Adhyaya 17
Daṇḍanāthāviniryāṇa (The Departure/March of Daṇḍanāthā)
अस्मिन्नध्याये ब्रह्माण्डपुराणस्य ललितोपाख्याने (हयग्रीव–अगस्त्यसंवादे) श्रीललितायाः सेनापतिः दण्डनाथा युद्धाय समुत्थाय विनिर्याणं करोति। श्वेतच्छत्राणामसंख्यैः आकाशः शोभते, ध्वजचामरादिभिः सह भीषणाः शक्तिसेनाः पङ्क्तिशः प्रयान्ति। सूकराननाः देव्यो महिषारोहिण्यः, तथा धूमाग्निवर्णा दारुणदंष्ट्रा पोत्रीमुखी देवी स्वपरिवारैः सह प्रादुर्भवन्ति। दण्डनाथा महाशिंहात् अवतीर्य वज्रघोषनाम्नि भयानके वाहने आरूढा, यस्य नादः दंष्ट्राश्च दिशः कम्पयन्ति, भूमिं पातालं च मथितुमिव। त्रैलोक्यं सन्त्रस्तं भवति—एषा यात्रा न केवलं लौकिकं युद्धं, किन्तु अधर्मासुरबलस्य विश्वव्यापिनी निग्रहयात्रा इति सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ससेनविजययात्रा नाम षोडशो ऽध्यायः दण्डनाथाविनिर्याणे संख्यातीतैः सितप्रभैः / छत्रैर्गगनमारेजे निःसंख्याशशिमण्डितम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ‘ससेनविजययात्रा’ नाम षोडशोऽध्यायः। दण्डनाथाविनिर्याणे संख्यातीतैः सितप्रभैः छत्रैः गगनं मारेजे, निःसंख्यैः शशिमण्डितमिव।
Verse 2
अन्योन्यसक्तैर्थवलच्छत्रैरन्तर्घनीभवत् / तिमिरं नुनुदे भूयस्तत्काण्डमणिरोचिषा
अन्योन्यसक्तैः स्थवलच्छत्रैः अन्तर् घनीभवत्; तिमिरं भूयः तत्काण्डमणिरोचिषा नुनुदे।
Verse 3
वज्रप्रभाधगधगच्छायापूरितदिङ्मुखाः / तालवृन्ताः शतविधाः क्रोडमुख्या बले ऽचलन्
वज्रप्रभाधगधगच्छायापूरितदिङ्मुखाः; तालवृन्ताः शतविधाः क्रोडमुख्याः बलेऽचलन्।
Verse 4
चण्डो दण्डादयस्तीव्राभैरवाः शुलपाणयः / ज्वलत्केशापिशङ्गाभास्तडिद्भासुरदिङ्मुखाः
चण्डो दण्डादयः तीव्राभैरवाः शूलपाणयः; ज्वलत्केशाः पिशङ्गाभाः तडिद्भासुरदिङ्मुखाः।
Verse 5
दहत्य इव दैत्यौघांस्तीक्ष्णैर्मार्गणवह्निभिः / प्रचेलुर्दण्डनाथायास्सेना नासीरधाविताः
तीक्ष्णैर्मार्गणवह्निभिरिव दैत्यौघान् दहन्ती, दण्डनाथस्य सेना नासीरधाविता प्रचेलुः।
Verse 6
अथ पोत्रीमुखीदेवीसमानाकृतिभूषणाः / तत्समानायुधकरास्तत्समानस्ववाहनाः
अथ पोत्रीमुखी देवी—समाना-कृतिभूषणाः, तत्समानायुधकराः, तत्समानस्ववाहनाः।
Verse 7
तीक्ष्मदंष्ट३विनिष्ठ्यूतवह्रिधूमामितांबराः / तमालश्यामलाकाराः कपिलाः क्रूरलोचनाः
तीक्ष्णदंष्ट्राविनिष्ठ्यूतवह्निधूमामिताम्बराः, तमालश्यामलाकाराः, कपिलाः, क्रूरलोचनाः।
Verse 8
सहस्रमहिषारूढाः प्रचेलुः सूकराननाः / अथ श्रीदण्डनाथा च करिचक्ररथोत्तमात्
सहस्रमहिषारूढाः सूकराननाः प्रचेलुः; अथ श्रीदण्डनाथा च करिचक्ररथोत्तमात्।
Verse 9
अवरुह्य महासिंहमारुरोह स्ववाहनम् / वज्रघोष इति ख्यातं धूतकेसरमण्डलम्
महासिंहमवरुह्य स्ववाहनमारुरोह; वज्रघोष इति ख्यातं धूतकेसरमण्डलम्।
Verse 10
व्यक्तास्यं विकटाकारं विशङ्कटविलोचनम् / दंष्ट्राकटकटत्कारबधिरीकृतदिक्तटम्
व्यक्तास्यं विकटाकारं विशङ्कटविलोचनम् । दंष्ट्राकटकटत्कारबधिरीकृतदिक्तटम् ॥
Verse 11
आदिकूर्मकठोरास्थि खर्परप्रतिमैर्नखैः / विबन्तमिव भूचक्रमापातालं निमज्जिभिः
आदिकूर्मकठोरास्थि-खर्परप्रतिमैर्नखैः । विबन्तमिव भूचक्रमापातालं निमज्जिभिः ॥
Verse 12
योजनत्रयमुत्तुङ्गं वगादुद्धूतवालधिम् / सिंहवाहनमारुह्य व्यचलद्दण्डनायिका
योजनत्रयमुत्तुङ्गं वगादुद्धूतवालधिम् । सिंहवाहनमारुह्य व्यचलद्दण्डनायिका ॥
Verse 13
तस्यामसुरसंहारे प्रवृत्तायां ज्वलत्क्रुधि / उद्वेगं बहुलं प्राप त्रैलोक्यं सचराचरम्
तस्यामसुरसंहारे प्रवृत्तायां ज्वलत्क्रुधि । उद्वेगं बहुलं प्राप त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
Verse 14
किमसौ धक्ष्यति रुषा विश्वमद्यैव पोत्रिणी / किं वा मुसलघातेन भूमिं द्वेधा करिष्यति
किमसौ धक्ष्यति रुषा विश्वमद्यैव पोत्रिणी । किं वा मुसलघातेन भूमिं द्वेधा करिष्यति ॥
Verse 15
अथ वा हलनिर्घातैः क्षोभयिष्यति वारिधीन् / इति त्रस्तहृदः सर्वे गगने नाकिनां गणाः
अथ वा हलनिर्घातैः क्षोभयिष्यति वारिधीन्—इति त्रस्तहृदः सर्वे गगने नाकिनां गणाः।
Verse 16
दूराद्रुतं विमानैश्च सत्रासं ददृशुर्गताः / ववन्दिरे च ता देवा बद्धाञ्जलिपुटान्विताः / मुहुर्द्वादशनामानि कीर्तयन्तो नभस्तले
दूराद्रुतं विमानैश्च सत्रासं ददृशुर्गताः। ववन्दिरे च ता देवा बद्धाञ्जलिपुटान्विताः। मुहुर्द्वादशनामानि कीर्तयन्तो नभस्तले॥
Verse 17
अगस्त्य उवाच कानि द्वादशनामानि तस्या देव्या वद प्रभो / अश्वानन महाप्राज्ञ येषु मे कौतुकं महत्
अगस्त्य उवाच—कानि द्वादशनामानि तस्या देव्या वद प्रभो। अश्वानन महाप्राज्ञ येषु मे कौतुकं महत्॥
Verse 18
हयग्रीव उवाच शृणु द्वादशनामानि तस्या देव्या घटोद्भव / यदाकर्णनमात्रेण प्रसन्ना सा भविष्यति / पञ्चमी दण्डनाथा च संकेता समयेश्वरी
हयग्रीव उवाच—शृणु द्वादशनामानि तस्या देव्या घटोद्भव। यदाकर्णनमात्रेण प्रसन्ना सा भविष्यति। पञ्चमी दण्डनाथा च संकेता समयेश्वरी॥
Verse 19
तथा समयसंकेता वाराही पोत्रिणी तथा / वार्ताली च महासेनाप्याज्ञा चक्रेश्वरी तथा
तथा समयसंकेता वाराही पोत्रिणी तथा। वार्ताली च महासेनाप्याज्ञा चक्रेश्वरी तथा॥
Verse 20
अरिघ्नी चेति सम्प्रोक्तं नामद्वादशकं मुने / नामद्वादशकाभिख्यवज्रपञ्जरमध्यगः / संकटे दुःखमाप्नोति न कदाचन मानवः
अरिघ्नी इति प्रोक्तं नामद्वादशकं मुने। नामद्वादशकाख्यवज्रपञ्जरमध्ये स्थितो मानवः संकटे दुःखं न कदाचन आप्नोति॥
Verse 21
एतैर्नामभिरभ्रस्थाः संकेतां बहु तुष्टुवुः / तेषामनुग्रहार्थाय प्रचचालच सा पुनः
एतैर्नामभिरभ्रस्थाः संकेतां बहु तुष्टुवुः। तेषामनुग्रहार्थाय सा पुनः प्रचचाल च॥
Verse 22
अथ संकेतयोगिन्या मन्त्रनाथा पदस्पृशः / निर्याणसूचनकरी दिवि दध्वान काहली
अथ संकेतयोगिन्या मन्त्रनाथा पदस्पृशः। निर्याणसूचनकरी दिवि दध्वान काहली॥
Verse 23
शृङ्गारप्रायभूषाणां शार्दूलश्यामलत्विषाम् / वीणासंयतपाणीनां शक्तीनां निर्ययौ बलम्
शृङ्गारप्रायभूषाणां शार्दूलश्यामलत्विषाम्। वीणासंयतपाणीनां शक्तीनां निर्ययौ बलम्॥
Verse 24
काश्चद्गायन्ति नृत्यन्ति मत्तकोकिलनिःस्वनाः / वीणावेणुमृदङ्गाद्याः सविलासपदक्रमाः
काश्चिद्गायन्ति नृत्यन्ति मत्तकोकिलनिःस्वनाः। वीणावेणुमृदङ्गाद्याः सविलासपदक्रमाः॥
Verse 25
प्रचेलुः शक्तयः श्यामा हर्षयन्त्यो जगज्जनान् / मयूरवाहनाः काश्चित्कतिचिद्धंसवाहनाः
प्रचेलुः श्यामवर्णाः शक्तयः जगज्जनान् हर्षयन्त्यः; काश्चित् मयूरवाहनाः, कतिचित् हंसवाहनाः।
Verse 26
कतिचिन्नकुलारूढाः कतिचित्कोकिलासनाः / सर्वाश्च श्यामलाकाराः काश्चित्कर्णीरथस्थिताः
कतिचित् नकुलारूढाः, कतिचित् कोकिलासनाः; सर्वाश्च श्यामलाकाराः, काश्चित् कर्णीरथस्थिताः।
Verse 27
कादंबमधुमत्ताश्च काश्चिदारूढसैन्धवाः / मन्त्रनाथां पुरस्कृत्य संप्रचेलुः पुरः पुरः
कादम्बमधुमत्ताश्च काश्चित् आरूढसैन्धवाः; मन्त्रनाथां पुरस्कृत्य संप्रचेलुः पुरः पुरः।
Verse 28
अथारुह्य समुत्तुङ्गध्वजचक्रं महारथम् / बालार्कवर्णकवचा मदालोलविलोचना
अथ समुत्तुङ्गध्वजचक्रं महारथम् आरुह्य; बालार्कवर्णकवचा मदालोलविलोचना।
Verse 29
ईषत्प्रस्वेदकणिकामनोहरमुखांबुजा / प्रेक्षयन्ती कटाक्षौधौः किञ्चिद्भ्रूवल्लिताण्डवैः
ईषत् प्रस्वेदकणिकामनोहरमुखाम्बुजा; प्रेक्षयन्ती कटाक्षौघैः किञ्चित् भ्रूवल्लिताण्डवैः।
Verse 30
समस्तमपि तत्सैन्यं शक्तीनामुद्धतोद्धतम् / पिच्छत्रिकोणच्छत्रेण बिरुदेन महीयसा
समस्तमपि तत्सैन्यं शक्तीनाम् उद्धतोद्धतम् । पिच्छत्रिकोणच्छत्रेण महता बिरुदेन महीयसा ॥
Verse 31
आसां मध्ये न चान्यासां शक्तीनामुज्ज्वलोदया / निर्जगाम घनश्यामश्यामला मन्त्रनायिका
आसां मध्ये न चान्यासां शक्तीनामुज्ज्वलोदया । निर्जगाम घनश्यामश्यामला मन्त्रनायिका ॥
Verse 32
तां तुष्टुवुः षोडशभिर्नामभिर्नाकवासिनः / तानि षोडशनामानि शृणु कुंभसमुद्भव
तां तुष्टुवुः षोडशभिर्नामभिर्नाकवासिनः । तानि षोडशनामानि शृणु कुंभसमुद्भव ॥
Verse 33
संगीतयोगिनी श्यामा श्यामला मन्त्रनायिका / मन्त्रिणी सचिवेशी च प्रधानेशी शुकप्रिया
संगीतयोगिनी श्यामा श्यामला मन्त्रनायिका । मन्त्रिणी सचिवेशी च प्रधानेशी शुकप्रिया ॥
Verse 34
वीणावती वैणिकी च मुद्रिणी प्रियकप्रिया / निपप्रिया कदंबेशी कदंबवनवासिनी
वीणावती वैणिकी च मुद्रिणी प्रियकप्रिया । निपप्रिया कदंबेशी कदंबवनवासिनी ॥
Verse 35
सदामदा च नामानि षोडशैतानि कुंभज / एतैर्यः सचिवेशानीं सकृत्स्तौति शरीरवान् / तस्य त्रैलोक्यमखिलं हस्ते तिष्ठत्यसंशयम्
कुम्भज! सदामदा इति षोडश नामानि; एतैः यः शरीरवान् सचिवेशानीं सकृदपि स्तौति, तस्य त्रैलोक्यमखिलं हस्ते तिष्ठत्यसंशयम्।
Verse 36
मन्त्रिनाथा यत्रयत्र कटाक्षं विकिरत्यसौ / तत्रतत्र गताशङ्कं शत्रुसैन्यं पतत्यलम्
मन्त्रिनाथा यत्रयत्र सा कटाक्षं विकिरति, तत्रतत्र शत्रुसैन्यं गताशङ्कं पतत्यलम्।
Verse 37
ललितापरमेशान्या राज्यचर्चा तु यावती / शक्तीनामपि चर्चा या सा सर्वत्र जयप्रदा
ललितापरमेशान्याः राज्यचर्चा यावती, शक्तीनामपि या चर्चा—सा सर्वत्र जयप्रदा।
Verse 38
अथ संगीतयोगिन्याः करस्थाच्छुकपोतकात् / निर्जगाम धनुर्वेदो वहन्सज्जंशरासनम्
अथ संगीतयोगिन्याः करस्थात् शुकपोतकात् सज्जं शरासनं वहन् धनुर्वेदो निर्जगाम।
Verse 39
चतुर्बाहुयुतो वीरस्त्रिशिरास्त्रिविलोचनः / नमस्कृत्य प्रधानेशीमिदमाह स भक्तिमान्
चतुर्बाहुयुतः वीरः त्रिशिराः त्रिविलोचनः; प्रधानेशीं नमस्कृत्य स भक्तिमान् इदमाह।
Verse 40
देवि भण्डासुरेद्रस्य युद्धाय त्वं प्रवर्त्तसे / अतस्तव मया साह्यं कर्तव्यं मन्त्रिनायिके
देवि, भण्डासुरेन्द्रस्य युद्धाय त्वं प्रवर्तसे; अतस्तव मया साह्यं कर्तव्यं, मन्त्रिनायिके।
Verse 41
चत्रजीवमिमं नाम कोदण्डं सुमहत्तरम् / गृहाण जगतामंब दानवानां निबर्हणम्
चत्रजीवमिति नाम सुमहत्तरं कोदण्डं गृहाण, जगदम्ब; एष दानवानां निबर्हणाय।
Verse 42
इमौ चाक्षयबाणाढ्यौ तूणीरौ स्वर्णचित्रितौ / गृहाण दैत्यनाशाय ममानुग्रहहेतवे
इमौ स्वर्णचित्रितौ अक्षयबाणाढ्यौ तूणीरौ गृहाण; दैत्यनाशाय ममानुग्रहहेतवे।
Verse 43
इति प्रणम्य शिरसा धनुर्वेदेन भक्तितः / अर्पितांश्चापतूणीराञ्जग्राह प्रियकप्रिया
इति शिरसा प्रणम्य भक्तितो धनुर्वेदेन अर्पितान् चापतूणीरान् प्रियकप्रिया जग्राह।
Verse 44
चित्रजीवं महाचापमादाय च शूकप्रिया / विस्फारं जनयामास मौर्वीमुद्वाद्य भूरिशः
चित्रजीवं महाचापमादाय शूकप्रिया मौर्वीं भूरिश उद्वाद्य विस्फारं जनयामास।
Verse 45
संगीतयोगिनी चापध्वनिना पूरितं जगत् / नाकालयानां च मनोन यनानन्दसंपदा
संगीतयोगिनी चापध्वनिना पूरितं जगत्; नाकालयानां मनोऽपि तया नयानन्दसंपदा।
Verse 46
यन्त्रिणी चेति द्वे तस्याः परिचारिके / शुकं वीणां च सहसा वहन्त्यौ परिचेरतुः
यन्त्रिणी चेति द्वे तस्याः परिचारिके; शुकं वीणां च सहसा वहन्त्यौ परिचेरतुः।
Verse 47
आलोलवलयक्वाणवर्धिष्णुगुणनिस्वनम् / धारयन्ती घनश्यामा चकारातिमनोहरम्
आलोलवलयक्वाणवर्धिष्णुगुणनिस्वनं धारयन्ती घनश्यामा चकारातिमनोहरम्।
Verse 48
चित्रजीवशरासेन भूषिता गीतयोगिनी / कदंबिनीव रुरुचे कदम्बच्छत्रकार्मुका
चित्रजीवशरासेन भूषिता गीतयोगिनी; कदंबिनीव रुरुचे कदम्बच्छत्रकार्मुका।
Verse 49
कालीकटाक्षवत्तीक्ष्णो नृत्यद्भुजगभीषणः / उल्लसन्दक्षिणे पाणौ विललास शिलीमुखः
कालीकटाक्षवत्तीक्ष्णो नृत्यद्भुजगभीषणः; उल्लसन्दक्षिणे पाणौ विललास शिलीमुखः।
Verse 50
गेयचक्ररथारूढां तां पश्चाच्च सिषेविरे / तद्वच्छ्यामलशोभाढ्या देव्यो बाणधनुर्धराः
गेयचक्ररथारूढां तां देव्योऽनुजग्मुः; तद्वत् श्यामलशोभाढ्याः बाणधनुर्धराः सेवां चक्रुः।
Verse 51
सहस्राक्षौहिणीसंख्यास्तीव्रवेगा मदालसाः / आपूरयन्त्यः ककुभं कलैः किलिकिलारवैः
सहस्राक्षौहिणीसंख्याः तीव्रवेगा मदालसाः; कलैः किलिकिलारवैः ककुभं सर्वमापूरयन्।
Frequently Asked Questions
It describes Daṇḍanāthā’s viniryāṇa—her organized departure and advance with Śrī Lalitā’s forces—highlighting the army’s iconography, vehicles, and the cosmic impact of the march.
They are fierce śakti-manifestations within Lalitā’s military retinue: Potrīmukhī Devī and boar-faced (sūkarānana) troops, depicted with terrifying martial attributes and mounts, functioning as specialized divine power-units against asuric hosts.
The three-world reaction is a Purāṇic significance cue: the campaign is framed as a trans-cosmic reordering, not a regional battle—Daṇḍanāthā’s movement signals a level of śakti that can disturb earth, oceans, and even nether realms.