Adhyaya 56

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५५// जैमिनिरुवाच एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः / संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम्

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीयोपोद्धातपादे सागरोपाख्याने ‘अंशुमतो राज्यप्राप्तिः’ नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच—एतत्ते सगरस्य महात्मनः सर्वं चरितं संक्षेपविस्तराभ्यां कथितं पापनाशनम्।

Verse 2

खण्डों ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः / नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम्

अयं भारतो नाम खण्डः दक्षिणोत्तरमायतः; नवयोजनसाहस्रं तस्य विस्तारपरिमण्डलम्।

Verse 3

पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम् / योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः

तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रैस्तुरङ्गमं मृगयद्भिः योजनानां सहस्रं खात्वा अष्टौ विनिपातिताः।

Verse 4

सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः / ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्

सागरस्य सुतैर्यस्माद् वर्द्धितो मकरालयः; ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्।

Verse 5

ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम् / अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा

ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम्; अब्धिः परिक्षिप्य निजाम्भसा संक्रमयामास।

Verse 6

ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः / इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः

ततः तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः । इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः ॥

Verse 7

गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् / सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः

गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् । सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिमवारिधेः ॥

Verse 8

तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै / वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप

तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै । वसन्ति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप ॥

Verse 9

क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् / तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे

क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे ॥

Verse 10

यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः / निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम्

यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः । निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥

Verse 11

तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह / देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः

तत्-त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह । देव्याः सकलदेवैश्च नित्यं शङ्करो वसति ॥

Verse 12

एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् / नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्

एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् । नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत् ॥

Verse 13

तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते / समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम्

तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते । समीपे वसमानानामपि पुंसां दुरात्मनाम् ॥

Verse 14

महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः / नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन

महता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः । नृणां संजायते राजन् नान्यथा तु कथञ्चन ॥

Verse 15

निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः / म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्

निर्बन्धेन तु ये तस्मिन् प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः । म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम् ॥

Verse 16

स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः / क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्

स्मरणमात्रेणापि यस्य मानवः सर्वैः पापैः प्रमुच्यते, तत् क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्।

Verse 17

स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम् / सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन

एतेषु तीर्थेषु स्नात्वा सदाशिवं च यजन्तः, सिद्धिकामाः केचन मुनयस्तत्र वसन्ति स्म।

Verse 18

कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः / निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि

ये तस्मिन् कामक्रोधविनिर्मुक्ता वीतमत्सराः निवसन्ति, तेऽचिरेणैव तां सिद्धिं प्राप्नुवन्ति हि।

Verse 19

जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः / वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम्

जपहोमरताः शान्ता निपताः ब्रह्मचारिणः ये तस्मिन् वसन्ति, ते हि अभीप्सितां सिद्धिं प्राप्स्यन्ति।

Verse 20

दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम् / अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप

दानहोमजपादि च पितृदेवद्विजार्चनं च, तस्मिन् अन्यस्मात् कोटिगुणितं फलं भवति, नृप।

Verse 21

अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन् क्षेत्रे ऽतिपावने / महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः

अंभोधिसलिले मग्नं तस्मिन् क्षेत्रेऽतिपावने । महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः ॥

Verse 22

सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् / वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम्

सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् । वसन्तस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम् ॥

Verse 23

सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः / राजोवाच / अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः

सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः । राजोवाच । अगस्त्यपीततोयेऽब्धौ परितो राजनन्दनैः ॥

Verse 24

खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने / भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु

खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने । भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रामाकरादिषु ॥

Verse 25

विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु / किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः

विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु । किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः ॥

Verse 26

तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः / कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः / केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे

तत्रैव वा कृच्छ्रात् अवसन्, अथवा ततः अन्यत्र प्रस्थिताः। कियता कालेन अपांनिधिः संपूर्णोऽभूत्? केन प्रकारेण वा, ब्रह्मन्, एतद् मे वदस्व॥

Verse 27

जैमिनिरुवाच अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः

जैमिनिरुवाच—अनूपेषु प्रदेशेषु दुरात्मभिः नाशितेषु॥

Verse 28

जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः / तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः

जनाः तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः। तत्रैव च कृच्छ्रात् केचित् क्षेत्रनिवासिनः अवसन्॥

Verse 29

एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः / बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः

एतस्मिन्नेव काले तु राजन् अंशुमतः सुतः। बभूव भुवि धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः॥

Verse 30

राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः / वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः

तं सम्यक् राज्येऽभिषिच्य अंशुमान् नृपः भुक्तभोगः। मेधावी धृतमानसः तपसे वनं जगाम॥

Verse 31

दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम् / पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन्

ततः श्रीमान् दिलीपः समस्तामिमां पृथिवीं धर्मेण पालयामास, सर्वान् अरिन् विजित्य।

Verse 32

भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः / सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः

तस्य सुतो भगीरथो नाम लोकविश्रुतः आसीत्, सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमान् अमितविक्रमः।

Verse 33

राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ / स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम्

तं राज्येऽभिषिच्य राजा दिलीपोऽपि वनं ययौ; स च उर्वीं सम्यक् विहतकण्टकां पालयन्।

Verse 34

मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा / स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः

स विविधैर्भोगैः दिवि देवपतिर्यथा मुमुदे; स महीपतिः आत्मनः पूर्वं पूर्वजानां चरितं शुश्राव।

Verse 35

निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम् / ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः

विप्रकोपसमुद्भवं घोरं निरये पतनं, ब्रह्मदण्डहतान् सर्वान् पितॄन् श्रुत्वा स अतिदुःखितः।

Verse 36

राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ / स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम्

स राज्ये बन्धुषु भोगेषु वा परमं निर्वेदं जगाम। स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनं जगाम॥

Verse 37

प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः / तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम्

नृपसत्तमः स्वपितॄन् नाकं निनीषुः प्रययौ। महता तपसा पूर्वं कमलोद्भवं आयुषे आराधयामास॥

Verse 38

आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम् / ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च

तं समाराध्य यावदायुर्निजेप्सितं लेभे। ततः महाराज गङ्गां समाराध्य प्रसाद्य च॥

Verse 39

वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति / ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम्

सा दिवः महीं प्रति आगमनं वरं वव्रे। ततस्तां शिरसा धर्तुं तपसा शिवम् आराधयत्॥

Verse 40

स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः / मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः

भक्तवत्सलः स तद्वरं तस्मै प्रददौ। ततः मेरोर्मूर्ध्नः गङ्गा आत्मनः शिरसा पतन्ती॥

Verse 41

सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः / सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी

सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः; सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी।

Verse 42

तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे / चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः

तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे; चुलकोदकवच्छम्भोर्विलीनां शिरसि प्रभोः।

Verse 43

विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम् / स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्

विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम्; स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्।

Verse 44

आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति / सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि

आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति; सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि।

Verse 45

तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः / स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया

तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः; स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया।

Verse 46

मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः / अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः

मग्ने गण्डूषजलवत्सां तां स अशेषतः पपौ। अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवान् स तं पुनः॥

Verse 47

तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः / उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः

तस्मात् प्रसन्नान्नृपतिः लेमे गङ्गां महात्मनः। सुचिरं तत्रोषित्वा सा तस्य जठराद् विनिसृता॥

Verse 48

प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि / भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः

प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि। भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितṝणामशेषतः॥

Verse 49

निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा / ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्

निजाम्भसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा। ततस्तदम्भसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्॥

Verse 50

निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः / एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी

निरयात् सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः। एवं सा सागरान् सर्वान् दिवं नीत्वा महानदी॥

Verse 51

तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम् / सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम्

तेनैव मार्गेण शीघ्रं प्रयाता पूर्वसागरम्। सेनोर्मूर्ध्नः चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्दिशम्॥

Verse 52

चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम् / सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि

चतुर्भेदतया चाभूत् तस्या नाम्नां चतुष्टयम्। सीता च अलकनन्दा च सुचक्षुः भद्रवत्यपि॥

Verse 53

अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि / गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन्

अगस्त्यपीतसलिलात् चिरं शुष्कोदका अपि। गङ्गाम्भसा पुनः पूर्णाः चत्वारोऽम्बुधयोऽभवन्॥

Verse 54

पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते / अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः

पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते। अन्तर्हिताभवन् देशा बहवस्तत्समीपगाः॥

Verse 55

समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः / इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप

समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः। इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप॥

Verse 56

गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव / अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत्

गोकर्णमिति यत्क्षेत्रं पूर्वं तवोक्तं, तदर्मवोपात्तवर्त्तित्वात् समुद्रेऽन्तर्धिमगमत्।

Verse 57

ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः / सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप

ततः तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः। सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप॥