Adhyaya 57
गङ्गानयनम् (Gaṅgānayana) — “The Bringing/Leading of the Gaṅgā”
जैमिनिवचनरूपेण अध्यायः प्रवर्तते। शुष्कः सुमित्रा चान्ये तपस्विनो वननदीप्रदेशान् अतिक्रम्य महेन्द्रपर्वतं प्रति रामदर्शनकाम्यया यान्ति। ततः शान्तं तपोवनमाश्रममण्डलं च वर्ण्यते—पूर्वं भीषणाः प्राणिनोऽपि प्रशान्ताः, सर्वर्तुफलपुष्पसमृद्धिः, शीतलच्छाया सुगन्धिवाताश्च, वेदपाठब्रह्मघोषनिनादितम्। ज्येष्ठक्रमेण प्रविश्य ते भृगुवंशजं मुनिं ब्रह्मासने निषण्णं शान्तं शिष्यपरिवृतं पश्यन्ति; लोकदाहसमर्थस्य पूर्वं तेजसः, इदानीं शमनार्थं तपः कुर्वतः इव उपमा दत्ता। ते विधिवत् प्रणम्य स आतिथ्येन अर्घ्यपाद्यादि कृत्वा प्रयोजनं पृच्छति। गोकर्णनिवासिनो मुनयः स्वपरिचयं दत्त्वा समुद्रवेगात् सागरान्तर्निपतितस्य परमपावनस्य महाक्षेत्रस्य तस्य तीर्थस्य च पुनरुद्धारं प्रार्थयन्ति; भृगुजस्य विष्ण्वंशशक्तिं स्मारयन्तः नष्टतीर्थप्रकाशनसमर्थतां याचन्ति—गङ्गाकृतहस्तक्षेपेण तीर्थपुनर्स्थापनस्य भूमिका।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गङ्गानयनं नाम षट्पञ्चशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच ततः शुष्कसुमित्राद्या मुनयः शंसितव्रताः / ययुर्दिदृक्षवो रामं महेन्द्रमचलं प्रति
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे ‘गङ्गानयनं’ नाम षट्पञ्चशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच—ततः शुष्कसुमित्राद्या मुनयः शंसितव्रताः। ययुर्दिदृक्षवो रामं महेन्द्रमचलं प्रति॥
Verse 2
अतीत्य सुबहून्देशान्वनानि सरितस्तथा / आसेदुरचलश्रेष्ठं क्रमेण मुनिपुङ्गवाः
अतीत्य सुबहून्देशान् वनानि सरितस्तथा। आसेदुरचलश्रेष्ठं क्रमेण मुनिपुङ्गवाः॥
Verse 3
तमारुह्य शनैस्तस्यख्यातमाश्रममण्डलम् / प्रशान्तक्रूरसत्त्वाढ्यं शुभं मध्ये तपोवनम्
तमारुह्य शनैस्तस्य ख्यातमाश्रममण्डलम्। प्रशान्तक्रूरसत्त्वाढ्यं शुभं मध्ये तपोवनम्॥
Verse 4
सर्वर्त्तुफलपुष्पाढ्यतरुखण्डमनोहरम् / स्निग्धच्छायमनौपम्यं स्वामोदिसुखमारुतम्
सर्वर्त्तुफलपुष्पसमृद्धैस्तरुखण्डैर्मनोहरं, स्निग्धच्छायमनौपम्यं स्वामोदिसुखमारुतं च।
Verse 5
तं तदाश्रममासाद्य ब्रह्मघोषेण नादितम् / विविशुर्त्दृष्टमनसो यथावृद्धपुरस्सरम्
तं तदाश्रममासाद्य ब्रह्मघोषेण नादितम्, विविशुर्दृष्टमनसो यथावृद्धपुरस्सरम्।
Verse 6
ब्रह्मासने सुखासीनं मृदुकृष्णाजिनोत्तरे / शिष्यैः परिवृतं शान्तं ददृशुस्ते तपोधनाः
ब्रह्मासने सुखासीनं मृदुकृष्णाजिनोत्तरे, शिष्यैः परिवृतं शान्तं ददृशुस्ते तपोधनाः।
Verse 7
कालाग्निमिव लोकांस्त्रीन्दग्ध्वा पूर्वं निजेच्छया / तद्दोषशान्त्यै तपसि प्रवृत्तमिव् देहिनम्
कालाग्निमिव लोकांस्त्रीन्दग्ध्वा पूर्वं निजेच्छया, तद्दोषशान्त्यै तपसि प्रवृत्तमिव देहिनम्।
Verse 8
ते समेत्य भृगुश्रेष्ठं विनयाचारशालिनः / ववन्दिरे महामौनं भक्तिप्रणतकन्धराः
ते समेत्य भृगुश्रेष्ठं विनयाचारशालिनः, ववन्दिरे महामौनं भक्तिप्रणतकन्धराः।
Verse 9
ततस्तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्भृगुकुलोद्वहः / अर्घपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास सादरम्
ततः तान् आगतान् दृष्ट्वा मुनीन् भृगुकुलोद्वहः । अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक् सादरं पूजयामास ॥
Verse 10
तानासीनान्कृतातिथ्यानृषीन्देशान्तरागतान् / उवाच भृगुशार्दूलः स्मितपूर्वमिदं वचः
तान् आसीनान् कृतातिथ्यान् ऋषीन् देशान्तरागतान् । उवाच भृगुशार्दूलः स्मितपूर्वम् इदं वचः ॥
Verse 11
स्वागतं वो महाभागा यूयं सर्वे समागताः / करणीयं किमस्माभिर्वदध्वमविचारितम्
स्वागतं वः महाभागाः यूयं सर्वे समागताः । करणीयं किम् अस्माभिः वदध्वम् अविचारितम् ॥
Verse 12
ततस्ते मुनयो रामं प्रणम्येदमथाब्रुवन् / अवेह्यस्मान्मुनिश्रेष्ठ गोकर्णनिलयान्मुनीन्
ततः ते मुनयः रामं प्रणम्य इदम् अथ अब्रुवन् । अवेहि अस्मान् मुनिश्रेष्ठ गोकर्णनिलयान् मुनीन् ॥
Verse 13
खनद्भिः सागरैर्भूमिं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे / सतीर्थं तन्महाक्षेत्रं पतितं सागरांभसि
खनद्भिः सागरैः भूमिं कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । सतीर्थं तन् महाक्षेत्रं पतितं सागराम्भसि ॥
Verse 14
उत्सारितार्मवजलं क्षेत्रं तत्सर्वपावनम् / उपलब्धुमभीप्सामो भवतस्तु न संशयः
उत्सारितार्मवजलं क्षेत्रं तत्सर्वपावनम् । उपलब्धुमभीप्सामो भवतस्तु न संशयः ॥
Verse 15
विष्णोरंशेन संजातो भवान्भृगुकुले किल / तस्मात्कर्तुमशक्यं ते त्रैलोक्ये ऽपि न किञ्चन
विष्णोरंशेन संजातो भवान्भृगुकुले किल । तस्मात्कर्तुमशक्यं ते त्रैलोक्येऽपि न किञ्चन ॥
Verse 16
वाञ्छितार्थप्रदो लोके त्वमेवेत्यनुशुश्रुम / वयं त्वामागताः सर्वे रामैतदभियाचितुम्
वाञ्छितार्थप्रदो लोके त्वमेवेत्यनुशुश्रुम । वयं त्वामागताः सर्वे रामैतदभियाचितुम् ॥
Verse 17
स त्वमात्मप्रभावेण क्षेत्रप्रवरमद्य तत् / दातुमर्हसि विप्रेन्द्र समुत्सार्यार्मवोदकम्
स त्वमात्मप्रभावेण क्षेत्रप्रवरमद्य तत् । दातुमर्हसि विप्रेन्द्र समुत्सार्यार्मवोदकम् ॥
Verse 18
राम उवाच एतत्सर्वमशेषण विदितं मे तपोधनाः / करणीयं च वः कृत्यं मया नात्र विचारणा
राम उवाच एतत्सर्वमशेषेण विदितं मे तपोधनाः । करणीयं च वः कृत्यं मया नात्र विचारणा ॥
Verse 19
किं तु युष्मदभिप्रेतं कर्म लोके सुदारुणम् / शस्त्रसंग्रहणाच्छक्यं मयापि न तदन्यथा
किंतु युष्मदभिप्रेतं कर्म लोके सुदारुणम्। शस्त्रसंग्रहणेनैव शक्यं, मयापि न तदन्यथा॥
Verse 20
दत्तसर्वाभयो ऽहं वै न्यस्तशस्त्रः शमान्वितः / तपः समास्थितश्चर्तु प्रागेव पितृ शासनात्
दत्तसर्वाभयोऽहं वै न्यस्तशस्त्रः शमान्वितः। तपः समास्थितश्चैव प्रागेव पितृशासनात्॥
Verse 21
न जातु शस्त्रग्रहणं करिष्यामीत्यहं पुरा / प्रतिश्रुत्य सतां मध्ये तपः कर्त्तुमिहानघाः
न जातु शस्त्रग्रहणं करिष्यामीत्यहं पुरा। प्रतिश्रुत्य सतां मध्ये तपः कर्तुमिहानघाः॥
Verse 22
शस्त्रग्रहणसाध्यत्वाद्युष्मदीप्सितवस्तुनः / किङ्कर्त्तव्यं मयात्रेति मम डोलायते मनः
शस्त्रग्रहणसाध्यत्वाद्युष्मदीप्सितवस्तुनः। किं कर्तव्यं मयात्रेति मम डोलायते मनः॥
Verse 23
शुष्क उपाच / सतां संरक्षणार्थाय शस्त्रसंग्रहणं तु यत् / तन्नच्यावयते सत्यद्यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा
शुष्क उवाच—सतां संरक्षणार्थाय शस्त्रसंग्रहणं तु यत्। तन्न च्यावयते सत्यं यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा॥
Verse 24
तस्मादस्मद्धितार्थाय भवता ग्राह्यमायुधम् / धर्म एव महांस्तेन चरितस्ते भविष्यति
तस्मादस्मद्धितार्थाय भवता ग्राह्यमायुधम् । धर्म एव महांस्तेन चरितस्ते भविष्यति ॥
Verse 25
जैमिनिरुवाच एवं संप्रार्थ्यमानस्तु मुनिभिर्भृगुपुङ्गवः / तमनुद्रुत्य मेधावी धर्ममुद्दिश्य केवलम्
जैमिनिरुवाच—एवं संप्रार्थ्यमानस्तु मुनिभिर्भृगुपुङ्गवः । तमनुद्रुत्य मेधावी धर्ममुद्दिश्य केवलम् ॥
Verse 26
स तैः सह मुनिश्रेष्ठो दिशं दक्षिणपश्चिमाम् / समुद्दिश्य चचौ राजन्द्रष्टुकामः सरित्पतिम्
स तैः सह मुनिश्रेष्ठो दिशं दक्षिणपश्चिमाम् । समुद्दिश्य चचौ राजन्द्रष्टुकामः सरित्पतिम् ॥
Verse 27
स सह्यमचलश्रेष्ठमवतीर्य भृगूद्वहः / तत्परं सरितां पत्युस्तीरं प्राप महामनाः
स सह्यमचलश्रेष्ठमवतीर्य भृगूद्वहः । तत्परं सरितां पत्युस्तीरं प्राप महामनाः ॥
Verse 28
स ददर्श महाभागः परितो मारुताकुलम् / आकरं सर्वरत्नानां पूर्यमाणमनारतम्
स ददर्श महाभागः परितो मारुताकुलम् । आकरं सर्वरत्नानां पूर्यमाणमनारतम् ॥
Verse 29
अपरिज्ञेयगांभीर्यं महातामिव मानसम् / दुष्पारपारं सर्वस्य विविधग्रहसंहतिम्
अपरिज्ञेयगाम्भीर्यं महात्मनामिव मानसं, सर्वस्य दुष्पारपारं विविधग्रहसंहतिम्।
Verse 30
अप्रधृष्य तमं लोके धातारमिव केवलम् / आत्मानमिव चात्मत्वे न्यक्कृताखिलमुद्धतम्
अप्रधृष्यतमं लोके धातारमिव केवलम्, आत्मानमिव चात्मत्वे न्यक्कृताखिलमुद्धतम्।
Verse 31
आश्रयं सर्वसत्त्वानामापगानां च पार्थिवः / अत्यर्थचपलोत्तुगतरङ्गशतमालिनम्
आश्रयं सर्वसत्त्वानामापगानां च पार्थिवः, अत्यर्थचपलोत्तुगतरङ्गशतमालिनम्।
Verse 32
उपान्तोपलसंघातकुहरान्तरसंश्रयात् / विशीर्यमाणलहरीशतफेनौघसोभितम्
उपान्तोपलसंघातकुहरान्तरसंश्रयात्, विशीर्यमाणलहरीशतफेनौघशोभितम्।
Verse 33
गंभीरघोषं जलधिं पश्यन्मुनिगणैः सह / संसेव्यमानस्तरलैर्लहरीकणशीतलैः
गम्भीरघोषं जलधिं पश्यन् मुनिगणैः सह, संसेव्यमानस्तरलैर्लहरीकणशीतलैः।
Verse 34
मुहूर्त्तमिव राजेन्द्र तीरेनदनदीपतेः / विशश्रमे महाबाहुर्द्रष्टुकामः प्रचेतसम्
मुहूर्तमिव राजेन्द्र तीरस्थो नददीपतेः । महाबाहुः प्रचेतसं द्रष्टुकामो विशश्रमे ॥
Verse 35
ततो रामः समुत्थाय दक्षिणाभिमुखः स्थितः / मेघगंभिरया वाचा वरुणं वाक्यमब्रवीत्
ततो रामः समुत्थाय दक्षिणाभिमुखः स्थितः । मेघगम्भीरया वाचा वरुणं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 36
अहं मुनिगणैः सार्द्धमागतस्त्वद्दिदृक्षया / तस्मात्स्वरूपधृङ्मह्यं प्रचेतो देहि दर्शनम्
अहं मुनिगणैः सार्धमागतस्त्वद्दिदृक्षया । तस्मात्स्वरूपधृङ्मह्यं प्रचेतो देहि दर्शनम् ॥
Verse 37
इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं वरुणो यादसां पतिः / न चचाल निजस्थानान्नृप धीरतरस्त्वयम्
इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं वरुणो यादसां पतिः । न चचाल निजस्थानान्नृप धीरतरस्त्वयम् ॥
Verse 38
पुनः पुनश्च रामेण समाहूतो ऽपि तोयराट् / न ददौ दर्शनं तस्मै प्रतिवाच्यं च नाभ्यधात्
पुनः पुनश्च रामेण समाहूतोऽपि तोयराट् । न ददौ दर्शनं तस्मै प्रतिवाच्यं च नाभ्यधात् ॥
Verse 39
अलङ्घनीयं तद्वाक्यं वरुणेनावधीरितम् / अत्यन्तमिति कार्यार्थी विदुषा समुपेक्षितम्
अलङ्घनीयं तद्वाक्यं वरुणेनावधीरितम्। अत्यन्तमिति कार्यार्थी विदुषा समुपेक्षितम्॥
Verse 40
ततः प्रचेतसा वाक्यं मन्यमानो ऽवधीरितम् / चुकोप तमभिप्रेक्ष्य रामः शस्त्रभृतां वरः
ततः प्रचेतसा वाक्यं मन्यमानोऽवधीरितम्। चुकोप तमभिप्रेक्ष्य रामः शस्त्रभृतां वरः॥
Verse 41
संक्षुब्धसागराकारः स तदा स्वबलाश्रयात् / निस्तोयमर्णवं कर्तुमियेष रुषितो भृशम्
संक्षुब्धसागराकारः स तदा स्वबलाश्रयात्। निस्तोयमर्णवं कर्तुमियेष रुषितो भृशम्॥
Verse 42
ततो जलमुपस्पृश्य समीपे विजयं धनुः / ततः प्रणम्य मनसा शर्वं रामो महाद्धनुः
ततो जलमुपस्पृश्य समीपे विजयं धनुः। ततः प्रणम्य मनसा शर्वं रामो महाद्धनुः॥
Verse 43
गृहीत्वारोपयामास क्रोधसंरक्तलोचनः / अभिमृश्य धनुःश्रेष्ठं सगुणं भृगुसत्तमः
गृहीत्वारोपयामास क्रोधसंरक्तलोचनः। अभिमृश्य धनुःश्रेष्ठं सगुणं भृगुसत्तमः॥
Verse 44
पश्यतां सर्वभूतानां ज्याघोषमकरोत्तदा / ज्याघोषः शुश्रुवे तस्य दिविस्पृगतिनिष्ठुरः
सर्वभूतानां पश्यतां स तदा ज्याघोषं चकार। तस्य दिविस्पृग्-अतिनिष्ठुरो ज्याघोषः श्रूयते स्म॥
Verse 45
चचाल निखिलायेन सप्तद्वीपार्मवा मही / ततः सरभसं रामश्चापे कालानलोपमम्
सप्तद्वीपार्णववती मही निखिलायेन चचाल। ततः रामः सरभसं चापे कालानलोपमं बभूव॥
Verse 46
सुवर्मपुङ्खं विशिखं संदधे शरसत्तमम् / तस्मिन्नस्त्रं महाघोरं भार्गवं वह्निदैवतम्
सुवर्मपुङ्खं विशिखं शरसत्तमं संदधे। तस्मिन्नस्त्रं महाघोरं भार्गवं वह्निदैवतम्॥
Verse 47
युयोज भृगुशार्दूलः समन्त्राभ्यासमोक्षणम् / ततश्चचाल वसुधा सशैलवनकानना
भृगुशार्दूलः समन्त्राभ्यासमोक्षणं युयोज। ततश्चचाल वसुधा सशैलवनकानना॥
Verse 48
प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः / संधितास्त्रं भृगुश्रेष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनम्
देवासुरमहोरगाः परमं प्रक्षोभं जग्मुः। संधितास्त्रं भृगुश्रेष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनम्॥
Verse 49
दृष्ट्वा संभ्रान्तमनसो बभूवुः सचराचराः / सदिग्दाहभ्रपटलैरभवन्संवृता दिशः
तद् दृष्ट्वा सचराचराः सर्वे संभ्रान्तमानसाः बभूवुः। दिग्दाहभ्रपटलैः सर्वा दिशः समन्तात् संवृताः अभवन्॥
Verse 50
ववुश्च परुषा वाता रजोव्याप्ता महारवाः / मन्दरश्मिरशीतांशुरभूतसंरक्तमण्डलः
परुषा वाता ववुः, रजोव्याप्ता महा-रवाः। मन्दरश्मिः शीतांशुः सं रक्तमण्डलोऽभवत्॥
Verse 51
सोल्कापाताशनिर्वृष्टिर्बभूव रुधिरोदका / किमेतदिति संभ्रान्ता धूमोद्गारातिभीषणम्
सोल्कापाताशनिवृष्टिः रुधिरोदका बभूव। ‘किमेतत्’ इति संभ्रान्ता धूमोद्गारातिभीषणम्॥
Verse 52
अधिरोपितदिव्यास्त्रं प्रचकर्ष महाशरम् / धनुर्विकर्षमाणं तं स्फुरज्ज्वालाग्रसायकम्
अधिरोपितदिव्यास्त्रं महाशरं प्रचकर्ष। धनुर्विकर्षमाणं तं स्फुरज्ज्वालाग्रसायकम्॥
Verse 53
ददृशुर्मुनयो रामं कल्पान्तानलसन्निभम् / आकर्णाकृष्टकोदण्डमण्डलाभ्यं तरस्थितम्
मुनयो रामं ददृशुः कल्पान्तानलसन्निभम्। आकर्णाकृष्टकोदण्डं तरसा स्थितमण्डलम्॥
Verse 54
तस्य प्रतिभयाकारं दुष्प्रापमभवद्वपुः / विकृष्टधनुषस्तस्य रूपमुग्रं रवेरिव
तस्य प्रतिभयाकारं दुष्प्रापं बभूव वपुः। विकृष्टधनुषस्तस्य रूपमुग्रं रवेरिव॥
Verse 55
कल्पान्ते ऽभ्युदितस्येव मण्डलं परिवेषितम् / कल्पान्ताग्नसमज्वालाभीषणं स्फुरतो वपुः
कल्पान्तेऽभ्युदितस्येव मण्डलं परिवेषितम्। कल्पान्ताग्निसमज्वालाभीषणं स्फुरतो वपुः॥
Verse 56
तस्यालक्ष्यत चक्रम्य हरेरिव च मण्डलम् / स्फुरत्क्रोधानलज्वालापरीतस्यातिरौद्रताम्
तस्यालक्ष्यत चक्रम्य हरेरिव च मण्डलम्। स्फुरत्क्रोधानलज्वालापरीतस्यातिरौद्रताम्॥
Verse 57
अवाप विष्णोः स तदा नरसिंहाकृतेरिव / वपुर्विकृष्टचापस्य भृकुटीकुटिलाननम्
अवाप विष्णोः स तदा नरसिंहाकृतेरिव। वपुर्विकृष्टचापस्य भृकुटीकुटिलाननम्॥
Verse 58
रामस्याभूद्भवस्येव दिधक्षोस्त्रिपुरं पुरा / जाज्वल्यमानवपुषं तं दृष्ट्वा सहसा भयात्
रामस्याभूद्भवस्येव दिधक्षोस्त्रिपुरं पुरा। जाज्वल्यमानवपुषं तं दृष्ट्वा सहसा भयात्॥
Verse 59
प्रसीद जय रामेति तुष्टुवुर्मुनयो ऽखिलाः / ततो ऽस्त्राग्निस्फुरद्धूमपटलैः शकलीकृतम्
प्रसीद, जय रामेति—इति सर्वे मुनयः स्तुतिं चक्रुः। ततः शस्त्राग्निस्फुरद्धूमपटलैः सर्वं तत्र शकलीकृतमभवत्॥
Verse 60
बभूव च्छन्नमंभोधेरन्तः पुरमशैषतः / ज्वलदस्त्रानलज्वालाप रितापपराहतः
अम्भोधेरन्तःस्थितं पुरं सर्वतः छन्नमभवत्। ज्वलदस्त्रानलज्वालापरितापपराहतमिव॥
Verse 61
अत्यरिच्यत संभ्रान्तसलिलौघ उदन्वतः / तिमिङ्गिलतिमिग्राहनक्रमत्स्याहिकच्छपाः
उदन्वतः संभ्रान्तः सलिलौघोऽत्यरिच्यत। तत्र तिमिङ्गिल-तिमिग्राह-नक्र-मत्स्य-आहि-कच्छपाः॥
Verse 62
प्रजग्मुः परमामार्त्तिं प्राणिनः सलिलेशयाः / उत्पतन्निपतत्ताम्यन्नानासत्त्वोद्धतोर्मिभिः
सलिलेशयाः प्राणिनः परमामार्त्तिं प्रजग्मुः। उत्पतन्निपतत्ताम्यन्नानासत्त्वोद्धतोर्मिभिः॥
Verse 63
प्रक्षोभं भृशमंभोधिः सहसा समुपागमत् / त्रासरासं च विपुलमंभसा प्लवता सह
अम्भोधिः सहसा भृशं प्रक्षोभं समुपागमत्। प्लवता अम्भसा सह विपुलं त्रासरासं चाभवत्॥
Verse 64
उद्वेलतामितस्तप्ताः सलिलान्तरचारिणः / ततस्तस्माच्छराज्ज्वालाः फूत्कृताशेष भीषणाः
उद्वेलिताः सर्वतो दग्धतप्ताः सलिलान्तरचारिणः प्राणिनः। ततः तस्माच्छरात् फूत्कृताः सर्वाशेषभीषणाः ज्वालाः प्रादुरभवन्॥
Verse 65
निरूपितमिव व्यक्तं निश्चेरुः सर्वतो दिशम् / ततः प्रचण्डपवनैः सर्वतः परिवर्त्तितम्
व्यक्तं निरूपितमिव ताः ज्वालाः सर्वतो दिशं निश्चेरुः। ततः प्रचण्डपवनैः सर्वतः परिवर्त्तितं तदभवत्॥
Verse 66
अग्निज्वालामयं रक्तवितानाभमलक्ष्यत / प्रलयाब्धेरिवात्यर्थमस्त्राग्निव्याकुलांभसः
अस्त्राग्निव्याकुलाम्भसः प्रलयाब्धेरिवात्यर्थं रक्तवितानाभम् अग्निज्वालामयं तद् दृश्यत।
Verse 67
समुद्रिक्ततया तस्य तरङ्गास्तीरमभ्ययुः / अस्त्राग्निविद्धाकुलितजलघोषेण भूयसा
समुद्रिक्ततया तस्य तरङ्गाः तीरम् अभ्ययुः। अस्त्राग्निविद्धाकुलितजलघोषेण भूयसा॥
Verse 68
ककुभो बधिरीकुवन्नलक्ष्यत पयोनिधिः / परितो ऽस्त्रानलज्वालापरिवीतजलाविलः
परितोऽस्त्रानलज्वालापरिवीतजलाविलः पयोनिधिः ककुभो बधिरीकुवन् अलक्ष्यत।
Verse 69
जगाम परमामार्त्तिं सह्यः सद्यस्तदाश्रयः / आकर्णाकृष्टकोदण्डं दृष्ट्वा रामं पयोनिधिः
सद्यः सह्यः तदाश्रयः पयोनिधिः, आकर्णाकृष्टकोदण्डं रामं दृष्ट्वा परमामार्त्तिं जगाम।
Verse 70
विषादमगमत्तीव्रं यमं दृष्ट्वेव पातकी / भयकंपितसर्वाङ्गस्ततो नदनदीपतिः
पातकी यमं दृष्ट्वेव तीव्रं विषादम् अगमत्; भयकम्पितसर्वाङ्गः स नदनदीपतिः।
Verse 71
विहाय सहजं धैर्यं भीरुत्वं समुपागमत् / ततः स्वरूपमास्थाय सर्वाभरणभूषितः
सहजं धैर्यं विहाय भीरुत्वं समुपागमत्; ततः स्वरूपमास्थाय सर्वाभरणभूषितः।
Verse 72
उत्तीर्यमाणः स्वजलं वरुणः प्रत्यदृश्यत / कृताञ्जलिः सार्वहस्तः प्रचेता भार्गवान्तिकम्
स्वजलं उत्तीर्यमाणः वरुणः प्रत्यदृश्यत; कृताञ्जलिः सार्वहस्तः प्रचेता भार्गवान्तिकम्।
Verse 73
त्वरयाभ्यायायौ शीघ्रसायकाद्भीतभीतवत् / अभ्येत्याकृष्टधनुषः स तस्य चरणाब्जयोः
शीघ्रसायकाद् भीतभीतवत् त्वरयाभ्यायायौ; आकृष्टधनुषः तस्य चरणाब्जयोः स अभ्येत्य (पतितः)।
Verse 74
अब्रवीच्च भृशं भीतः संभ्रमाकुलिताक्षरम् / रक्ष मां भृगुशार्दूल कृपया शरणागतम्
स भृशं भीतः संभ्रमाकुलिताक्षरं वचनमब्रवीत्— “हे भृगुशार्दूल! कृपया मां रक्ष; अहं शरणागतः।”
Verse 75
अपराधमिमं राम मया कृतमजानता / स्थितो ऽस्मि तव निर्देशेशाधि किं करवाणि वै
“हे राम! अजानता मया कृतोऽयं अपराधः। अहं तव निर्देशे स्थितोऽस्मि; अधुना किं करवाणि?”
Frequently Asked Questions
A group of Gokarṇa-based sages travel to Mahendra, enter a sanctified āśrama, honor a Bhr̥gu-lineage ascetic, and request his help in recovering or re-establishing a supremely purifying kṣetra/tīrtha that has fallen into the ocean—preparing the ground for a Gaṅgā-related resolution.
Ātithi-satkāra (guest-honoring) is foregrounded: the host properly receives the visiting munis with arghya and pādya and invites their intention, modeling āśrama-dharma as the social technology that authorizes sacred knowledge transmission.
It is chiefly tīrtha-geographic with genealogical legitimation: the problem concerns a displaced sacred site and its tīrtha, while the capacity to resolve it is grounded in the host’s Bhr̥gu lineage and Viṣṇu-aṃśa authority within the Purāṇic world-map.