Adhyaya 43
Bhārgava-Stuti and Kṛṣṇa’s Vara (Devotional Hymn and Boon to the Bhargava)
अस्मिन्नध्याये वसिष्ठः भूपतये कथयति। भृगुवंशीयो रामो (जामदग्न्यः) कृताञ्जलिः स्थित्वा परमं स्तुतिं करोति, यत्र स्तुत्यं तत्त्वं निर्विशेषं च विशेषवत्, अद्वयं च द्वैताभासं, निर्गुणं च सगुणात्मना व्यक्तं इति निरूप्यते। ततः स एव तत्त्वं गुणप्रकाशेन, काल-सङ्ख्याव्यवस्थया, सकलभवनिदानत्वेन च वर्ण्यते। भक्तिरसः प्रबलः—राधा सृष्टि-स्थिति-लयेषु भक्त्याधारत्वेन स्तूयते, कृष्णश्च सर्वव्यापी सच्चिदानन्दः राधया सह लीलारूपेण नमस्क्रियते। स्तुत्यन्ते रोमाञ्चः, तत्त्वबोधश्च जातः इति वसिष्ठः वदति। अनन्तरं कृष्णः करुणया भाषते—भृगवंशीयं ‘सिद्ध’ इति घोषयन् पूर्ववरान् दृढीकृत्य, आर्तेषु दया, योगाभ्यासः, शत्रुनिग्रहः इति धर्मकार्यक्रमं निर्दिशति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४२// वसिष्ठ उवाच एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु भूपते / भवान्युत्संगतो रामः समुत्थाय कृताजलिः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे… द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः। वसिष्ठ उवाच—एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु, भूपते, भवान्युत्सङ्गतो रामः समुत्थाय कृताञ्जलिः।
Verse 2
तुष्टाव प्रयतो भूत्वा निर्विशेष विशेषवत् / अद्वयं द्वैतमापन्नं निर्गुणं सगुणात्मकम्
प्रयतः सन् तुष्टाव—निर्विशेषं विशेषवत्; अद्वयं द्वैतमापन्नं, निर्गुणं सगुणात्मकम्।
Verse 3
राम उवाच प्रकृतिविकृतिजातं विश्वमेतद्विधातुं मम कियदनुभातं वैभवं तत्प्रमातुम् / अविदिततनुनामाभीष्टवस्त्वेकधामाभवदथ भव भामा पातु मां पूर्णकामा
राम उवाच—प्रकृतिविकृतिजातं विश्वमेतद्विधातुं मम कियदनुभातं वैभवं तत्प्रमातुम्। अविदिततनुनामाभीष्टवस्त्वेकधामाभवदथ भव भामा पातु मां पूर्णकामा॥
Verse 4
प्रकटितगुणाभानं कालसंख्याविधानं सकलभवनिदानं कीर्त्यते यत्प्रधानम् / तदिह निखिलतातः संबभूवोक्षपातः कृतकृतकनिपातः पातु मामद्य मातः
प्रकटितगुणाभानं कालसंख्याविधानं सकलभवनिदानं कीर्त्यते यत्प्रधानम्। तदिह निखिलतातः संबभूवोक्षपातः कृतकृतकनिपातः पातु मामद्य मातः॥
Verse 5
दनुजकुलविनाशीलेखपाताविनाशी प्रथमकुलविकाशी सर्वविद्याप्रकाशी / प्रसभरचितकाशी भक्तदत्ताखिलाशीरवतु विजितपाशी मांसदा षण्मुखाशी
दनुजकुलविनाशीलेखपाताविनाशी प्रथमकुलविकाशी सर्वविद्याप्रकाशी। प्रसभरचितकाशी भक्तदत्ताखिलाशीरवतु विजितपाशी मांसदा षण्मुखाशी॥
Verse 6
हरनिकट निवासी कृष्णसेवाविलासी प्रणतजनविभासी गोपकन्याप्रहासी / हरकृतबहुमानो गोपिकेशैकतानो विदितबहुविधानो जायतां कीर्तिहा नौ
हरनिकट निवासी कृष्णसेवाविलासी प्रणतजनविभासी गोपकन्याप्रहासी। हरकृतबहुमानो गोपिकेशैकतानो विदितबहुविधानो जायतां कीर्तिहा नौ॥
Verse 7
प्रभुनियतमाना यो नुन्नभक्तान्तरायो त्दृतदुरितनिकायो ज्ञानदातापरायोः / सकलगुणगरिष्ठो राधिकाङ्केनिविष्टो मम कृतमपराधं क्षन्तुमर्हत्वगाधम्
प्रभुनियतमाना यो नुन्नभक्तान्तरायो त्दृतदुरितनिकायो ज्ञानदातापरायोः। सकलगुणगरिष्ठो राधिकाङ्केनिविष्टो मम कृतमपराधं क्षन्तुमर्हत्वगाधम्॥
Verse 8
या राधा जगदुद्भवस्थितिलयेष्वाराध्यते वा जनैः शब्दं बोधयतीशवक्त्रंविगलत्प्रेमामृतास्वादनम् / रासेशी रसिकेश्वरी रमणत्दृन्निष्ठानिजानन्दिनी नेत्री सा परिपातु मामवनतं राधेति य कीर्त्यते
या राधा जगतोऽुद्भवस्थितिलयेषु जनैः सदा आराध्यते, ईशवक्त्रात् स्रवद्-प्रेमामृतास्वादनं शब्देन बोधयति। या रासेशी रसिकेश्वरी, रमणदृग्निष्ठा निजानन्दिनी नेत्री; सा ‘राधा’ इति कीर्तिता मम अवनतस्य परिपातु।
Verse 9
यस्या गर्भसमुद्भवो ह्यतिविराड्यस्यांशभूतो विराट् यन्नाभ्यंबुरुहोद्भवेन विधिनैकान्तोपदिष्टेन वै सृष्टं सर्वमिदं चराचरमयं विश्वं च यद्रोमसु ब्रह्माण्डानि विभान्ति तस्य जननी शश्वत्प्रसन्नास्तु सा
यस्याः गर्भसमुद्भवोऽतिविराट्, यस्यांशभूतो विराट्; यन्नाभ्यम्बुरुहोद्भवेन विधिना एकान्तोपदिष्टेन सृष्टं सर्वमिदं चराचरमयं विश्वम्। यस्य रोमसु ब्रह्माण्डानि विभान्ति—तस्य जननी सा शश्वत् प्रसन्ना अस्तु।
Verse 10
पायाद्यः स चराचरस्य जगतो व्यापी विभुः सच्चिदानन्दाब्धिः प्रकटस्थितो विलसति प्रेमान्धया राधया / कृष्णः पूर्णतमो ममोपरि दयाक्लिन्नान्तरः स्तात्सदा येनाहं सुकृती भवामि च भवाम्यानन्दलीनान्तरः
पायाद्यः स चराचरस्य जगतो व्यापी विभुः, सच्चिदानन्दाब्धिः प्रकटस्थितो विलसति प्रेमान्धया राधया सह। स कृष्णः पूर्णतमो मम उपरि दयाक्लिन्नान्तरः सदा स्तात्, येनाहं सुकृती भवामि, आनन्दलीनान्तरश्च भवामि।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच स्तुत्वैवं जामदग्न्यस्तु विरराम ह तत्परम् / विज्ञाताखिलतत्त्वार्थो हृष्टरोमा कृतार्थवत्
वसिष्ठ उवाच—एवं स्तुत्वा जामदग्न्यः तत्परं विरराम ह। विज्ञाताखिलतत्त्वार्थः हृष्टरोमा कृतार्थवत्।
Verse 12
अथोवाच प्रसन्नात्मा कृष्णः कमललोचनः / भार्गवं प्रणतं भक्त्या कृपापात्रं पुरस्थितम्
अथोवाच प्रसन्नात्मा कृष्णः कमललोचनः। भार्गवं प्रणतं भक्त्या कृपापात्रं पुरः स्थितम्।
Verse 13
कृष्म उवाच सिद्धो ऽसि भार्गवेन्द्र त्वं प्रसादान्मम संप्रतम् / अद्य प्रभृति वत्सास्मिंल्लोके श्रेष्ठतमो भव
कृष्म उवाच—भृगुवर्य, मम प्रसादात् त्वं सम्प्रति सिद्धोऽसि। अद्य प्रभृति वत्स, अस्मिन् लोके त्वं श्रेष्ठतमो भव।
Verse 14
तुभ्यं वरो मया दत्तः पुरा विष्णुपदाश्रमे / तत्सर्वं क्रमतो भाव्यं समा बह्वीस्त्वया विभो
पुरा विष्णुपदाश्रमे मया तुभ्यं वरो दत्तः। तत्सर्वं क्रमशो भाव्यं; बह्वीः समास्त्वया, विभो, व्यतीताः।
Verse 15
दया विधेया दीनेषु श्रेय उत्तममिच्छता / योगश्च सादनीयो वै शत्रूणां निग्रहस्तथा
दीनेषु दया विधेया, उत्तमश्रेय इच्छता। योगश्च साधनीयः, शत्रूणां निग्रहस्तथा।
Verse 16
त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिंस्तेजसा च बलेन च / ज्ञानेन यशसा वापि सर्वश्रेष्ठतमो भवान्
अस्मिन् लोके तेजसा च बलेन च त्वत्समो नास्ति। ज्ञानेन यशसा वापि भवान् सर्वश्रेष्ठतमः।
Verse 17
अथ स्वगृहमासाद्य पित्रोः शुश्रूषणं कुरु / तपश्चर यथाकालं तेन सिद्धिः करस्थिता
अथ स्वगृहं आसाद्य पित्रोः शुश्रूषणं कुरु। तपश्चर यथाकालं; तेन सिद्धिः करस्थिता।
Verse 18
राधोत्संगात्समुत्थाप्य गणेशं राधिकेश्वरः / आलिङ्ग्य गाढं रासेण मैत्रीं तस्य चकार ह
राधोत्सङ्गात् समुत्थाप्य गणेशं राधिकेश्वरः । आलिङ्ग्य गाढं रासेन मैत्रीं तस्य चकार ह ॥
Verse 19
अथोभावपि संप्रीतौ तदा रामगणेश्वरौ / कृष्णाज्ञया महाभागौ बभूवतुररिन्दम
अथोभावपि सम्प्रीतौ तदा रामगणेश्वरौ । कृष्णाज्ञया महाभागौ बभूवतुररिन्दम ॥
Verse 20
एतस्मिन्नन्तरे देवी राधा कृष्णप्रिया सती / उभाभ्यां च वरं प्रादात्प्रसन्नास्या मुदान्विता
एतस्मिन्नन्तरे देवी राधा कृष्णप्रिया सती । उभाभ्यां च वरं प्रादात् प्रसन्नास्या मुदान्विता ॥
Verse 21
राधोवाच / सर्वस्य जगतो वन्द्यौ दुराधर्षौं प्रियावहौ / मद्भक्तौ च विशेषेण भवन्तौ भवतां सुतौ
राधोवाच । सर्वस्य जगतो वन्द्यौ दुराधर्षौ प्रियावहौ । मद्भक्तौ च विशेषेण भवन्तौ भवतां सुतौ ॥
Verse 22
भवतोर्नाम चौच्चार्य यत्कार्यं यः समारभेत् / सिद्धिं प्रयातु ततसर्वं मत्प्रसादाद्धि तस्य तु
भवतोर्नाम चोच्चार्य यत्कार्यं यः समारभेत् । सिद्धिं प्रयातु तत्सर्वं मत्प्रसादाद्धि तस्य तु ॥
Verse 23
अथोवाच जगन्माता भवानी भववल्लभा / वत्स राम प्रसन्नाहं तुभ्यं कं प्रददे वरम् / तं प्रब्रूहि महाभाग भयं त्यक्त्वा सुदूरतः / राम उवाच जन्मान्त रसहस्रेषु येषुयेषु व्रजाम्यहम्
अथ जगन्माता भवानी भववल्लभा उवाच— “वत्स राम, अहं प्रसन्ना; तुभ्यं कं वरं प्रददामि? तं ब्रूहि, महाभाग, भयं सुदूरतः त्यक्त्वा।” राम उवाच— “जन्मान्तरेषु सहस्रेषु येषु येषु योनिषु व्रजाम्यहम्…”
Verse 24
कृष्णयोर्भवयोर्भक्तो भविष्यामीति देहि मे / अभेदेन च पश्यामि कृष्णौ चापि भवौ तथा
“कृष्णयोर्भवयोर्भक्तो भविष्यामीति देहि मे; अभेदेन च पश्यामि कृष्णौ चापि भवौ तथा।”
Verse 25
पार्वत्युवाच एवमस्तु महाभाग भक्तो ऽसि भवकृष्णयोः / चिरञ्जीवी भवाशु त्वं प्रसादान्मम सुव्रत
पार्वत्युवाच— “एवमस्तु महाभाग; भक्तोऽसि भवकृष्णयोः। चिरञ्जीवी भवाशु त्वं मम प्रसादात्, सुव्रत।”
Verse 26
अथोवाच धराधीशः प्रसन्नस्तमुमापतिः / प्रणतं भार्गवेन्द्रं तु वरार्हं जगदीश्वरः
अथ प्रसन्नः उमापतिः जगदीश्वरः धराधीशः उवाच— प्रणतं भार्गवेन्द्रं वरार्हं तु।
Verse 27
शिव उवाच रामभक्तो ऽसि मे वत्स यस्ते दत्तो वरो मया / स भविष्यति कार्त्स्येन सत्यमुक्तं न चान्यथा
शिव उवाच— “रामभक्तोऽसि मे वत्स; यस्ते दत्तो वरो मया, स भविष्यति कार्त्स्येन— सत्यमुक्तं न चान्यथा।”
Verse 28
अद्यप्रभृति लोके ऽस्मिन् भवतो बलवत्तरः / न को ऽपि भवताद्वत्स तेजस्वी च भवत्परः
अद्यप्रभृति लोकेऽस्मिन् भवतो बलवत्तरः; न कोऽपि भवताद्वत्स तेजस्वी च भवत्परः।
Verse 29
वसिष्ठ उवाच अथ कृष्णो ऽप्यनुज्ञाप्य शिवं च नगनन्दिनीम् / गोलोकं प्रययौ युक्तः श्रीदाम्ना चापि राधया
वसिष्ठ उवाच— अथ कृष्णोऽप्यनुज्ञाप्य शिवं च नगनन्दिनीम्; गोलोकं प्रययौ युक्तः श्रीदाम्ना चापि राधया।
Verse 30
अथ रामो ऽपि धर्मात्मा भवानीं च भवं तथा / संपूज्य चाभिवाद्याथ प्रदक्षिणमुपा क्रमीत्
अथ रामोऽपि धर्मात्मा भवानीं च भवं तथा; संपूज्य चाभिवाद्याथ प्रदक्षिणमुपाक्रमीत्।
Verse 31
गणेशं कार्त्तिकेयं च नत्वापृच्छ्य च भूपते / अकृतव्रणसंयुक्तो निश्चक्राम गृहान्तरात्
गणेशं कार्त्तिकेयं च नत्वापृच्छ्य च भूपते; अकृतव्रणसंयुक्तो निश्चक्राम गृहान्तरात्।
Verse 32
निष्क्रम्यमाणो रामस्तु नन्दीश्वरमुखैर्गणैः / नमस्कृतो ययौ राजन्स्वगृहं परया मुदा
निष्क्रम्यमाणो रामस्तु नन्दीश्वरमुखैर्गणैः; नमस्कृतो ययौ राजन् स्वगृहं परया मुदा।
Frequently Asked Questions
It teaches a nirguṇa–saguṇa reconciliation: the supreme is nondual (advaya) yet can appear as relational duality (dvaita) for devotion, allowing philosophical absoluteness and personal bhakti (especially Rādhā-Kṛṣṇa devotion) to coexist without contradiction.
The stuti references universal causality (the source of all worlds), guṇa-manifestation, and the structuring of reality through kāla and saṅkhyā (time and number), alongside imagery of Virāṭ and lotus-born creation (Brahmā) and the plurality of brahmāṇḍas.
Kṛṣṇa emphasizes compassion toward the distressed (dayā), disciplined cultivation of yoga, and controlled opposition to hostile forces (śatru-nigraha), presenting liberation-oriented insight as inseparable from ethical and social responsibility.