Adhyaya 52

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरिते ऽसमञ्जसत्यागो नामैकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५१// जैमिनिरुवाच त्यक्त्वा पुत्रं स धर्मात्मा सगरः प्रेम तद्गतम् / धर्मशीले तदा वाले चकारांशुमति प्रभुः

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे सगरचरिते ‘असमञ्जसत्याग’ नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच—पुत्रं त्यक्त्वा स धर्मात्मा सगरः तस्मिन् प्रेम न्यधात्; धर्मशीले तदा बालेऽंशुमति प्रभुः स्नेहं चकार।

Verse 2

एतस्मिन्नेव काले तु सुमत्यास्तनया नृप / ववृधुः सघशः सर्वे परस्परमनुव्रताः

एतस्मिन्नेव काले तु, सुमत्याः तनयाः नृप, सर्वे सघशः परस्परमनुव्रताः ववृधुः।

Verse 3

वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः / अधर्मशीला नितरामेकघर्माण एव च

वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः। अधर्मशीला नितरां एकघर्माण एव च।

Verse 4

एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः / अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः

एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः । अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः ॥

Verse 5

विनयाचा रसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः / बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः

विनयाचारसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः । बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः ॥

Verse 6

विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम् / निःस्वाध्याय वषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः

विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम् । निःस्वाध्यायवषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः ॥

Verse 7

विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः / प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः

विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः । प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः ॥

Verse 8

धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला / तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम्

धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला । तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम् ॥

Verse 9

हव्यकव्यपरिभ्रष्टास्त्रिदशाः पितृभिः सह / दुःशेन महाताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः

हव्यकव्यपरिभ्रष्टाः त्रिदशाः पितृभिः सह । दुःशेन महताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः ॥

Verse 10

तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः / शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम्

तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः । शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम् ॥

Verse 11

तच्छ्रत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः / क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः ॥

Verse 12

देवाःशृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम / विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेमैव सागरा नात्र संशयः

देवाः शृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम । विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेणैव सागरा नात्र संशयः ॥

Verse 13

कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते / निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता

कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते । निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता ॥

Verse 14

तस्माद्युष्मद्धितार्थाय यद्वक्ष्यामि सुरोत्तमाः / सर्वैर्भवद्भिरधुना तत्कर्त्तव्यमतं द्रितैः

तस्माद् युष्मद्धितार्थाय यद् वक्ष्यामि सुरोत्तमाः। सर्वैर्भवद्भिरधुना तत् कर्तव्यम् अतन्द्रितैः॥

Verse 15

विष्णोरंशेन भगवान्कपिलो जयतां वरः / जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरो भुवि

विष्णोरंशेन भगवान् कपिलो जयतां वरः। जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरः भुवि॥

Verse 16

अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि / ध्यायन्नास्ते ऽधुनांऽभोधावेकान्ते तत्र कुत्र चित्

अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि। ध्यायन्नास्तेऽधुनाम्भोधौ एकान्ते तत्र कुत्रचित्॥

Verse 17

गत्वा यूयं ममादेशात्कपिलं मुनिपुङ्गवम् / ध्यानाव सानमिच्छन्तस्तिष्ठध्वं तदुपह्वरे

गत्वा यूयं ममादेशात् कपिलं मुनिपुङ्गवम्। ध्यानावसानम् इच्छन्तस् तिष्ठध्वं तदुपह्वरे॥

Verse 18

समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायमशेषतः / नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति

समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायम् अशेषतः। नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति॥

Verse 19

समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात्सागरैः कृतः / कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः

समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात् सागरैः कृतः। कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः॥

Verse 20

जैमिनिरुवाच इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम् / गत्वा तं विबुधश्रेष्टं ते कृताञ्जलयो ऽब्रुवन्

जैमिनिरुवाच— इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम्। गत्वा तं विबुधश्रेष्ठं ते कृताञ्जलयोऽब्रुवन्॥

Verse 21

देवा ऊचुः प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः / उपद्रुतं जगत्सर्वंसागरैः संप्रणश्यति

देवा ऊचुः— प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः। उपद्रुतं जगत्सर्वं सागरैः संप्रणश्यति॥

Verse 22

त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः / विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः

त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः। विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः॥

Verse 23

पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम् / स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः

पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम्। स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः॥

Verse 24

मनसैव जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुमेव च / विधातुं स्वेच्छया ब्रह्मन्भवाञ्छक्रोत्यसंशयम्

मनसैव त्वं जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुं च तथा स्वेच्छया विधातुं समर्थोऽसि, ब्रह्मन्—असंशयम्।

Verse 25

त्वं नो धाता विधाता च त्वं गुरुस्त्वं परायणम् / परित्राता त्वमस्माकं विनिवर्त्तय चापदम्

त्वं नो धाता विधाता च; त्वं गुरुः, त्वमेव परायणम्। त्वमेवास्माकं परित्राता; चापदं विनिवर्तय।

Verse 26

शरणं भव विप्रेन्द्र विप्रेद्राणां विशेषतः / सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम्

शरणं भव विप्रेन्द्र, विप्राणां विशेषतः; सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम्।

Verse 27

ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम् / त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत

ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम्; त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत।

Verse 28

न चेदकाले भगवन्विनङ्क्ष्यत्यखिलं जगत् / जैमिनिरुवाच इत्युक्तः सकलैर्देवैरुन्मील्य नयने शनैः

यदि त्वं भगवन् अकाले न निवारयसि, तर्ह्यखिलं जगद्विनङ्क्ष्यति। इत्युक्तः सर्वदेवैः—जैमिनिरुवाच—स शनैर्नयने उन्मील्य।

Verse 29

विलोक्य तानुवाचेदं कपिलः सूनृतं वचः / स्वकर्मणैव निर्दग्धाः प्रविनङ्क्ष्यन्ति सागराः

तान् विलोक्य कपिलः सूनृतं वच इदम् उवाच— स्वकर्मणैव निर्दग्धाः सागराः प्रविनङ्क्ष्यन्ति।

Verse 30

काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत्परिपाल्यताम् / अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम्

काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत् परिपाल्यताम्; अहं तु तेषां दुरात्मनां विनाशाय कारणं भविष्यामि।

Verse 31

भविष्यामि सुरश्रेष्ठा भवतामर्थसिद्धये / मम क्रोधाग्नि विप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः

भविष्यामि सुरश्रेष्ठाः भवतामर्थसिद्धये; मम क्रोधाग्निना विप्लुष्टाः पापचेतसः सागराः।

Verse 32

भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः / तस्माद्गतज्वरा देवा लोकाश्चैवाकुतोभयाः

भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः; तस्मात् गतज्वराः देवाः लोकाश्चैवाकुतोभयाः।

Verse 33

भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम् / तद्यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति

भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम्; तद् यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति।

Verse 34

कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं ततो ऽभीष्टमवाप्स्यथ / कपिलेनैवमुक्तास्ते देवाः सर्वे सवासवाः

किञ्चित्कालं प्रतीक्षध्वं, ततः स्वाभीष्टं प्राप्स्यथ। इति कपिलेनोक्ताः सर्वे देवाः सवासवाः।

Verse 35

तं प्रणम्य ततो जग्मुः प्रतीताग्निदिवं प्रति / एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः

तं प्रणम्य ततः सर्वे जग्मुः प्रतीताः स्वर्गं प्रति। एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः।

Verse 36

वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं चक्रे मनोरथम् / आहृत्य सर्वसंभारान्वसिष्ठानुमते तदा

वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं स मनोरथं चकार। वसिष्ठानुमते तदा सर्वसंभारान् आहृत्य।

Verse 37

और्वाद्यैः सहितो विप्रैर्यथावद्दीक्षितो ऽभवत् / दीक्षां प्रविष्टो नृपतिर्हयसंचारणाय वै

और्वाद्यैः सहितैर्विप्रैः यथावत् स दीक्षितोऽभवत्। दीक्षां प्रविष्टो नृपतिः हयसंचारणाय वै।

Verse 38

पुत्रान्सर्वान्समाहूय संदिदेश महयशाः / संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले

पुत्रान् सर्वान् समाहूय स महायशाः संदिदेश। संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले।

Verse 39

क्षिप्रं ममान्तिकं पुत्राः पुनराहर्तुमर्हथ / जैमिनिरुवाच ततस्ते पितुरादेशात्तमादाय तुरङ्गमम्

क्षिप्रं मम समीपं, पुत्राः, पुनराहर्तुमर्हथ। जैमिनिरुवाच—ततस्ते पितुरादेशात् तं तुरङ्गमादाय जग्मुः।

Verse 40

परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले / विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तिततः

परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले। विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तितः॥

Verse 41

न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च / पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता

न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च। पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता॥

Verse 42

नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः / ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणांबुधौ

नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः। ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणाम्बुधौ॥

Verse 43

भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम्

भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम्।