Adhyaya 32

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३१// वसिष्ठ उवाच ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा स प्रणम्य जगद्गुरुम् / प्रसन्नचेताः सुभृशं शिवलोकं जगाम ह

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः॥ वसिष्ठ उवाच—ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा स प्रणम्य जगद्गुरुम्। प्रसन्नचेताः सुभृशं शिवलोकं जगाम ह॥

Verse 2

लक्षयोजनमूर्द्ध्वं च ब्रह्मलोका द्विलक्षणम् / अथनिर्वचनीयं च योगिगम्यं परात्परम्

लक्षयोजनमूर्ध्वं च ब्रह्मलोकाद् द्विलक्षणम्। अथ निर्वचनीयं च योगिगम्यं परात्परम्॥

Verse 3

वैकुण्ठो दक्षिणे यस्माद्गौरीलोकश्च वामतः / यदधो ध्रुवलोकश्च सर्वलोकपरस्तु सः

वैकुण्ठो दक्षिणे यस्माद् गौरीलोकश्च वामतः। यदधो ध्रुवलोकश्च सर्वलोकपरस्तु सः॥

Verse 4

तपोवीर्यगती रामः शिवलोकं ददर्श च / उपमानेन रहितं नानाकौतुकसंयुतम्

तपोवीर्यगती रामः शिवलोकं ददर्श च। उपमानेन रहितं नानाकौतुकसंयुतम्॥

Verse 5

वसंति यत्र योगीन्द्राः सिद्धाः पाशुपताः शुभाः / कोटिकल्पतपः पुण्याः शान्ता निर्मत्सरा जनाः

यत्र योगीन्द्राः सिद्धाः शुभाः पाशुपताश्च वसन्ति; कोटिकल्पतपःपुण्याः शान्ता निर्मत्सरा जनाः।

Verse 6

पारिजातमुखैर्वृक्षैः शोभितं कामधेनुभिः / योगेन योगिना सृष्टं स्वेच्छया शङ्करेण हि

पारिजातादिवृक्षैः शोभितं कामधेनुभिः; योगेन योगिना सृष्टं स्वेच्छया शङ्करेण हि।

Verse 7

शिल्पिनां गुरुणा स्वप्ने न दृष्टं निश्वकर्मणा / सरोवरशतैर्दिव्यैः पद्मरागविराजितैः

शिल्पिनां गुरुणा स्वप्नेऽपि न दृष्टं निश्वकर्मणा; दिव्यैः सरोवरशतैः पद्मरागविराजितैः।

Verse 8

शोभितं चातिरम्यं च संयुक्तं मणिवेदिभिः / सुवर्णरत्नरचितप्राकारेण समावृतम्

शोभितं चातिरम्यं च मणिवेदिभिः संयुक्तम्; सुवर्णरत्नरचितप्राकारेण समावृतम्।

Verse 9

अत्यूर्द्ध्वमंबरस्पर्शि स्वच्छं क्षीरनिभंपरम् / चतुर्द्वारसमायुक्तं शोभितं मणिवेदिभिः

अत्युर्द्ध्वमम्बरस्पर्शि स्वच्छं क्षीरनिभं परम्; चतुर्द्वारसमायुक्तं मणिवेदिभिरलङ्कृतम्।

Verse 10

रक्तसोपानयुक्तैश्च रत्नस्तंभकपाटकैः / नानाचित्रविचित्रैश्च शोभितैः सुमनोहरैः

रक्तसोपानयुक्तैश्च रत्नस्तम्भकपाटकैः । नानाचित्रविचित्रैश्च शोभितैः सुमनोहरैः ॥

Verse 11

तन्मधये भवनं रम्यं सिंहद्वारोपशोभितम् / ददर्शरामो धर्मात्मा विचित्रमिव संगतः

तन्मध्ये भवनं रम्यं सिंहद्वारोपशोभितम् । ददर्श रामो धर्मात्मा विचित्रमिव संगतम् ॥

Verse 12

तत्र स्थितौ द्वार पालौ ददर्शातिभयङ्करौ / महाकरालदन्तास्यौ विकृतारक्तलोचनौ

तत्र स्थितौ द्वारपालौ ददर्शातिभयङ्करौ । महाकरालदन्तास्यौ विकृतारक्तलोचनौ ॥

Verse 13

दग्धशैलप्रतीकाशौ महाबलपराक्रमौ / विभूतिभूषिताङ्गौ च व्याघ्रचर्मांबरौ च तौ

दग्धशैलप्रतीकाशौ महाबलपराक्रमौ । विभूतिभूषिताङ्गौ च व्याघ्रचर्मांबरौ च तौ ॥

Verse 14

त्रिशूलपट्टिशधरौ ज्वलन्तौ ब्रह्मतेजसा / तौ दृष्ट्वा मनसा भीतः किञ्चिदाह विनीतवत्

त्रिशूलपट्टिशधरौ ज्वलन्तौ ब्रह्मतेजसा । तौ दृष्ट्वा मनसा भीतः किञ्चिदाह विनीतवत् ॥

Verse 15

नमस्करोमि वामीशौ शङ्करं द्रष्टुमागतः / ईश्वराज्ञां समादाय मामथाज्ञप्तुमर्हथ

वामीशौ नमस्करोमि; शङ्करं द्रष्टुमागतः। ईश्वराज्ञां समादाय मामथाज्ञप्तुमर्हथ॥

Verse 16

तौतु तद्वचनं श्रुत्वा गृहीत्वाज्ञां शिवस्य च / प्रवेष्टुमाज्ञां ददतुरीश्वरानुचरौ च तौ

तौ तद्वचनं श्रुत्वा शिवस्याज्ञां गृहीत्वा च। ईश्वरानुचरौ तौ प्रवेष्टुमाज्ञां ददतुः॥

Verse 17

स तदाज्ञामनुप्राप्य विवेशान्तः पुरं मुदा / तत्रातिरम्यां सिद्धौघैः समाकीर्णां सभां द्विजः

स तदाज्ञामनुप्राप्य मुदा अन्तःपुरं विवेश। तत्रातिरम्यां सिद्धौघैः समाकीर्णां सभां द्विजः॥

Verse 18

दृष्ट्वा विस्मयमापेदे सुगन्धबहुलां विभोः / तत्रापश्यच्छिवं शान्तं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्

दृष्ट्वा विस्मयमापेदे विभोः सुगन्धबहुलाम्। तत्रापश्यच्छिवं शान्तं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्॥

Verse 19

त्रिशूलशोभितकरं व्याघ्रचर्मवरांबरम् / विभूतिभूषिताङ्गं च नागयज्ञोपवीतिनम्

त्रिशूलशोभितकरं व्याघ्रचर्मवराम्बरम्। विभूतिभूषिताङ्गं च नागयज्ञोपवीतिनम्॥

Verse 20

आत्मारामं पूर्णकामं कोटिसूर्यसमप्रभम् / पञ्चाननं दशभुजं भक्तानुग्रहविग्रहम्

आत्मारामं पूर्णकामं कोटिसूर्यसमप्रभम् । पञ्चाननं दशभुजं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥

Verse 21

योगज्ञाने प्रब्रुवन्तं सिद्धेभ्यस्तर्कमुद्रया / स्तूयमानं च योकीन्द्रैः प्रमथप्रकरैर्मुदा

योगज्ञाने प्रब्रुवन्तं सिद्धेभ्यस्तर्कमुद्रया । स्तूयमानं च योकीन्द्रैः प्रमथप्रकरैर्मुदा ॥

Verse 22

भैरवैर्योगिनीभिश्च वृतं रुद्रगणैस्तथा / मूर्ध्ना नमाम तं दृष्ट्वा रामः परमया मुदा

भैरवैर्योगिनीभिश्च वृतं रुद्रगणैस्तथा । मूर्ध्ना नमाम तं दृष्ट्वा रामः परमया मुदा ॥

Verse 23

वामभागे कार्त्तिकेयं दक्षिणे च गणेश्वरम् / नन्दीश्वरं महाकालं वीरभद्रं च तत्पुरः

वामभागे कार्त्तिकेयं दक्षिणे च गणेश्वरम् । नन्दीश्वरं महाकालं वीरभद्रं च तत्पुरः ॥

Verse 24

क्रोडे दुर्गां शतभुजां दृष्ट्वा नत्वाथ तामपि / स्तोतुं प्रचक्रमे विद्वान्गिरा गद्गदया विभुम्

क्रोडे दुर्गां शतभुजां दृष्ट्वा नत्वाथ तामपि । स्तोतुं प्रचक्रमे विद्वान्गिरा गद्गदया विभुम् ॥

Verse 25

नमस्ये शिवमीशानं विभुं व्यापकमव्ययम् / भुजङ्गभूषणं चोग्रं नृकपालस्रगुज्ज्वलम्

नमस्ये शिवमीशानं विभुं व्यापकमव्ययम् । भुजङ्गभूषणं चोग्रं नृकपालस्रगुज्ज्वलम् ॥

Verse 26

यो विभुः सर्वलोकानां सृष्टिस्थितिविनाशकृत् / ब्रह्मादिरूपधृग्ज्येष्ठस्तं त्वां वेद कृपार्णवम्

यो विभुः सर्वलोकानां सृष्टिस्थितिविनाशकृत् । ब्रह्मादिरूपधृग्ज्येष्ठस्तं त्वां वेद कृपार्णवम् ॥

Verse 27

वेदा न शक्ता यं स्तोतु मवाङ्मनसगोचरम् / ज्ञानबुद्ध्योरसाध्यं च निराकारं नमाम्यहम्

वेदा न शक्ता यं स्तोतुमवाङ्मनसगोचरम् । ज्ञानबुद्ध्योरसाध्यं च निराकारं नमाम्यहम् ॥

Verse 28

शक्रादयः सुरगणा ऋषयो मनवो ऽसुराः / न यं विदुर्यथातत्त्वं तं नमामि परात्परम्

शक्रादयः सुरगणा ऋषयो मनवोऽसुराः । न यं विदुर्यथातत्त्वं तं नमामि परात्परम् ॥

Verse 29

यस्यांशांशेन सृजयन्ते लोकाः सर्वे चराचराः / लीयन्ते च पुनर्यस्मिंस्तं नमामि जगन्मयम्

यस्यांशांशेन सृजयन्ते लोकाः सर्वे चराचराः । लीयन्ते च पुनर्यस्मिंस्तं नमामि जगन्मयम् ॥

Verse 30

यस्येषत्कोपसंभूतो हुताशो दहते ऽखिलम् / सोर्द्ध्वलोकं सपातालं तं नमामि हरं परम्

यस्येषत्कोपसमुत्थितो हुताशोऽखिलं जगद् दहति; स ऊर्ध्वलोकं सपातालं व्याप्य स्थितः—तं परमं हरं नमामि।

Verse 31

पृथ्वीपवन वह्न्यभभोनभोयज्वेन्दुभास्कराः / मूर्त्तयो ऽष्टौ जगत्पूज्यास्तं यज्ञं प्रणमाम्यहम्

पृथ्वी-पवन-वह्नि-आपो-नभः-यज्वा-इन्दु-भास्कराः—एताः अष्टौ मूर्तयः जगत्पूज्याः; तं यज्ञं अहं प्रणमामि।

Verse 32

यः कालरूपो जगदादिकर्त्ता पाता पृथग्रूपधरो जगन्मयः / रर्त्ता पुना रुद्रवपुस्तथान्ते तं कालरूपं शरणं प्रपद्ये

यः कालरूपो जगदादिकर्ता, पाता पृथग्रूपधरो जगन्मयः; हर्ता पुनः रुद्रवपुः तथान्ते—तं कालरूपं शरणं प्रपद्ये।

Verse 33

इत्येवमुक्त्वा स तु भार्गवो मुदा पषात तस्याङ्घ्रि समीप आतुरः / उत्थाप्य तं वामकरेण लीलया दध्रे तदा मूर्ध्नि करं कृपार्णवः

इत्येवमुक्त्वा स तु भार्गवो मुदा तस्याङ्घ्रिसमीपं शरणागतः; उत्थाप्य तं वामकरेण लीलया दध्रे तदा मूर्ध्नि करं कृपार्णवः।

Verse 34

आशीर्भिरेनं ह्यभिनन्द्य सादरं निवेशयामास गणेशपूर्वतः / उवाच वामामभिवीक्ष्य चाप्युमां कृपार्द्रदृष्ट्याखिलकामपूरकः

आशीर्भिरेनं सादरं अभिनन्द्य गणेशपूर्वतः निवेशयामास; वामां चाप्युमां कृपार्द्रदृष्ट्या अभिवीक्ष्य अखिलकामपूरकः उवाच।

Verse 35

शिव उवाच कस्त्वं वटो कस्यकुले प्रसूतः किं कार्यमुद्दिश्य भवानिहागतः / विनिर्द्दिशाहं तव भक्तिभावतः प्रीतः प्रदद्यां भवतो मनोगतम्

शिव उवाच—कस्त्वं वट? कस्य कुले प्रसूतः? किं कार्यमुद्दिश्य भवानिहागतः? तव भक्तिभावात् अहं प्रीतः; विनिर्दिश, यत् मनोगतं तद् अहं प्रदास्यामि।

Verse 36

इत्येवमुक्तः स भृगुर्महात्मना हरेण विश्वार्त्तिहरेण सादरम् / पुनश्च नत्वा विबुधां पति गुरुं कृपासमुद्रं समुवाच सत्वरम्

एवमुक्तः स भृगुः महात्मना हरेण विश्वार्त्तिहरेण सादरम्। पुनश्च नत्वा विबुधाधिपं गुरुं कृपासमुद्रं सत्वरं समुवाच॥

Verse 37

परशुराम उवाच भृगोश्चाहं कुले जातो जमदग्निसुतौ विभो / रामो नाम जगद्वन्द्यं त्वामहं शरणं गतः

परशुराम उवाच—भृगोः कुलेऽहं जातोऽस्मि जमदग्निसुतो विभो। रामो नाम जगद्वन्द्य, त्वामहं शरणं गतः॥

Verse 38

यत्कार्यार्थमहं नाथ तव सांनिध्यमागतः / तं प्रसाधय विश्वेश वाञ्छितं काममेव मे

यत्कार्यार्थमहं नाथ तव सान्निध्यमागतः। तं प्रसाधय विश्वेश, वाञ्छितं काममेव मे॥

Verse 39

मृगयामागतस्यापि कार्त्तवीर्यस्य भूपतेः / आतिथ्यं कृतवान् देव जमदग्निः पिता मम

मृगयामागतस्यापि कार्त्तवीर्यस्य भूपतेः। आतिथ्यं कृतवान् देव, जमदग्निः पिता मम॥

Verse 40

राजा तं स बलाल्लोभात्पातयामास मन्दधीः / सा धेनुस्तं मृतं दृष्ट्वा गवां लोकं जगाम ह

राजा स मन्दधीर्लोभात् बलात् तं पातयामास। सा धेनुस्तं मृतं दृष्ट्वा गवां लोकं जगाम ह॥

Verse 41

राजा न शोचन्मरणं पितुर्मम निरागसः / जगाम स्वपुरं पश्चान्माता मे प्रारुदद्भृशम्

राजा निरागसः पितुर्मम मरणं न शोचन्। पश्चात् स्वपुरं जगाम; माता मे भृशं प्रारुदत्॥

Verse 42

तज्ज्ञात्वा लोकवृत्तज्ञो भृगुर्नः प्रपितामहः / आजगाम महादेव ह्यहमप्यागतो वनात्

तज्ज्ञात्वा लोकवृत्तज्ञो भृगुर्नः प्रपितामहः। आजगाम महादेव; अहम् अपि वनाद् आगतः॥

Verse 43

मया मह सुदुःखार्त्तान्भ्रातॄन्मात्रासहैव मे / सांत्वयित्वा स मन्त्रज्ञो ऽजीवयत्पितरं मम

मया सुदुःखार्त्तान् भ्रातॄन् मातृसहैव सान्त्वयित्वा। स मन्त्रज्ञः पितरं मम अजीवयत्॥

Verse 44

आनागते भृगौ मातुर्दुःखेनाहं प्रकोपितः / प्रतिज्ञां कृतवान्देव सात्वयन्मातरंस्वकाम्

आनागते भृगौ मातुर्दुःखेनाहं प्रकोपितः। देव, मातरं स्वकां सान्त्वयन् प्रतिज्ञां कृतवान्॥

Verse 45

त्रिःसप्तकृत्वो यदुरस्ताडितं मातुरात्मनः / तावत्संख्यमहं पृथ्वीं करिष्ये क्षत्रवर्जिताम्

त्रिःसप्तकृत्वो यदुरस्ताडितं मातुरात्मनः । तावत्संख्यमहं पृथ्वीं करिष्ये क्षत्रवर्जिताम् ॥

Verse 46

इत्येवं परिपूर्णा मे कर्त्ता देवो जगत्पतिः / महादेवो ह्यतो नाथ त्वत्सकाणमिहागतः

इत्येवं परिपूर्णा मे कर्त्ता देवो जगत्पतिः । महादेवो ह्यतो नाथ त्वत्सकाणमिहागतः ॥

Verse 47

वसिष्ठ उवाच इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा दुर्गामुखं हरः / बभूवानम्रवदनस्छिन्तयानः क्षणं तदा

वसिष्ठ उवाच—इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा दुर्गामुखं हरः । बभूवानम्रवदनश्छिन्तयानः क्षणं तदा ॥

Verse 48

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा विस्मिता प्राहसद्भृशम् / उवाच च महाराज भार्गवं वैरसाधकम्

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा विस्मिता प्राहसद्भृशम् । उवाच च महाराज भार्गवं वैरसाधकम् ॥

Verse 49

तपस्विन्द्विजपुत्र क्ष्मां निर्भूपां कर्त्तुमिच्छसि / त्रिः सप्तकृत्वः कोपेन साहसस्ते महान्बटो

तपस्विन्द्विजपुत्र क्ष्मां निर्भूपां कर्त्तुमिच्छसि । त्रिः सप्तकृत्वः कोपेन साहसस्ते महान्बटो ॥

Verse 50

हन्तुमिच्छसि निःशस्त्रः सहस्रार्जुनमीश्वरम् / भ्रूभङ्गलीलया येन रावणो ऽपि निराकृतः

हन्तुमिच्छसि निःशस्त्रः सहस्रार्जुनमीश्वरम्। भ्रूभङ्गलीलया येन रावणोऽपि निराकृतः॥

Verse 51

तस्मै प्रदत्तं दत्तेन श्रीहरेः कवचं पुरा / शक्तिरत्यर्थवीर्या च तं कथं हन्तुमिच्छसि

तस्मै प्रदत्तं दत्तेन श्रीहरेः कवचं पुरा। शक्तिरत्यर्थवीर्या च तं कथं हन्तुमिच्छसि॥

Verse 52

शङ्करः करुणासिद्धः कर्त्तुं चाप्यन्यथा विभुः / न चान्यः शङ्करात्पुत्र सत्कार्यं कर्त्तुमीश्वरः

शङ्करः करुणासिद्धः कर्तुं चाप्यन्यथा विभुः। न चान्यः शङ्करात्पुत्र सत्कार्यं कर्तुमीश्वरः॥

Verse 53

अथ देव्या अनुमतिं प्राप्य शंभुर्द्दयार्णवः / अभ्यधाद्भद्रया वाया जमदग्निसुतं विभुः

अथ देव्या अनुमतिं प्राप्य शम्भुर्दयार्णवः। अभ्यधाद्भद्रया वाचा जमदग्निसुतं विभुः॥

Verse 54

शिव उवाच अद्यप्रभृति विप्र त्वं मम स्कन्दसमो भव / दास्यामि मन्त्रं दिव्यं ते कवचं च महामते

शिव उवाच—अद्यप्रभृति विप्र त्वं मम स्कन्दसमो भव। दास्यामि मन्त्रं दिव्यं ते कवचं च महामते॥

Verse 55

लीलया यत्प्रसादेन कार्त्तवीर्यं हनिष्यसि / त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां महीं चापि करिष्यसि

लीलया यस्य प्रसादेन त्वं कार्त्तवीर्यं हनिष्यसि। त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां महीं चापि करिष्यसि॥

Verse 56

इत्युक्त्वा शङ्करस्तस्मै ददौ मन्त्रं सुदुर्लभम् / त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम्

इत्युक्त्वा शङ्करस्तस्मै ददौ मन्त्रं सुदुर्लभम्। त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम्॥

Verse 57

नागपाशं पाशुपतं ब्रह्मास्त्रं च सुदुर्ल्लभम् / नारायणास्त्रमाग्नेयं वायव्यं वारुणं तथा

नागपाशं पाशुपतं ब्रह्मास्त्रं च सुदुर्लभम्। नारायणास्त्रमाग्नेयं वायव्यं वारुणं तथा॥

Verse 58

घान्धर्वं गारुडं चैव जृंभणास्त्रं महाद्भुतम् / गदां शक्तिं च परशुं शूलं दण्डमनुत्तमम्

घान्धर्वं गारुडं चैव जृंभणास्त्रं महाद्भुतम्। गदां शक्तिं च परशुं शूलं दण्डमनुत्तमम्॥

Verse 59

शस्त्रास्त्रग्राममखिलं प्रहृष्टः संबभूव ह / नमस्कृत्य शिवं शान्तं दुर्गां स्कन्दं गणेश्वरम्

शस्त्रास्त्रग्राममखिलं प्रहृष्टः संबभूव ह। नमस्कृत्य शिवं शान्तं दुर्गां स्कन्दं गणेश्वरम्॥

Verse 60

परिक्रम्य ययौ रामः पुष्करं तीर्थमुत्तमम् / सिद्धं कृत्वा शिवोक्तं तु मन्त्रं कवचमुत्तमम्

परिक्रम्य रामः पुष्करं तीर्थमुत्तमं जगाम। शिवोक्तं मन्त्रं कवचं चोत्तमं सिद्धं कृत्वा।

Verse 61

साधयामास निखिलं स्वकार्यं भृगुनन्दनः / निहत्य कार्त्तवीर्यं तं ससैन्यं सकुलं मुदा / विनिवृत्तो गृहं प्रागात्पितुः स्वस्य भृगूद्वहः

भृगुनन्दनः स्वकार्यं निखिलं साधयामास। कार्त्तवीर्यं ससैन्यं सकुलं च निहत्य मुदा, विनिवृत्तः पितुः गृहं प्रागात् भृगूद्वहः।