Adhyaya 50
सगरदिग्विजयः (Sagara’s World-Conquest / Digvijaya)
अध्यायः कोलोफोनेन आरभ्य जैमिनिना कथितं सगरस्य आदर्शराज्यवर्णनं प्रवर्तते। स सप्तद्वीपवतीं पृथिवीं धर्मेण पालयन् राजधर्मं लोकस्य स्थैर्यकारणं करोति—चतुर्वर्णान् स्वस्वधर्मेषु स्थापयति, जितेन्द्रियः प्रजाः रक्षति, यथाश्रेष्ठानुवर्त्तिनं सदाचारं प्रवर्तयति। तस्मिन् राज्ये अकालमृत्योरभावः, क्षेमसमृद्धिः, असंख्यनगरग्रामेषु चातुर्वर्ण्यजननिवासः, सर्वकर्मणां सिद्धिः च वर्ण्यते। प्रजासु राजभक्तिः, उत्सवः, सौहार्दं, दारिद्र्यरोगलोभाभावः, गुरुपूजा, विद्याप्रीतिः, सत्यनिष्ठा, निन्दाभयम्, दुष्टसङ्गपरिहारः च दृश्यते। ऋतूनां नियमितता, कृषिसमृद्धिः च उपसंहरति; एषोऽध्यायः धर्मराज्यस्य आदर्शरूपं भू-सम्पदाभ्यां सह दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरदिग्विजयो नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ४९// जैमिनिरुवाच एवं स राजा विधिवत्पालयामास मेदिनीम् / सप्तद्वीपवतीं सम्यक्साक्षाद्धर्म इवापरः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘सगरदिग्विजय’नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच—एवं स राजा विधिवत् सप्तद्वीपवतीं मेदिनीं सम्यक् पालयामास, साक्षाद् धर्म इवापरः।
Verse 2
ब्राह्मणादींस्तथा वर्णान्स्वेस्वे धर्मे पृथक्पृथक् / स्थापयित्वा यथान्यायं ररक्षाव्याहतेन्द्रियः
ब्राह्मणादीन् तथा वर्णान् स्वेष्वेव धर्मेषु पृथक् पृथक् स्थापयित्वा यथान्यायं, अव्याहतेन्द्रियः स रराजा ररक्ष।
Verse 3
प्रजाश्च सर्ववर्णेषु यथाश्रेष्ठानुवर्त्तिनः / वर्णाश्चैवानुलोम्येन तद्वदर्थेषु च क्रमात्
प्रजाश्च सर्ववर्णेषु यथाश्रेष्ठानुवर्त्तिनः, वर्णाश्चैव अनुलोम्येन तद्वदर्थेषु च क्रमात्।
Verse 4
न सति स्थविरे बालं मृत्युरभयुपगच्छति / सर्ववर्णेषु भूपाले महीं तस्मिन्प्रशासति
न सति स्थविरे बालं मृत्युरभ्युपगच्छति, सर्ववर्णेषु भूपाले महीं तस्मिन् प्रशासति।
Verse 5
स्फीतान्यपेतबाधानि तदा राष्ट्राणि कृत्स्नशः / तेष्वसंख्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यजनावृताः
स्फीतान्यपेतबाधानि तदा राष्ट्राणि कृत्स्नशः, तेष्वसंख्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यजनावृताः।
Verse 6
ते चासंख्यागृहग्रामशतोपेता विभागशः / देशाश्चावासभुयिष्टा नृपे तस्मिन्प्रशासति
ते चासंख्यगृहग्रामशतसमूहा विभागशः स्थिताः। तस्मिन् नृपे प्रशासति देशाश्चावासबहुला बभूवुः॥
Verse 7
अनाश्रमी द्विजः कश्चिन्न बभूव तदाभुवि / प्रजानां सर्ववर्णेषु प्रारंभाः फलदायिनः
तदाभुवि कश्चिदपि द्विजोऽनाश्रमी न बभूव। प्रजानां सर्ववर्णेषु प्रारम्भाः फलदायिनोऽभवन्॥
Verse 8
स्वोचितान्येव कर्माणि प्रारभन्ते च मानवाः / पुरुषार्थोपपन्नानि कर्माणि च तदा नृणाम्
मानवाः स्वोचितान्येव कर्माणि प्रारभन्ते स्म। तदा नृणां कर्माणि पुरुषार्थोपपन्नानि बभूवुः॥
Verse 9
महोत्सवसमुद्युक्ताः पुरग्रामव्रजाकराः / अन्योन्यप्रियकामाश्च राजभक्तिसमन्विताः
पुरग्रामव्रजजनाः महोत्सवेषु समुद्युक्ताः। अन्योन्यप्रियकामाश्च राजभक्तिसमन्विताः॥
Verse 10
ननिन्दितो ऽभिशस्तो वा दरिद्रो व्याधितो ऽपि वा / प्रजासु कश्चिल्लुब्धो वा कृपणो वापि नाभवत्
प्रजासु कश्चिदपि न निन्दितो नाभिशस्तो न दरिद्रो न व्याधितोऽपि। न च कश्चिल्लुब्धो न कृपणोऽपि बभूव॥
Verse 11
जनाः परगुणप्रीताः स्वसंपर्काभिकाङ्क्षिणाः / गुरुषु प्रणता नित्यं सद्विद्याव्यसनादृताः
जनाः परगुणप्रीताः स्वसंपर्काभिकाङ्क्षिणः। गुरुषु नित्यं प्रणताः सद्विद्याव्यसनादृताः॥
Verse 12
परापवादभीताश्च स्वदाररतयो ऽनिशम् / निसर्गात्खलसंसर्गविरता धर्मतत्पराः
परापवादभीताश्च स्वदाररतयोऽनिशम्। निसर्गात्खलसंसर्गविरता धर्मतत्पराः॥
Verse 13
आस्तिकाः सर्वशो ऽभूवन् प्रजास्तस्मिन्प्रशासति / एवं सुबाहुतन्ये स्वप्रतापार्जितां महीम्
आस्तिकाः सर्वशोऽभूवन् प्रजास्तस्मिन्प्रशासति। एवं सुबाहुतन्ये स्वप्रतापार्जितां महीम्॥
Verse 14
ऋतवश्च महाभाग यथाकालानुवर्तिनः / शालिभूयिष्ठसस्याढ्या सदैव सकला मही
ऋतवश्च महाभाग यथाकालानुवर्तिनः। शालिभूयिष्ठसस्याढ्या सदैव सकला मही॥
Verse 15
बभूव नृपशार्दूले तस्मिन् राज्यानि शासति
बभूव नृपशार्दूले तस्मिन् राज्यानि शासति॥
Verse 16
यस्याष्टादशमण्डलाधिपतिभिः सेवार्थमभ्यागतैः प्रख्यातोरुपराक्रमैर्नृपशतैर्मूर्द्धाभिषिक्तैः पृथक् / संविष्टैर्मणिविष्टरेषु नितरामध्यास्यमानामरैः शक्रस्येव विराजते दिवि सभा रत्नप्रभोद्भासिता
यस्य दिवि रत्नप्रभया उद्भासिता सभा शक्रसभेव विराजते; अष्टादशमण्डलाधिपतयः सेवायै समागताः, प्रख्यातपराक्रमैः मूर्धाभिषिक्तैः नृपशतैः पृथक्, मणिविष्टरेषु उपविष्टैः अमरैः नितरामध्यास्यमाना।
Verse 17
संकेताविषयान्तराभ्युपगमाः सर्वे ऽपि सोपायनाः कृत्वा सैन्यनिवेशनानि परितः पुर्याः पृथक् पार्थिवाः / द्रष्टुं काङ्क्षितराजकाः सतनयाविज्ञापयन्तो मुहुर्द्वास्थैरेव नरेश्वराय सुचिरं वत्स्यन्तमन्तःपुरे
सर्वेऽपि पार्थिवाः संकेतविषयान्तराभ्युपगमान् सोपायनान् कृत्वा, पुर्याः परितः पृथक् सैन्यनिवेशनानि विधाय; काङ्क्षितराजदर्शनाः सतनयाः मुहुः द्वास्थैरेव नरेश्वराय विज्ञापयन्तः, स चिरं अन्तःपुरे वत्स्यन् इव।
Verse 18
नमन्नरेद्रमुकुटश्रेणीनामतिघर्षणात् / किणीकृतौ विराजेते चरणौ तस्य भूभुजः
नमन्नरेन्द्रमुकुटश्रेणीनामतिघर्षणात् तस्य भूभुजः चरणौ किणीकृतौ विराजेते।
Verse 19
सेवागतनरेद्रौघविनिकीर्णैः समन्ततः / रत्नैर्भाति सभा तस्य गुहा सोमे रवी यथा
सेवागतनरेन्द्रौघविनिकीर्णैः समन्ततः रत्नैः तस्य सभा भाति—गुहा सोमे रवी यथा।
Verse 20
एवं स राजा धर्मेण भानुवंशशिखामणिः / अनन्यशासनामुर्वीमन्वशासदरिन्दमः
एवं स राजा धर्मेण भानुवंशशिखामणिः, अरिन्दमः, अनन्यशासनामुर्वीम् अन्वशासत्।
Verse 21
इत्थं पालयतः पृथ्वीं सगरस्य महीपतेः / न चापपात मुत् पुत्रमुखालोकनजृंभिता
एवं सगरो महीपतिः पृथ्वीं पालयन्, पुत्रमुखदर्शनजन्यहर्षोत्फुल्लो न कदापि पतितोऽभवत्।
Verse 22
विना तां दुःखितो ऽत्यर्थं चितयामास नैकधा / अहो कष्टमपुत्रो ऽहमस्मिन्वंशे ध्रुवं तु यत्
तां विना स अत्यन्तं दुःखितः पुनः पुनश्चिन्तयामास—“अहो, कष्टम्! अस्मिन् वंशेऽहं ध्रुवमपुत्रोऽस्मि।”
Verse 23
प्रयान्ति नूनमस्माकं पितरः पिण्डविप्लवम् / निरयादपि सत्पुत्रे संजाते पितरः किल
नूनम् अस्माकं पितरः पिण्डोदकक्रियाविघातं प्राप्नुवन्ति; सत्पुत्रे जात एव पितरः किल निरयादपि मुच्यन्ते।
Verse 24
प्रीत्या प्रयान्ति तद्गेहं जातकर्मक्रियोत्सुकाः / महता सुकृतेनापि संप्राप्तस्य दिवं किल
ते प्रीत्या तस्य गृहमागच्छन्ति, जातकर्मादिकर्मसु कर्तुमुत्सुकाः; महता सुकृतेन दिवं प्राप्तस्यापि तथा किल।
Verse 25
अपुत्रस्यामराः स्वर्गे द्वारं नोद्धाटयन्ति हि / पिता तु लोकमुभयोः स्वर्लोकं तत्पितामहाः
अपुत्रस्य हि स्वर्गेऽमराः द्वारं नोद्धाटयन्ति; पिता तु उभयलोकयोः स्थानं लभते, तत्पितामहाः स्वर्लोकं प्राप्नुवन्ति।
Verse 26
जेष्यन्ति किल सत्पुत्रे जाते वंशद्वये ऽपि च / अनपत्यतयाहं तु पुत्रिणां या भवेद्गतिः
सत्पुत्रे जाते किल वंशद्वयेऽपि जयः स्यात्; अहं तु अनपत्यतया पुत्रिणां या गतिः सा भवामि।
Verse 27
न तां प्राप्क्यामि वै नूनं सुदुर्लभतरा हि सा / पदादैन्द्रात्किलाभिन्नमृद्धं राज्यमखण्डितम्
तां गतिं वै नूनं न प्राप्स्यामि, सा हि सुदुर्लभतरा; ऐन्द्रपदात् किलाभिन्नं समृद्धं राज्यं अखण्डितम्।
Verse 28
मम यत्तदपुण्यस्य याति निष्फलतामिह / इदं मत्पूर्वजैरेव सिंहासनमधिष्ठितम्
मम यदपुण्यस्य कर्म इह निष्फलतां याति; इदं सिंहासनं मत्पूर्वजैरेव अधिष्ठितम्।
Verse 29
अपुत्रत्वेन राज्यं च पराधीनत्वमेष्यति / तस्मादौर्वाश्रममहं गत्वा तं मुनिपुङ्गवम्
अपुत्रत्वेन राज्यं च पराधीनत्वम् एष्यति; तस्मात् और्वाश्रमं गत्वा तं मुनिपुङ्गवम्।
Verse 30
प्रसादयिष्ये पुत्रार्थं भार्याभ्यां सहितो ऽधुना / गत्वा तस्मै त्वपुत्रत्वं विनिवेद्य महात्मने
अधुना भार्याभ्यां सहितः पुत्रार्थं प्रसादयिष्ये; गत्वा तस्मै महात्मने अपुत्रत्वं विनिवेद्य।
Verse 31
स यद्वक्ष्यति तत्सर्वं करिष्ये नात्र संशयः / इति सञ्चिन्त्य मनसा सगरोराजसत्तमः
स यद्वक्ष्यति तत्सर्वं करिष्ये नात्र संशयः—इति मनसा सञ्चिन्त्य सगरो राजसत्तमः।
Verse 32
इत्येष कृत्यविद्राजन्गन्तुमौर्वाश्रमं प्रति / स मन्त्रिप्रवरे राज्यं प्रतिष्ठाप्य ततो वनम्
इत्येष कृत्यविद्राजन् गन्तुमौर्वाश्रमं प्रति। स मन्त्रिप्रवरे राज्यं प्रतिष्ठाप्य ततो वनम्॥
Verse 33
प्रययौ रथमारुह्य भार्याभ्यां सहितो मुदा / जगाम रथघोषेण मेघनादातिशङ्किभिः
प्रययौ रथमारुह्य भार्याभ्यां सहितो मुदा। जगाम रथघोषेण मेघनादातिशङ्किभिः॥
Verse 34
स्तब्धेक्षणैर्लक्ष्यमाणो मार्गोपान्ते शिखण्डिभिः / प्रियाभ्यां दर्शयन्राजन्सारङ्गांस्तिमितेक्षणान्
स्तब्धेक्षणैर्लक्ष्यमाणो मार्गोपान्ते शिखण्डिभिः। प्रियाभ्यां दर्शयन् राजन् सारङ्गांस्तिमितेक्षणान्॥
Verse 35
क्षममूर्ध्वमुखान्सद्यः पलायनपरान्पुनः / वृक्षान्पुष्पफलोपेतान्विलोक्य मुदितो ऽभवत्
क्षममूर्ध्वमुखान् सद्यः पलायनपरान् पुनः। वृक्षान् पुष्पफलोपेतान् विलोक्य मुदितोऽभवत्॥
Verse 36
अम्लानकुसुमैः स्वादुफलैः शाद्वलभूमिकैः / सुस्निग्धपल्लवच्छायैरभितः संभृतं नगैः
अम्लानकुसुमैः स्वादुफलैः शाद्वलभूमिकैः, सुस्निग्धपल्लवच्छायैरभितः संभृतं नगैः।
Verse 37
चूताग्रपल्लवास्वादस्निग्धकण्ठपिकारवैः / श्रोत्राभिरामजनकैस्संघुष्टं सर्वतोदिशम्
चूताग्रपल्लवास्वादस्निग्धकण्ठपिकारवैः, श्रोत्राभिरामजनकैः संघुष्टं सर्वतोदिशम्।
Verse 38
सर्वर्तुकुसुमोपेतं भ्रमद्भ्रमरमण्डितम् / प्रसूनस्तबकानम्रबल्लरीवेल्लितद्रुमम्
सर्वर्तुकुसुमोपेतं भ्रमद्भ्रमरमण्डितम्, प्रसूनस्तबकानम्रबल्लरीवेल्लितद्रुमम्।
Verse 39
कपियूथसमाक्रान्तव नस्पतिशतावृतम् / उन्मत्तशिखिसारङ्गकूजत्पक्षिगणान्वितम्
कपियूथसमाक्रान्तं वनस्पतिशतावृतम्, उन्मत्तशिखिसारङ्गकूजत्पक्षिगणान्वितम्।
Verse 40
गायद्विद्याधरवधूगीतिकासुमनोहरम् / संचरत्किन्नरीद्वन्द्वविराजद्वनगह्वरम्
गायद्विद्याधरवधूगीतिकासुमनोहरम्, संचरत्किन्नरीद्वन्द्वविराजद्वनगह्वरम्।
Verse 41
हंससारसचक्राह्वकारण्डवशुकादिभिः / सुस्वरैरावृतोपान्तैः सरोभिः परिवारितम्
हंससारसचक्राह्वकारण्डवशुकादिभिः सुस्वरैः पक्षिभिरावृतोपान्तैः सरोभिः परिवेष्टितम्।
Verse 42
सरः स्वंबुज कह्लारकुमुदोत्पलराशिषु / शनैः परिवहन्मन्दमारुतापूर्णदिङ्मुखम्
सरः स्वम्बुजकह्लारकुमुदोत्पलराशिषु शनैः परिवहन्मन्दमारुतैः पूर्णदिङ्मुखम्।
Verse 43
एवंविधगुणोपेतमधिगाह्य तपोवनम् / गच्छन्रथेनाथ नृपः प्रहर्षं परमं ययौ
एवंविधगुणोपेतं तपोवनमधिगाह्य नृपोऽथ रथेन गच्छन् परमं प्रहर्षं ययौ।
Verse 44
उपशान्ताशयः सो ऽथ संप्राप्याश्रममण्डलम् / भार्याभ्यां सहितः श्रीमान्वाहादवरुरोह वै
उपशान्ताशयः सोऽथ संप्राप्याश्रममण्डलं भार्याभ्यां सहितः श्रीमान् वाहादवरुरोह वै।
Verse 45
धुर्यान्विश्रामयेत्युक्त्वा यन्तारमवनीपतिः / आससादाश्रमोपान्तं महर्षेर्भावितात्मनः
धुर्यान् विश्रामयेत्युक्त्वा यन्तारम् अवनीपतिः आससादाश्रमोपान्तं महर्षेर्भावितात्मनः।
Verse 46
स श्रुत्वा मुनिशिष्येभ्यः कृतनित्यक्रियादरम् / मुनिं द्रष्टुं विनीतात्मा प्रविवेशाश्रमं तदा
स मुनिशिष्येभ्यः श्रुत्वा नित्यकर्मसु आदरं कृतवान्; विनीतात्मा तदा मुनिं द्रष्टुं आश्रमं प्रविवेश।
Verse 47
मुनिमध्ये समासीनमृषिवृन्दैः समन्वितम् / ननाम शिरसा राजा भार्याभ्यां सहितो मुदा
मुनिमध्ये समासीनं ऋषिवृन्दैः समन्वितम्; राजा भार्याभ्यां सहितो मुदा शिरसा ननाम।
Verse 48
कृतप्रणामं नृपतिमृषिरौर्वः प्रतापवान् / उपविशेति प्रेम्णा वै सह ताभ्यां समादिशत्
कृतप्रणामं नृपतिं प्रतापवान् ऋषिरौर्वः; ताभ्यां सह प्रेम्णा ‘उपविश’ इति समादिशत्।
Verse 49
अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामुनिः / आतिथ्येन च वन्येन सभार्यं तमतोषयत्
महामुनिः अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक् पूजयित्वा; वन्येन च आतिथ्येन सभार्यं तं अतोषयत्।
Verse 50
अथातिथ्योपविश्रान्तं प्रणम्या सीनमग्रतः / राजानमब्रवीदौर्वः शनैर्मृद्वक्षरं वचः
अथ आतिथ्योपविश्रान्तं राजानं प्रणम्य अग्रतः आसीनः; और्वः शनैः मृद्वक्षरं वचः अब्रवीत्।
Verse 51
कुशलं ननु ते राज्ये बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च / अपिधर्मेण सकलाः प्रजास्त्वं परिरक्षसि
कुशलं ननु ते राज्ये बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च। अपिधर्मेण सकलाः प्रजास्त्वं परिरक्षसि॥
Verse 52
अपि जेतुं त्रिवर्गं त्वमुपायैः सम्यगीहसे / फलन्ति हि गुणास्तुभ्यं त्वया सम्यक्प्रचोदिताः
अपि जेतुं त्रिवर्गं त्वमुपायैः सम्यगीहसे। फलन्ति हि गुणास्तुभ्यं त्वया सम्यक्प्रचोदिताः॥
Verse 53
दिष्ट्यात्वया जिताः सर्वे रिपवो नृपसत्तम / दिष्ट्या च सकलं राज्यं त्वया धर्मेण रक्ष्यते
दिष्ट्यात्वया जिताः सर्वे रिपवो नृपसत्तम। दिष्ट्या च सकलं राज्यं त्वया धर्मेण रक्ष्यते॥
Verse 54
धर्म एव स्थितिर्येषां तेषां नास्त्यत्रविप्लवः / न तं रक्षति किं धर्मः स्वयं येनाभिरक्षितः
धर्म एव स्थितिर्येषां तेषां नास्त्यत्रविप्लवः। न तं रक्षति किं धर्मः स्वयं येनाभिरक्षितः॥
Verse 55
पूर्वमेवाहमश्रौषं विजित्य सकलां महीम् / सबलोनगरीं प्राप्तः कृतदारो भवानिति
पूर्वमेवाहमश्रौषं विजित्य सकलां महीम्। सबलोनगरीं प्राप्तः कृतदारो भवानिति॥
Verse 56
राज्ञां तु प्रवरो धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् / भवन्ति सुखिनो नूनं तेनैवेह परत्र च
राज्ञां श्रेष्ठो धर्मो यत् प्रजापरिपालनम्; तेनैव नूनं प्रजाः सुखिनो भवन्ति इह परत्र च।
Verse 57
स भवान्राज्य भरणं परित्यज्य मदन्तिकम् / भार्याभ्यां सहितो राजन्समायातो ऽसि मे वद
स भवान् राज्यभरणं परित्यज्य मम अन्तिकम्; भार्याभ्यां सहितो राजन् समायातोऽसि—मे वद।
Verse 58
जैमिनिरुवाच एवमुक्तस्तु मुनिना सगरो राजसत्तमः / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह तं मधुरं वचः
जैमिनिरुवाच—एवमुक्तस्तु मुनिना सगरो राजसत्तमः; कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह तं मधुरं वचः।
Frequently Asked Questions
It presents an idealized portrait of King Sagara’s governance: establishing varṇa-specific duties, protecting the realm, and generating social harmony and prosperity across the saptadvīpa earth.
Vaṃśānucarita is foregrounded through the king-centered historical-ethical narrative; cosmology appears as a framing epithet (“saptadvīpavatī medinī”) rather than as a measurement-driven bhuvana-kośa section.
No. The sampled material is not Lalitopākhyāna; it is rajadharma and social-order narration centered on Sagara, without Shakta battle-myths, vidyā/yantra exposition, or Bhāṇḍāsura motifs.