Adhyaya 34
Kārttavīrya–Paraśurāma-saṅgrāma-kathā (Sagara’s Inquiry and Vasiṣṭha’s Account)
अस्मिन्नध्याये राजर्षि-संवादरूपेण कथा प्रवर्तते। सगरो राजा ब्रह्मपुत्रं प्रणम्य आरवकृपया कवचप्रकाशनं तथा अस्त्रविद्याप्रदानं स्मारयति, ततः रामभृगवः (परशुरामः) कथं कार्त्तवीर्यार्जुनं निपातयामास, शिव/दत्तप्रसादलभ्ययोः प्रिययोः वीरयोः संग्रामः कथं जात इति विस्तरेण पृच्छति। वसिष्ठः पापनाशिनीं कथां आरभते—रामः गुरोः कवचं मन्त्रं च प्राप्य पुष्करे शतवर्षाणि घोरं तपः करोति; त्रिषवणस्नानं सन्ध्योपासनं भूमिशयनं च, भृगुकुलपरम्परायै नित्यं द्रव्यसंग्रहं च। स ध्याननिष्ठः कृष्णं मलापहं पूजयति। मध्यमपुष्करे स्नानकाले व्याधभीतौ मृगदम्पती रामदृष्टिगोचरं जलं प्रति धावतो, एष एव धर्म-शौर्यपरिवर्तनस्य निमित्तं भवति, येन महती भृगुवंश-राजचक्रकथा संग्रामाभिमुखी भवति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मे ऽनुग्रहः कृतः / यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः। सगर उवाच—ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मेऽनुग्रहः कृतः। यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्॥
Verse 2
और्वेणानुगृहीतो ऽहं कृतास्त्रो यदनुग्रहात् / भवतस्तु कृपापात्रं जातो ऽहमधुना विभो
और्वेणानुगृहीतोऽहं तदनुग्रहतोऽस्त्रवान्। भवतस्तु कृपापात्रं जातोऽहमधुना विभो॥
Verse 3
रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो / यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद
रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो। यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद॥
Verse 4
कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च / उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो
कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च। उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो॥
Verse 5
वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् / कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः
वसिष्ठ उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम्। कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः॥
Verse 6
स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात् / चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः
स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात्। चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः॥
Verse 7
भूमिशागी त्रिषवण स्नानसध्यापरायणः / उवासपुष्करे राम शतवर्षमतन्द्रितः
भूमिशायी त्रिषवणस्नानसन्ध्यापरायणः । उवास पुष्करे रामः शतवर्षमतन्द्रितः ॥
Verse 8
समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः / आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः
समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः । आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः ॥
Verse 9
सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः / आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम्
सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः । आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम् ॥
Verse 10
तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते / गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा
तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते । गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा ॥
Verse 11
एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् / मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्वर्यमुत्तमम्
एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् । मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्चर्यमुत्तमम् ॥
Verse 12
मृग एकः समायातो मृग्य युक्तः पलायितः / व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तो ऽतिपीडितः
मृग एकः समायातो मृग्यायुक्तः पलायितः। व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तोऽतिपीडितः॥
Verse 13
पिपासितो महाभाग जलपानसमुत्सुकः / रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः
पिपासितो महाभागो जलपानसमुत्सुकः। रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः॥
Verse 14
पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा / उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ
पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा। उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ॥
Verse 15
तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः / स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्
तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः। स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्॥
Verse 16
अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः / स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्
अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः। स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्॥
Verse 17
अयं रामो महावीरो दुष्टानामन्तकारकः / कथमेतस्य हन्म्येतौ पश्यतो मृगयामृगौ
अयं रामो महावीरः दुष्टानामन्तकारकः। कथमेतस्य पश्यतो मृगयामृगौ एतौ हन्याम्?
Verse 18
इति चिन्ता समाविष्टो व्याधो राजन्यसत्तम / तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात्संत्रस्तमानसः
इति चिन्तासमाविष्टो व्याधो, राजन्यसत्तम। तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात् संत्रस्तमानसः॥
Verse 19
रामस्तु तौ मृगों दृष्ट्वा पिबन्तौ सभ्यं जलम् / तर्कयामास मेधावी किमत्र भयकारणम्
रामस्तु तौ मृगौ दृष्ट्वा पिबन्तौ शुद्धं जलम्। तर्कयामास मेधावी—किमत्र भयकारणम्?
Verse 20
नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते / केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ
नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते। केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ?
Verse 21
अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा / चेनैतौ जलपाने ऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ
अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा। चेन्नैतौ जलपानेऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ॥
Verse 22
नैतावत्कारणं चात्र किन्तु खेदभयातुरौ / लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ
नैतावत्कारणं चात्र; किन्तु खेदभयातुरौ। लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ॥
Verse 23
एवं संचिन्त्य मतिमान्स तस्थौ मध्यपुष्करे / शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ
एवं संचिन्त्य मतिमान् स तस्थौ मध्यपुष्करे। शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ॥
Verse 24
पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ / रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा
पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ। रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा॥
Verse 25
मृग्युवाच कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामो ऽत्रसंस्थितः / अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्
मृग्युवाच—कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामोऽत्र संस्थितः। अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्॥
Verse 26
अत्राप्यागत्य चैव्द्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति / दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति
अत्राप्यागत्य चैव व्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति। दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति॥
Verse 27
इत्युक्ते वचने मृग्या रामर् शनतुष्टया / मृगश्चोवाच हर्षेण समाविष्टः प्रियां स्वकाम्
इत्युक्ते वचने मृग्या रामदर्शनतुष्टया मृगश्च हर्षसमाविष्टः स्वकामां प्रियामुवाच।
Verse 28
एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि / जाने ऽहमपि रामस्य प्रभावं सुमहात्मनः
एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि; अहं अपि सुमहात्मनः रामस्य प्रभावं जानामि।
Verse 29
यो ऽयं संदृश्यते चास्य पार्श्वं शिष्यो ऽकृतव्रणः / सचाने न महाभागस्त्रातो व्याघ्रभयातुरः
योऽयं तस्य पार्श्वे दृश्यते शिष्योऽकृतव्रणः; स चानेन महाभागेन व्याघ्रभयातुरः त्रातः।
Verse 30
अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतो ऽनुजः / पितरं कार्त्तवीर्येण दृष्ट्वा चैव तिरस्कृतम्
अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतोऽनुजः; कार्त्तवीर्येण पितरं दृष्ट्वा तिरस्कृतं च।
Verse 31
चकारातितरां क्रुद्धः प्रतिज्ञां नृपघातिनीम् / तत्पूर्तिकामो ह्यगमद्ब्रह्मलोकं पुरा ह्ययम्
अतितरां क्रुद्धः स नृपघातिनीं प्रतिज्ञां चकार; तत्पूर्तिकामः पुरा ब्रह्मलोकं जगाम।
Verse 32
स ब्रह्मा दिष्टवांश्चैनं शिवलोकं व्रजेति ह / तस्य त्वाज्ञां समादाय गतो ऽसौ शिवसन्निधिम्
स ब्रह्मा दिष्टवान्—“एष शिवलोकं व्रजतु” इति ह। तस्याज्ञां समादाय स शिवसन्निधिं गतः॥
Verse 33
प्रोवाचाखिलवृत्तान्त राज्ञश्चप्यात्मनः पितुः / स कृपालुर्महादेवः सभाज्य भृगुनन्दनम्
स राज्ञः स्वपितुश्चात्मनः अखिलवृत्तान्तं प्रोवाच। कृपालुर्महादेवो भृगुनन्दनं सभाज्य॥
Verse 34
ददौ कृष्णस्य सन्मन्त्रमभेद्यं कवचं तथा / स्वीयं पाशुपतं चास्त्रमन्यास्त्रग्राममेव च
कृष्णाय सन्मन्त्रं ददौ, अभेद्यं कवचं तथा। स्वीयं पाशुपतास्त्रं च अन्यास्त्रग्राममेव च॥
Verse 35
विसर्जयामास मुदा दत्त्वा शस्त्राणि चादरात् / सो ऽयमत्रागतो भद्रे मेत्रसाधनतत्परः
मुदा शस्त्राणि चादरात् दत्त्वा विसर्जयामास। सोऽयमत्रागतो भद्रे, मैत्रसाधनतत्परः॥
Verse 36
नित्यं जपति धर्मात्मा कृष्णस्य कवचं सुधीः / शतवर्षाणि चाप्यस्य गतानि सुमहात्मनः
धर्मात्मा स सुधीर्नित्यं कृष्णस्य कवचं जपति। शतवर्षाणि चाप्यस्य सुमहात्मनो गतानि॥
Verse 37
मन्त्र साधयतो भद्रे न च तत्सिद्धिरेति हि / आत्रास्ति कारणं भक्तिः साव वै त्रिविधा मता
मन्त्रं साधयतः भद्रे न हि तत्सिद्धिर्भवति। अत्र कारणं भक्तिः; सा वै त्रिविधा मता॥
Verse 38
उत्तमा मध्यमा चैव कनिष्ठा तरलेक्षणे / शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः
उत्तमा मध्यमाचैव कनिष्ठा तरलेक्षणे। शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः॥
Verse 39
अंबरीष्स्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः / बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः
अम्बरीषस्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः। बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः॥
Verse 40
उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च / वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे
उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च। वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे॥
Verse 41
मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा / मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः
मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा। मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः॥
Verse 42
सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः / वसिष्ठ उवाच इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा
सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः। वसिष्ठ उवाच—इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा॥
Verse 43
पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम् / मृग्युवाच साधुकान्त महाभाग वचस्ते ऽलौकिकं प्रिय / र्हदृग् ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना
पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम्। मृग्युवाच—साधुकान्त महाभाग वचस्तेऽलौकिकं प्रिय। हृदृग्ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना॥
Verse 44
मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते
मृग उवाच—शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते॥
Verse 45
तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात् / पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः
तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात्। पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः॥
Verse 46
गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः / अतो ऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मे/द्यैव भामिनि
गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः। अतोऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मेऽद्यैव भामिनि॥
Verse 47
त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकम् / अद्यैव विदितं मे ऽभूद्रासस्यास्य महात्मनः
त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकं; अद्यैव मे विदितं जातं रासस्यास्य महात्मनः।
Verse 48
चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वतामिदम् / यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्
इदं चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वताम्; यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्।
Verse 49
योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति / कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः
योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति; कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः।
Verse 50
यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत् / कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्
यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत्; कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्।
Verse 51
ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च / स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपो ऽभयप्रदः
ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च; स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपोऽभयप्रदः।
Verse 52
उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् / श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः
उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् । श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः ॥
Verse 53
कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः / ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम्
कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः । ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम् ॥
Verse 54
हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् / त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय
हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् । त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय ॥
Verse 55
वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः / आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह
वसिष्ठ उवाच । एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः । आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह ॥
Frequently Asked Questions
The chapter situates the Bhārgava heroic cycle (Paraśurāma’s career) against royal power (Kārttavīrya Arjuna), using Sagara’s inquiry to frame how dynastic authority and ascetic lineage intersect and conflict.
Kavaca and mantra are presented as guru-authorized protections/empowerments, while the hundred-year Puṣkara discipline (triṣavaṇa snāna, sandhyā, ritual supply-gathering) functions as the legitimizing engine that ‘grounds’ martial victory in tapas rather than mere force.
It acts as a dharma-trigger: a tīrtha setting (Madhyama Puṣkara) and a vulnerable creature pursued by violence create a moral pressure point that transitions the narrative from ascetic practice to justified confrontation, aligning personal action with Purāṇic order.