जुनाश्वत्थाः शमीवृक्षा ध्रुवाद्रुमाः
कालागुरुद्रुमाः कालस्कन्धाश्चिञ्चा वदास्तथा; उदुंबरार्जुनाश्वत्थाः शमीवृक्षा ध्रुवाद्रुमाः।
Verse 64
रुचकाः कुटजाः सप्तपर्णाश्च कृतमालकाः / कपित्थास्तिन्तिणी चैवेत्येवमाध्याः सहस्रशः
रुचकाः कुटजाः सप्तपर्णाश्च कृतमालकाः । कपित्थास्तिन्तिणी चैव—एवमाद्याः सहस्रशः ॥
Verse 65
नानाऋतुसमाविष्टा देव्याः शृङ्गारहेतवः / नानावृक्षमहोत्सेधा वर्तन्ते वरशाखिनः
नानाऋतुसमाविष्टा देव्याः शृङ्गारहेतवः । नानावृक्षमहोत्सेधा वर्तन्ते वरशाखिनः ॥
Verse 66
कांस्यशालस्यान्तरोले सप्तयोजनदूरतः / चतुरस्रस्ताम्रशालः सिंधुयोजनमुन्नतः
कांस्यशालस्यान्तरोले सप्तयोजनदूरतः । चतुरस्रस्ताम्रशालः सिन्धुयोजनमुन्नतः ॥
Verse 67
अनयोरन्तरक्षोणी प्रोक्ता कल्पकवाटिका / कर्पूरगन्धिभिश्चारुरत्नबीजसमन्वितैः
अनयोरन्तरक्षोणी प्रोक्ता कल्पकवाटिका । कर्पूरगन्धिभिश्चारुरत्नबीजसमन्वितैः ॥
Verse 68
काञ्चनत्वक्सुरुचिरैः फलैस्तैः फलिता द्रुमाः / पीतांबराणि दिव्यानि प्रवालान्येव शाखिषु
काञ्चनत्वक्सुरुचिरैः फलैस्तैः फलिता द्रुमाः । पीताम्बराणि दिव्यानि प्रवालान्येव शाखिषु ॥
Verse 69
अमृतं स्यान्मधुरसः पुष्पाणि च विभूषणम् / ईदृशा वहवस्तत्र कल्पवृक्षाः प्रकीर्तिताः
अमृतं मधुररसयुक्तं स्यात्, पुष्पाणि च विभूषणरूपाणि; तत्र एतादृशा बहवः कल्पवृक्षाः प्रकीर्तिताः।
Verse 70
एषा कक्षा द्वितीया स्यान्कल्पवापीति नामतः / ताम्रशालस्यान्तराले नागशालः प्रकीर्तिताः
एषा कक्षा द्वितीया ‘कल्पवापी’ इति नामतः; ताम्रशालस्य अन्तराले ‘नागशालः’ प्रकीर्तितः।
Verse 71
अनयोरुभयोस्तिर्यगदेशः स्यात्सप्तयोजनः / तत्र संतानवाटी स्यान्कल्पवापीसमाकृतिः
अनयोः उभयोः तिर्यग्देशः सप्तयोजनः स्यात्; तत्र संतानवाटी स्यात्, कल्पवापीसमाकृतिः।
Verse 72
तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता हरिचन्दनवाटिका / कल्पवाटीसमाकारा फलपुष्पसमाकुला
तयोर्मध्ये मही ‘हरिचन्दनवाटिका’ इति प्रोक्ता; कल्पवाटीसमाकारा, फलपुष्पसमाकुला।
Verse 73
एषु सर्वेषु शालेषु पूर्ववद्द्वारकल्पनम् / पूर्ववद्गोपुराणां च मुकुटानां च कल्पनम्
एषु सर्वेषु शालेषु पूर्ववत् द्वारकल्पनम्; पूर्ववत् गोपुराणां च मुकुटानां च कल्पनम्।
Verse 74
गोपुरद्वारकॢप्तं च द्वारे द्वारे च संमितिः / आरकूटस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः
गोपुरद्वारकॢप्तं च द्वारे द्वारे च संमितिः। आरकूटस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः॥
Verse 75
पञ्चलोहमयः शालः पूर्वशालसमाकृतिः / तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता मन्दारद्रुमवाटिका
पञ्चलोहमयः शालः पूर्वशालसमाकृतिः। तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता मन्दारद्रुमवाटिका॥
Verse 76
पञ्चलोहस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः / रौप्यशालस्तु संप्रोक्तः पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतः
पञ्चलोहस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः। रौप्यशालस्तु संप्रोक्तः पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतः॥
Verse 77
तयोर्मध्यमही प्रोक्ता पारिजातद्रुवाटिका / दिव्यामोदसुसंपूर्णा फलपुष्पभरोज्ज्वला
तयोर्मध्यमही प्रोक्ता पारिजातद्रुवाटिका। दिव्यामोदसुसंपूर्णा फलपुष्पभरोज्ज्वला॥
Verse 78
रौप्यशालस्यान्तराले सप्तयोजनविस्तरः / हेमशालः प्रकथितः पूर्ववद्द्वारशोभितः
रौप्यशालस्यान्तराले सप्तयोजनविस्तरः। हेमशालः प्रकथितः पूर्ववद्द्वारशोभितः॥
Verse 79
तयोर्मध्ये महीप्रोक्ता कदम्बतरुवाटिका / तत्र दिव्या नीपवृक्षा योजनद्वयमुन्नताः
तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता कदम्बतरुवाटिका। तत्र दिव्या नीपवृक्षाः सन्ति, ये योजनद्वयमुन्नताः॥
Verse 80
सदैव मदिरास्पन्दा मेदुरप्रसवोज्ज्वलाः / येभ्यः कादंबरी नाम योगिनी भोगदायिनी
सदैव मदिरास्पन्दाः मेदुरप्रसवोज्ज्वलाः। येभ्यः ‘कादम्बरी’ नाम योगिनी भोगदायिनी॥
Verse 81
विशिष्टा मदिरोद्याना मन्त्रिण्याः सततं प्रिया / ते नीपवृक्षाः सुच्छायाः पत्रलाः पल्लवाकुलाः / आमोदलोलभृङ्गालीझङ्कारैः पूरितोदराः
विशिष्टा मदिरोद्याना मन्त्रिण्याः सततं प्रिया। ते नीपवृक्षाः सुच्छायाः पत्रलाः पल्लवाकुलाः। आमोदलोलभृङ्गालीझङ्कारैः पूरितोदराः॥
Verse 82
तत्रैव मन्त्रिणीनाथाया मन्दिरं सुमनोहरम् / कदंबवनवाट्यास्तु विदिक्षुज्वलनादितः
तत्रैव मन्त्रिणीनाथायाः मन्दिरं सुमनोहरम्। कदंबवनवाट्यास्तु विदिक्षु ज्वलनादितः॥
Verse 83
चत्वारि मन्दिराण्युच्चैः कल्पितान्यादिशिल्पिना / एकैकस्य तु गे७स्य विस्तारः पञ्चयोजनः
चत्वारि मन्दिराण्युच्चैः कल्पितान्यादिशिल्पिना। एकैकस्य तु गेहस्य विस्तारः पञ्चयोजनः॥
Verse 84
पञ्चयोजनमायामः सप्तावरणतः स्थितिः / एवमन्यविदिक्षु स्युस्सर्वत्र प्रियकद्रुमाः / निवासनगरी सेयं श्यामायाः परिकीर्तिता
पञ्चयोजनमायामः, सप्तावरणतः स्थितिः। एवमन्यविदिक्षु सर्वत्र प्रियकद्रुमाः स्युः। एषा निवासनगरी श्यामायाः परिकीर्तिता॥
Verse 85
सेनार्थं नगरी त्वन्या महापद्माटवीस्थले / यदत्रैव गृह तस्या बहुयोजनदूरतः
सेनार्थं त्वन्या नगरी महापद्माटवीस्थले। यदत्रैव गृहं तस्याः बहुयोजनदूरतः॥
Verse 86
श्रीदेव्या नित्यसेवा तु मत्रिण्या न घटिष्यते / अतश्चितामणिगृहोपान्ते ऽपि भवनं कृतम् / तस्याः श्रीमन्त्रनाथायाः सुरत्वष्ट्रा मयेन च
श्रीदेव्या नित्यसेवा तु मत्रिण्या न घटिष्यते। अतश्चितामणिगृहोपान्तेऽपि भवनं कृतम्, तस्याः श्रीमन्त्रनाथायाः सुरत्वष्ट्रा मयेन च॥
Verse 87
श्रीपुरे मन्त्रेणी देव्या मन्दिरस्य गुणान्बहुन् / वर्णयिष्यति को नाम यो द्विजिह्वासहस्रवान्
श्रीपुरे मन्त्रेणी देव्या मन्दिरस्य गुणान् बहून्। वर्णयिष्यति को नाम यो द्विजिह्वासहस्रवान्॥
Verse 88
कादंबरीमदाताम्रनयनाः कलवीणया / गायन्त्यस्तत्र खेलन्ति मान्यमातङ्गकन्यकाः
कादंबरीमदाताम्रनयनाः कलवीणया। गायन्त्यस्तत्र खेलन्ति मान्यमातङ्गकन्यकाः॥
Verse 89
अगस्त्य उवाच मातङ्गो नाम कःप्रोक्तस्तस्य कन्याः कथं च ताः / सेवन्ते मन्त्रिणीनाथां सदा मधुमदालसाः
अगस्त्य उवाच— “मातङ्ग” इति नाम कः कथ्यते? तस्य कन्याः कथं च ताः? मन्त्रिणीनाथां सदा मधुमदालसाः सन्तः कथं सेवन्ते?
Verse 90
हयग्रीव उवाच मतङ्गो नाम तपसामेकराशिस्तपोधनः / महाप्रभावसंपन्नो जगत्सर्जनलंपटः
हयग्रीव उवाच— मतङ्गो नाम तपसामेकराशिः तपोधनः; महाप्रभावसम्पन्नो जगत्सर्जनलम्पटः।
Verse 91
तपः शक्त्यात्तधिया च सर्वत्राज्ञाप्रवर्त्तकः / तस्य पुत्रस्तु मातङ्गो मुद्रिणीं मन्त्रिनायिकाम्
तपःशक्त्या तद्धिया च सर्वत्राज्ञाप्रवर्तकः। तस्य पुत्रस्तु मातङ्गो मुद्रिणीं मन्त्रिनायिकाम्…
Verse 92
। घोरैस्तपोभिरत्यर्थं पूरयामास धीरधीः / मतङ्गमुनिपुत्रेण सुचिरं समुपासिता
घोरैस्तपोभिरत्यर्थं पूरयामास धीरधीः। मतङ्गमुनिपुत्रेण सुचिरं समुपासिता।
Verse 93
मन्त्रिणी कृतसान्निध्या वृणीष्व वरमित्यशात् / सो ऽपिसर्वमुनिश्रेष्ठो मातङ्गस्तपसां निधिः / उवाच तां पुरो दत्तसान्निध्यां श्यामलांबिकाम्
मन्त्रिणी कृतसान्निध्या “वृणीष्व वरम्” इत्यशात्। सोऽपि सर्वमुनिश्रेष्ठो मातङ्गस्तपसां निधिः, उवाच तां पुरो दत्तसान्निध्यां श्यामलाम्बिकाम्।
Verse 94
मातङ्गमहामुनिरुवाच देवी त्वत्स्मृतिमात्रेण सर्वाश्च मम सिद्धयः / जाता एवाणिमाद्यास्ताः सर्वाश्चान्या विभूतयः
मातङ्गमहामुनिरुवाच—देवि, त्वत्स्मृतिमात्रेण मम सर्वाः सिद्धयः समुत्पन्नाः; अणिमाद्याः सर्वाः तथा अन्याश्च सर्वा विभूतयः जाता एव।
Verse 95
प्रापणीयन्न मे किञ्चिदस्त्यंबभुवनत्रये / सर्वतः प्राप्तकालस्य भवत्याश्चरितस्मृतेः
अम्ब, भुवनत्रये मम किञ्चिदपि प्रापणीयं नास्ति; सर्वतः प्राप्तकालस्य मम भवत्याः आश्चर्यचरितस्मृतेः।
Verse 96
अथापि तव सांनिध्यमिदं नो निष्फलं भवेत् / एवं परं प्रार्थये ऽहं तं वरं पूरयांबिके
अथापि तव सांनिध्यमिदं नः निष्फलं न भवेत्; एवं परं वरं प्रार्थयेऽहं—तं वरं पूरय, अम्बिके।
Verse 97
पूर्वं हिमवता सार्थं सौहार्दं परिहासवान् / क्रीडामत्तेन चावाच्यैस्तत्र तेन प्रगल्भितम्
पूर्वं हिमवता सार्धं मम सौहार्दं परिहासवान्; क्रीडामत्तेन तेन च अवाच्यैः वचोभिः तत्र प्रगल्भितं कृतम्।
Verse 98
अहङ्गौरीगुरुरिति श्लाघामात्मनि तेनिवान् / तद्वाक्यं मम नैवाभूद्यतस्तत्राधिको गुणः
‘अहं गौरीगुरुः’ इति तेन आत्मनि श्लाघा निविष्टा; किन्तु तद्वाक्यं मम न एवाभूत्, यतः तत्राधिको गुणः।
Verse 99
उभयोर्गुणसाम्ये तु मित्रयोरधिके गुणे / एकस्य कारणाज्जाते तत्रान्यस्य स्पृहा भवेत्
उभयोर्मित्रयोर्गुणसाम्ये सति, यदि एकस्य किञ्चिदधिकः गुणो जायते, तदा तस्मिन्नेव कारणेऽन्यस्यापि स्पृहा भवति।
Verse 100
गौरीगुरुत्वश्लाघार्थं प्राप्तकामो ऽप्यहं तपः / कृतवान्मन्त्रिणीनाथे तत्त्वंमत्तनया भव
गौरीगुरुत्वस्य श्लाघार्थं, प्राप्तकामोऽप्यहं तपः कृतवान्; हे मन्त्रिणीनाथ, तत्त्वं मत्तनया भव।
Verse 101
यतो मन्नामविख्याता भविष्यसि न संशयः / इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा मातङ्गस्य महामुनेः / तथास्त्विति तिरोघत् स च प्रीतो ऽभवन्मुनिः
यतो मन्नामविख्याता भविष्यसि, न संशयः—इति महर्षेर्मातङ्गस्य वचनं श्रुत्वा, ‘तथास्तु’ इति स उक्त्वा तिरोऽभवत्; मुनिश्च प्रीतोऽभवत्।
Verse 102
मातङ्गस्य महर्षेस्तु तस्य स्वप्ने तदा मुदा / तापिच्छमञ्जरीमेकां ददौ कर्णावतंसतः
मातङ्गस्य महर्षेस्तु तदा स्वप्ने मुदा, कर्णावतंसार्थं तापिच्छमञ्जरीमेकां ददौ।
Verse 103
तत्स्वप्नस्य प्रभावेण मातङ्गस्य सधर्मिणी / नाम्ना सिद्धिमती गर्भे लघुश्यामामधारयत्
तत्स्वप्नप्रभावेण मातङ्गस्य सधर्मिणी सिद्धिमती नाम, गर्भे लघुश्यामां धारयामास।
Verse 104
तत एव समुत्पन्ना मातङ्गी तेन कीर्तिताः / लघुश्यामेति सा प्रोक्त श्यामा यन्मूलकन्दभूः
तत एव समुत्पन्ना सा मातङ्गीति कीर्तिता। लघुश्यामेति सा प्रोक्ता, श्यामा यन्मूलकन्दभूः॥
Verse 105
मातङ्गकन्यका हृद्याः कोटीनामपि कोटिशः / लघुश्यामा महाश्यामामातङ्गी वृन्दसंयुताः / अङ्गशक्तित्वमापन्नाः सेवन्ते प्रियकप्रियाम्
मातङ्गकन्यका हृद्याः कोटीनामपि कोटिशः। लघुश्यामा महाश्यामा मातङ्गी वृन्दसंयुताः॥ अङ्गशक्तित्वमापन्नाः सेवन्ते प्रियकप्रियाम्॥
Verse 106
इति मातङ्गकन्यानामुत्पत्तिः कुंभसंभव / कथिताः सप्तकक्षाश्च शाला लोहादिनिर्मिताः
इति मातङ्गकन्यानामुत्पत्तिः कुम्भसम्भव। कथिताः सप्तकक्षाश्च शाला लोहादिनिर्मिताः॥
Frequently Asked Questions
The sampled portion is not a vaṃśa-catalogue chapter; its organizing data is spatial-theological rather than dynastic—focusing on the authorization of Śrīpura/Śrīnagarī and the divine artisan lineage of function (Viśvakarman/Maya) rather than royal descent lists.
The passage foregrounds architectural and kṣetra-based mapping (ṣoḍaśīkṣetra and corresponding Śrīnagarīs) and includes Agastya’s request for measurements (pramāṇa) and color (varṇa); detailed numeric measures are implied as part of the full chapter’s descriptive agenda, even if not present in the excerpted verses.
The key esoteric motif here is not a single named yantra but the ṣoḍaśī framework: Lalitā’s “sixteenfold” differentiation is mapped onto sixteen kṣetras and cities, expressing Śākta emanation theology as a spatial grid—divine protection becomes a distributed sacred topology (abodes/cities) rather than only a battlefield victory over Bhaṇḍa.