Adhyaya 44
Bhārgava-Charita: Rāma (Paraśurāma) Returns to Jamadagni’s Āśrama
अध्याये वसिष्ठो राजानं प्रति भृगुवंशकथां प्रवर्तयति। अकृतव्रणो रामः (परशुरामः) मनुष्यवासान् सञ्चरन् दृश्यते; तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः प्राणरक्षणार्थं सर्वत्र निलीयन्ते। स जमदग्नेः शान्ताश्रमं प्राप्नोति, यत्र सिंहमृगयोः सर्पमूषकयोश्च वैरं प्रशाम्य सहवासः, अग्निहोत्रधूमः समुत्थितः, मयूराः क्रोशन्ति नृत्यन्ति, सायं सूर्याभिमुखं जलाञ्जलयः क्रियन्ते। तत्र ब्रह्मचारिव्रतधारिणो विद्यार्थिनो वेदशास्त्राध्ययननिरताः। आश्रमं प्रविश्य रामो द्विजैर्द्विजात्मजैश्च जयशब्दैर्नमस्कारैश्च पूज्यते। स जमदग्निं दृष्ट्वा अष्टाङ्गप्रणामं कृत्वा ‘अहं पितुः सेवकः’ इति निवेदयति, ततः मातरं वन्दते। कार्त्तवीर्यस्य पराजयं वधं च निवेद्य, ऋष्यपराधदण्डरूपेण धर्मतः प्रतिकारः कृत इति दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४३// वसिष्ठ उवाच राजन्नेवं भृगुर्विद्वान्पश्यञ्जनपदान्बहून् / समाजगाम धर्मात्माकृतव्रणसमन्वितः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—राजन्, एवं भृगुर्विद्वान् बहून् जनपदान् पश्यन् धर्मात्मा कृतव्रणसमन्वितः समाजगाम।
Verse 2
निलिल्युः क्षत्त्रियाः सर्वे यत्र तत्र निरीक्ष्य तम् / व्रजन्तं भार्गवं मार्गे प्राणरक्षणतत्पराः
निलिल्युः क्षत्रियाः सर्वे यत्र तत्र निरीक्ष्य तम्। व्रजन्तं भार्गवं मार्गे प्राणरक्षणतत्पराः॥
Verse 3
अथाससाद राजेन्द्र रामः स्वपितुराश्रमम् / शान्तसत्त्वसमाकीर्णं वेदध्त्रनिनिनादितम्
अथाससाद राजेन्द्र रामः स्वपितुराश्रमम्। शान्तसत्त्वसमाकीर्णं वेदध्वनिनिनादितम्॥
Verse 4
यत्र सिंहा मृगा गावो नागमार्ज्जारमूषकाः / समं च रन्ति संहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुदूरतः
यत्र सिंहा मृगा गावो नागमार्जारमूषकाः। समं च रन्ति संहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुदूरतः॥
Verse 5
यत्र धूमं समीक्ष्यैव ह्यग्निहोत्रसमुद्भवम् / उन्नदन्ति मयूराश्च नृत्यन्ति च महीपने
यत्र धूमं समीक्ष्यैव ह्यग्निहोत्रसमुद्भवम्। उन्नदन्ति मयूराश्च नृत्यन्ति च महीपने॥
Verse 6
यत्र सायन्तने काले सूर्यस्याभिमुखं द्विजैः / जलाञ्जलीन्प्रक्षिपद्भिः क्रियते भूर्चलाविला
यत्र सायन्तने काले द्विजाः सूर्याभिमुखाः स्थिताः । जलाञ्जलीन् प्रक्षिपन्तो भूमिं चलाविलां कुर्वन्ति ॥
Verse 7
यत्रान्तेवासिभिर्नित्यं वेदाः शास्त्राणि संहिताः / अभ्यस्यन्ते मुदा युक्तैर्ब्रह्मचर्यव्रते स्थितैः
यत्रान्तेवासिनो नित्यं वेदान् शास्त्राणि संहिताः । मुदा अभ्यासयन्त्येते ब्रह्मचर्यव्रते स्थिताः ॥
Verse 8
अथ रामः प्रसन्नात्मा पश्यन्नाश्रमसंपदम् / प्रविवेश शनै राजन्नकृतव्रणसंयुतः
अथ रामः प्रसन्नात्मा आश्रमसंपदं पश्यन् । शनैः प्रविवेश राजन् अकृतव्रणसंयुतः ॥
Verse 9
जयशब्दं नमःशब्दं प्रोच्चरद्भिर्द्विजात्मजैः / द्विजैश्च सत्कृतो रामः परं हर्षमुपागतः
जयशब्दं नमःशब्दं प्रोच्चरद्भिर्द्विजात्मजैः । द्विजैश्च सत्कृतो रामः परं हर्षमुपागतः ॥
Verse 10
आश्रमाभ्यन्तरे तत्र संप्रविश्य निजं गृहम् / ददर्श पितरं रामो जमदग्निं तपोनिधिम्
आश्रमाभ्यन्तरे तत्र प्रविश्य निजं गृहम् । ददर्श पितरं रामो जमदग्निं तपोनिधिम् ॥
Verse 11
साक्षाद्भृगुमिवासीनं निग्रहानुग्रहक्षमम् / पपात चरणोपान्ते ह्यष्टाङ्गालिङ्गितावनिः
साक्षाद्भृगुमिवोपविष्टं निग्रहानुग्रहसमर्थं तं दृष्ट्वा, अष्टाङ्गेन भूमिमालिङ्ग्य सः तस्य चरणसमीपे पपात।
Verse 12
रामो ऽहं तवा दासो ऽस्मि प्रोच्चरन्निति भूपते / जग्राह चरणौ चापि विधिवत्सज्जनाग्रणीः
“रामोऽहं तव दासोऽस्मि” इति भूपते प्रोच्चरन्, स सज्जनाग्रणीर्विधिवत् तस्य चरणौ जग्राह।
Verse 13
अथ मातुश्च चरणवभिवाद्य कृताञ्जलिः / उवाच प्रणतो वाक्यं तयोः संहर्षकारणम्
अथ मातुश्च चरणौऽभिवाद्य कृताञ्जलिः, प्रणतः स तयोः संहर्षकारणं वाक्यमुवाच।
Verse 14
राम उवाच पितस्तव प्रभावेण तपसो ऽतिदुरासदः / कार्त्तवीर्यो हतो युद्धे समुत्रबलवाहनः
राम उवाच—पितः, तव तपःप्रभावेण अतिदुरासदः कार्त्तवीर्यः समुत्तरबलवाहनः युद्धे हतः।
Verse 15
यस्ते ऽपराधं कृतवान्दुष्टमन्त्रिप्रचोदितः / तस्य दण्डो मया दत्तः प्रसह्य मुनिपुङ्गव
यस्तेऽपराधं कृतवान् दुष्टमन्त्रिप्रचोदितः, तस्य दण्डो मया दत्तः प्रसह्य, मुनिपुङ्गव।
Verse 16
भवन्तं तु नमस्कृत्य गतो ऽहं ब्रह्मणोंऽतिकम् / तं नमस्कृत्य विधिवत्स्वकार्यं प्रत्यवेदयम्
भवन्तं तु नमस्कृत्य गतोऽहं ब्रह्मणोऽन्तिकम् । तं नमस्कृत्य विधिवत् स्वकार्यं प्रत्यवेदयम् ॥
Verse 17
समामुवाच भगवाञ्छ्रुत्वा वृत्तान्तमादितः / व्रज स्वकार्यसिद्ध्यर्थं शिवलोकं सनातनम्
समामुवाच भगवान् श्रुत्वा वृत्तान्तमादितः । व्रज स्वकार्यसिद्ध्यर्थं शिवलोकं सनातनम् ॥
Verse 18
श्रुत्वाहं तद्वयस्तात नमस्कृत्य पिता महम् / गतवाञ्छिवलोकं वै हरदर्शनकाङ्क्षया
श्रुत्वाहं तद्वयस्तात नमस्कृत्य पितामहम् । गतवान् शिवलोकं वै हरदर्शनकाङ्क्षया ॥
Verse 19
प्रविश्य तत्र भगवन्नुमया सहितः शिवः / नमस्कृतो मया देवो वाञ्छितार्थ प्रदायकः
प्रविश्य तत्र भगवन् उमया सहितः शिवः । नमस्कृतो मया देवो वाञ्छितार्थप्रदायकः ॥
Verse 20
तदग्रे निखिलः स्वीयो वृत्तान्तो विनिवेदितः / मया समाहितधिया स सर्वं श्रुतवानपि
तदग्रे निखिलः स्वीयो वृत्तान्तो विनिवेदितः । मया समाहितधिया स सर्वं श्रुतवानपि ॥
Verse 21
श्रुत्वा विचार्य त त्सर्वं ददौ मह्यं कृपान्वितः / त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं सर्वसिद्धिदम्
श्रुत्वा विचार्य तत्सर्वं दयालुः स मह्यं ददौ । ‘त्रैलोक्यविजय’ इति नाम कवचं सर्वसिद्धिप्रदम् ॥
Verse 22
तल्लब्ध्वा तं नमस्कृत्य पुष्करं समुपागतः / तत्राहं साधयित्वा तु कवचं हृष्टमानसः
तत् लब्ध्वा तं नमस्कृत्य पुष्करं समुपागतः । तत्राहं कवचं साधयित्वा हृष्टमानसः ॥
Verse 23
कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ शिवलोकं पुनर्गतः / तत्र तौ तु मया दृष्टौ द्वारे स्कन्दविनायकौ
कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ शिवलोकं पुनर्गतः । तत्र तौ तु मया दृष्टौ द्वारे स्कन्दविनायकौ ॥
Verse 24
तौनमस्कृत्य धर्मज्ञ प्रवेष्टुं चोद्यतो ऽभवम् / स मामवेक्ष्य गामपो विशन्तं त्वरयान्वितम्
तौ नमस्कृत्य धर्मज्ञ प्रवेष्टुं चोद्यतोऽभवम् । स मामवेक्ष्य गामपो विशन्तं त्वरयान्वितम् ॥
Verse 25
वारयामास सहसा नाद्यावसर इत्यथ / मम तेन पितस्तत्र वाग्युद्धं हस्तकर्षणम्
वारयामास सहसा नाद्यावसर इत्यथ । मम तेन पितस्तत्र वाग्युद्धं हस्तकर्षणम् ॥
Verse 26
सञ्जातपरशुक्षेममतो ऽभूद्भृगुनन्दन / स तज्ज्ञात्वा समुद्गृह्य मामधश्चोर्द्ध्वमेव च
सञ्जातपरशुक्षेमोऽभूद्भृगुनन्दनः। स तज्ज्ञात्वा समुद्धृत्य मामधश्चोर्ध्वमेव च॥
Verse 27
करेण भ्रामयामास पुनश्चानीतवांस्ततः / तं दृष्ट्वातिक्रुधा क्षिप्तः कुठारो हि मया ततः
करेण भ्रामयामास पुनश्चानीतवान् ततः। तं दृष्ट्वातिक्रुधा क्षिप्तः कुठारो हि मया ततः॥
Verse 28
दन्तो निपति,स्तस्य ततो देव उपागतः / पार्वती तत्र रुष्टाभूत्तदा कृष्णः समागतः
दन्तो निपतितस्तस्य ततो देव उपागतः। पार्वती तत्र रुष्टाभूत् तदा कृष्णः समागतः॥
Verse 29
राधया सहितस्तेन सानुनीता वरं ददौ / मह्यं कृष्मो जगामाथ तेन मैत्रीं विधाय च
राधया सहितस्तेन सानुनीता वरं ददौ। मह्यं कृष्णो जगामाथ तेन मैत्रीं विधाय च॥
Verse 30
ततः प्रणम्य देवेशौ पार्वतीपरमेश्वरौ / आगतस्तव सान्निध्यमकृतव्रणसंयुतः
ततः प्रणम्य देवेशौ पार्वतीपरमेश्वरौ। आगतस्तव सान्निध्यमकृतव्रणसंयुतः॥
Verse 31
वसिष्ठ उवाच इत्यक्त्वा भार्गवो रामो विरराम च भूपते / जमदग्निरुवाचेदं रामं शत्रुनिबर्हणम्
वसिष्ठ उवाच—एवमुक्त्वा भार्गवो रामो, हे भूपते, विरराम। ततः जमदग्निरुवाच—हे राम, शत्रुनिबर्हण, इदं वचः शृणु।
Verse 32
जमदग्निरुवाच क्षत्रहत्याभिभूतस्त्वं तावद्दोषोपशान्तये / प्रयश्चित्तं ततस्तावद्यथावत्कर्तुमर्हसि
जमदग्निरुवाच—क्षत्रहत्याभिभूतस्त्वं तावत् दोषोपशान्तये। तस्मात् यथावत् तावत् प्रयश्चित्तं कर्तुमर्हसि।
Verse 33
इत्युक्तः प्राह पितरं रामो मतिमतां वरः / प्रायश्चित्तं तु तद्योग्यं त्वं मे निर्देष्टुमर्हसि
इत्युक्तः रामो मतिमतां वरः पितरं प्राह—मे यत् योग्यं प्रायश्चित्तं, तत् त्वं निर्देष्टुमर्हसि।
Verse 34
जमदग्निरुवाच व्रतैश्च नियमैश्चैव कर्षयन्देहमात्मनः / शाकमूलफलाहारो द्वादशाब्दं तपश्चर
जमदग्निरुवाच—व्रतैर्नियमैश्चैव देहमात्मनः कर्षयन्। शाकमूलफलाहारो द्वादशाब्दं तपश्चर।
Verse 35
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं मातरं च भृगूद्वहः / प्रययौ तपसे राजन्नकृतव्रणसंयुतः
वसिष्ठ उवाच—इत्युक्तः भृगूद्वहः एनं मातरं च प्रणिपत्य, हे राजन्, तपसे प्रययौ; अकृतव्रणसंयुतः।
Verse 36
स गत्वा पर्वत वरं महेन्द्रमरिकर्षणः / कृत्वाऽश्रमपदं तस्मिंस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्
स गत्वा पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं शत्रुकर्षणः। तत्राश्रमपदं कृत्वा सुदुश्चरं तपस्तेपे॥
Verse 37
व्रतैस्तपोभिर्नियमैर्देवताराधनैरपि / निन्ये वर्षाणि कति चिद्रामस्तस्मिन्महामनाः
व्रतैस्तपोभिर्नियमैर्देवताराधनैरपि। रामो महात्मा तस्मिंस्तु कति चिद्वर्षाणि निन्ये॥
Frequently Asked Questions
The Bhārgava lineage: the narrative centers on Bhṛgu’s line through Jamadagni and his son Rāma (Paraśurāma), using their actions to exemplify how sage-line authority shapes kṣatriya fate.
Cosmology appears as āśrama-ecology: the hermitage is portrayed as a harmonized world where predator–prey oppositions subside, ritual fires (agnihotra) structure daily time, and evening offerings to the sun encode a lived cosmological orientation.
No. The sampled material belongs to Bhārgava-carita (Paraśurāma–Jamadagni cycle), not the Lalitopākhyāna; it focuses on dharma, āśrama life, and the reporting of Kārttavīrya’s punishment rather than Śākta vidyā/yantra themes.