Adhyaya 66
Somavaṃśa-prasavaḥ (Birth of the Lunar Line: Budha–Purūravas and the Urvaśī Episode)
अध्यायेऽस्मिन् सोमवंशस्य प्रसवः कथ्यते—सोमात् बुधः, बुधात् प्रसिद्धः राजा पुरूरवाः। सूतः ऋषीन् प्रति तस्य राजधर्मसम्पन्नं स्वरूपं वर्णयति—तेजः, दानम्, यज्ञकर्म, सत्यवचनम्, ब्रह्मवादः, त्रिलोकेऽपि अनुपमं सौन्दर्यम्। ततः उर्वशी नामाप्सराः पुरूरवसं वव्रे, चैतिरथादिषु मन्दाकिनीतटे, अलकायां, नन्दने, गन्धमादने, मेरौ, उत्तरकुरुषु, कलापग्रामे च तेन सह रमते। ऋषयः पृच्छन्ति—कस्माद् सा मनुष्यराजानं त्यजति? सूतः ब्रह्मशापप्रेरितां तां मोक्षार्थं नियमानुबन्धं वदति—अग्निदर्शनवर्जनं, नियतसमागमः, शय्यायां समीपे द्वौ मेषौ, अल्पघृताहारश्च। पुरूरवाः नियतकालं तं संधिं पालयति; किन्तु गन्धर्वाः तस्या मानुषवासदीर्घत्वात् व्याकुलाः संधिभङ्गोपायं चिन्तयन्ति, येन दिव्य-मानुषसंयोगः शिथिलः भवति। एवं वंशानुक्रमः शाप-वर-नियम-कामानां कारणैः सह निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः // ६५// सूत उवाच सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः / तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः। सूत उवाच—सोमस्य बुधः पुत्रः, बुधस्य च पुरूरवाः; स तेजस्वी दानशीलो यज्वा विपुलदक्षिणश्च।
Verse 2
ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः / आहर्त्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः
ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः। आहर्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः॥
Verse 3
सत्यवाग्धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः / अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमो ऽभवत्
सत्यवाक् धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः। अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमोऽभवत्॥
Verse 4
तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी
तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम्। उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी॥
Verse 5
तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च / सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्
तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च। सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्॥
Verse 6
वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे / अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे
वने चैत्ररथे रम्ये मन्दाकिनीतटे तथा। अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे॥
Verse 7
गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे / उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च
गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे। उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च॥
Verse 8
एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च / उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा
एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च। उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा॥
Verse 9
ऋषय ऊचुः गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् / उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्
ऋषय ऊचुः— गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम्। उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्॥
Verse 10
सूत उवाच ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता / आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु
सूत उवाच— ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता। आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु॥
Verse 11
अनग्नदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम् / द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते
अनग्निदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम्। द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते॥
Verse 12
घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव / यद्येष समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढः
घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव। यद्येष समयो राजन् यावत्कालश्च ते दृढः॥
Verse 13
तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः / तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्
तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः। तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्॥
Verse 14
एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी / वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता
एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी। वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता॥
Verse 15
उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः / गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना
उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः। गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना॥
Verse 16
आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम् / ततो विश्वापसुर्नाम गन्धर्वः सुमहामतिः
आगच्छत्तु पुनर्देवान् उर्वशी स्वर्गभूषणम्। ततो विश्वापसुर् नाम गन्धर्वः सुमहामतिः॥
Verse 17
जहारोरणकौ तस्यास्तत्पश्चात्सा दिवं गता / तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्
जहारोरणकौ तस्याः तत्पश्चात्सा दिवं गता। तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्॥
Verse 18
ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितो ऽप्ययम् / गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रे ऽथ ते ददुः
ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितोऽप्ययम्। गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रेऽथ ते ददुः॥
Verse 19
अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः / एको ऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्
अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः। एकोऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्॥
Verse 20
एवंप्रभावो राजासीदैलस्तु द्विजसत्तमाः / देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते
एवंप्रभावो राजासीद् ऐलस्तु द्विजसत्तमाः। देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते॥
Verse 21
राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः / उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः
स महायशाः पृथिवीपतिः प्रयागे राज्यं कारयामास; उत्तरे यामुनातटे प्रतिष्ठाने निवसन्।
Verse 22
तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रोपमतेजसः / गन्धर्वलोके विदिता आयुर्द्धीमानमावसुः
तस्य षट् पुत्रा बभूवुः, इन्द्रोपमतेजसः; गन्धर्वलोके प्रसिद्धाः—आयुः, धीमान्, अमावसुः।
Verse 23
विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्चोवर्शीसुताः / अमाव सोस्तु वै जाते भीमो राजाथ विश्वचित्
विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्च वार्शीसुताः; अमावसो जातः भीमो राजा, अथ विश्वचित्।
Verse 24
श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः / विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून्महाबल
भीमस्य दायादः श्रीमान् काञ्चनप्रभः राजा आसीत्; काञ्चनस्यापि विद्वान् महाबलः सुहोत्रोऽभूत्।
Verse 25
सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिनीगर्भसंभवः / प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते य५कर्मणि
सुहोत्रस्य जह्नुः अभवत्, केशिनীগर्भसम्भवः; ततो गङ्गा प्रतिगत्य वितते यज्ञकर्मणि।
Verse 26
सादयामास तं देशं भाविनोर्ऽथस्य दर्शनात् / गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः
भाविनोऽर्थस्य दर्शनात् स तं देशं सादयामास; गङ्गया सर्वतः प्लावितं यज्ञवाटं दृष्ट्वा।
Verse 27
सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां राजा द्विजोत्तमाः / तदाराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः
सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां प्रति, राजन्, द्विजोत्तमाः; तदा राजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः।
Verse 28
उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् / यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्
उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम्; यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्।
Verse 29
युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्द्धेन विनिर्ममे / कावेरीं सरितां श्रेष्ठ जह्नुभार्यामनिन्दिताम्
युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्धेन विनिर्ममे; कावेरीं सरितां श्रेष्ठां जह्नुभार्यामनिन्दिताम्।
Verse 30
जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् / कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः
जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम्; कावेर्यां जनयामास, अजकस्तस्य चात्मजः।
Verse 31
अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः / बभूव मृग शीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः
अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः। बभूव मृगशीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः॥
Verse 32
कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः / कुशांबः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः
कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः। कुशाम्बः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः॥
Verse 33
कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः / पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत
कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः। पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत्॥
Verse 34
तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः / समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः
तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः। समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः॥
Verse 35
पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः / गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः
पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः। गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः॥
Verse 36
पौरुकुत्स्यभवद्भार्या गाधेस्तस्यामजायत / पूर्वं कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा
पौरुकुत्स्यस्य भार्या गाधेः सा अभवत्; तस्यां पूर्वं महाभागा शुभा कन्या सत्यवती नाम्ना अजायत।
Verse 37
तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय ददौ प्रभुः / तस्याः प्रीतस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः
तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय प्रभुः ददौ; तस्याः भर्ता वै भार्गवो भृगुनन्दनः प्रीतः अभवत्।
Verse 38
पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च / अथावोचत्प्रियां तत्र ऋचीको भार्गवस्तदा
पुत्रार्थं सः चरुं साधयामास, गाधेः अपि तथैव; अथ तत्र तदा भार्गव ऋचीकः प्रियाम् उवाच।
Verse 39
उपभोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च ते शुभा / तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्त्रियर्षभः
अयं चरुः त्वया च ते शुभया मात्रा च उपभोज्यः; तस्याः जनिष्यते पुत्रः दीप्तिमान् क्षत्त्रियर्षभः।
Verse 40
अजेयः क्षत्त्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः / तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्
युद्धे क्षत्त्रियैः अजेयः, क्षत्रियर्षभसूदनः; तवापि पुत्रं, कल्याणि, धृतिमन्तं तपोधनं (जनयिष्यति)।
Verse 41
शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति / एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः
शमस्वभावं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति। इत्युक्त्वा तु तां भार्यामृचीकः भृगुनन्दनः॥
Verse 42
तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविशेश ह / गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्
तपस्याभिरतो नित्यं अरण्यं प्रविवेश ह। गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्॥
Verse 43
तीर्थयात्राप्रसंगेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः / चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः स्त्यवती तदा
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः। चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः सत्यवती तदा॥
Verse 44
भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् / माता तु तस्यै दैवैन दुहित्रे स्वचरुं ददौ
भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत्। माता तु तस्यै दैवेन दुहित्रे स्वचरुं ददौ॥
Verse 45
तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह / अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्
तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह। अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्॥
Verse 46
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना / तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च
धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना । तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च ॥
Verse 47
तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् / मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना
तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् । मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना ॥
Verse 48
जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः / माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम्
जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः । माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम् ॥
Verse 49
विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् / एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् । एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा ॥
Verse 50
प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् / ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत्
प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् । ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत् ॥
Verse 51
नैव संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया / उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात्
नैव मया भद्रे तथा त्वया कामः संकल्पितः। पितुर्मातुश्च कारणाद् उग्रकर्मा पुत्रो भवेत्॥
Verse 52
पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम् / इच्छंल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्
पुनः सत्यवती एवमुक्ता वाक्यमिदमब्रवीत्। इच्छन् लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्॥
Verse 53
शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि / काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव सुव्रत
शमात्मकं मृजुं भर्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि। काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात् तव सुव्रत॥
Verse 54
यद्यन्यथा न सक्यं वै कर्तुंमेवं द्विजोत्तम / ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात्
यद्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुमेवं द्विजोत्तम। ततः प्रसादमकरोत् स तस्यास्तपसो बलात्॥
Verse 55
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि / त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रेभविष्यति
पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि। त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति॥
Verse 56
तस्मात्सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् / तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्
तस्मात् सत्यवती भार्गवं पुत्रं जनयामास—तपस्याभिरतं, दान्तं, जमदग्निं, शमस्वभावम्।
Verse 57
भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा / जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत
भृगोः चरुविपर्यासे पुरा रौद्रवैष्णवयोः; वैष्णवाग्नेर्जमनात् जमदग्निरजायत।
Verse 59
विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः / प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम ब्रह्मणा वृतः ६६।५८// सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा / कौशिकी तु समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी
गाधिः कुशिकनन्दनः विश्वामित्रं दायादं प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम, ब्रह्मणा वृतः। सा च सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा; कौशिकीति समाख्याता, प्रवृत्ता इयं महानदी।
Verse 60
परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा / इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः
परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा; इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः।
Verse 61
तस्य कन्या महाभागा कमली नाम रेणुका / रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना
तस्य कन्या महाभागा रेणुका कमली नाम; रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना।
Verse 62
आर्चीको जनयामाम जमदग्निः सुदारुणम् / सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्
आर्चीकः सुदारुणं सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगं जमदग्निं जनयामास।
Verse 63
रामं क्षत्त्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् / और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः
रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकं महात्मा और्वस्य ऋचीकस्य सत्यवत्यां जज्ञे।
Verse 64
जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः / मध्यमश्च शुनःशेफः शुनः पुच्छः कनिष्ठकः
जमदग्निः तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः। मध्यमः शुनःशेफः, कनिष्ठः शुनःपुच्छः।
Verse 65
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः / जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकान्वयवर्द्धनः
विश्वामित्रो धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः। भृगुप्रसादेन जज्ञे कौशिकान्वयवर्द्धनः।
Verse 66
विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफो ऽभवन्मुनिः / हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै
विश्वामित्रस्य पुत्रः शुनःशेफो मुनिरभवत्। हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु स वै पशुत्वे नियतः।
Verse 67
देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः / देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततो ऽभवत्
देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः। देवरात इति ख्यातः स देवैर्दत्त एव यतः॥
Verse 68
विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः / मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ
विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफोऽग्रजः स्मृतः। मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ॥
Verse 69
कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै / तेषाङ्गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्
कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै। तेषाम् गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्॥
Verse 70
पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः / उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः
पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः। उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः॥
Verse 71
लोहिण्यो रेणवस्छैव तथा कारिषवः स्मृताः / बभ्रवः पणिनस्छैव ध्यानजप्यास्तथैव च
लोहिण्यो रेणवश्चैव तथा कारिषवः स्मृताः। बभ्रवः पणिनश्चैव ध्यानजप्यास्तथैव च॥
Verse 72
श्यामायना हिरण्याक्षाः सांकृता गालवाः स्मृताः / देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः
श्यामायनाः हिरण्याक्षाः सांकृताः गालवाः स्मृताः। देवलाः यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः॥
Verse 74
लालाढ्या बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः / ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहबः कौशिकाः स्मृताः // ६५।७३// कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः / योगेश्वरस्य पुण्यस्य बह्मर्षेः कौशिकस्य वै / विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः
लालाढ्याः बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः। ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहवः कौशिकाः स्मृताः॥ कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः। योगेश्वरस्य पुण्यस्य ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य वै॥ विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफोऽग्रजः स्मृतः॥
Verse 75
दृषद्वती सुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः / अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया
दृषद्वतीसुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः। अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया॥
Verse 76
ऋषय ऊचुः किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा
ऋषय ऊचुः—किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा?
Verse 77
ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः / येनयेनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः
ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः। येन येनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः॥
Verse 78
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसो दानतस्तथा / एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्
तपसः दानस्य च विशेषं ज्ञातुमिच्छामि। एवमुक्तः स ततोऽर्थवदिदं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 79
अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहूय द्विजसत्तमान् / धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते
अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्द्विजसत्तमानाहूय यः। धर्माभिकाङ्क्षी यजते स धर्मफलमश्नुते न॥
Verse 80
जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः / रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः
जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः। रागमोहान्वितो यः पावनार्थं ददात्यन्ते॥
Verse 81
तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत / तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत। तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः॥
Verse 82
एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह / संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः
एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह। संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः॥
Verse 83
न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थं संप्रतिपादनम् / कामाननभि संधाय यजते च ददाति च
न्यायेनोपार्जितानां द्रव्याणां तीर्थेषु सम्यक् समर्पणम्। कामाननभिसन्धाय यजते च ददाति च॥
Verse 84
स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम् / दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति
स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम्। दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति॥
Verse 85
तपसा तु सुतप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति / सत्यं तु तपसः श्रेयस्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्
तपसा तु सुतप्तेन लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति। सत्यं तु तपसः श्रेयस् तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्॥
Verse 86
श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः / विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः
श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः। विश्वामित्रो नरपतिः मान्धाता संकृतिः कपिः॥
Verse 87
काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः / आर्ष्टिषेणो ऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च
काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः। आर्ष्टिषेणोऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च॥
Verse 88
कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपश्च शिशिरस्तथा / रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः
कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपः शिशिर एव च । रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः ॥
Verse 89
क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः / एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः
क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः । एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः ॥
Verse 90
अत ज्ञर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः
अतः परं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः ॥
Frequently Asked Questions
A core Lunar (Somavaṃśa) sequence: Soma → Budha → Purūravas, using Purūravas as a dynastic anchor-figure for subsequent royal descent mapping.
She is driven by a Brahmā-related curse and seeks śāpa-mokṣa through a niyama (pact) with Purūravas—rule-bound cohabitation involving restricted sights (notably fire), regulated intimacy, and stipulated symbols (two rams near the bed), maintained for a fixed term.
Caitraratha, Mandākinī’s banks, Alakā, Nandana, Gandhamādana, Meru, Uttarakuru, and Kalāpa-grāma appear as “divine topography” indices, situating the human–apsaras episode within Purāṇic cosmic geography rather than a purely terrestrial setting.